İtalyancada Imperfetto Geçmiş Zamanı
Imperfetto
Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.
Kısaca
Imperfetto, geçmişteki alışkanlıkları, o sırada sürmekte olan işleri ve bir olayın arka planını anlatır: giocavo “oynardım / oynuyordum”, dormivo “uyuyordum”, ero “idim” anlamına gelebilir. Düzenli fiillerde -are, -ere, -ire yerine sırasıyla -avo, -evo, -ivo ile başlayan kişi ekleri gelir. Türkçedeki tek bir geçmiş zaman biçimiyle bire bir örtüşmez; seçim yaparken olayın bitip bitmediğinden çok, onu süreç olarak mı, sınırları belli bir bütün olarak mı anlattığınıza bakın.
Genel bakış
Geçmişi anlatırken yalnızca “Ne oldu?” sorusunu cevaplamayız. “Ortam nasıldı?”, “O sırada ne yapıyordun?”, “Eskiden ne yapardınız?” soruları da bir anlatının parçasıdır. İtalyancada imperfetto bu soruların temel zamanıdır. B1 düzeyinde önemli olan, çekimi öğrenmenin yanında, anlatının arka planıyla olayları ilerleten gelişmeleri birbirinden ayırabilmektir.
Türkçe konuşanlar için iyi bir başlangıç, “-yordu”, “-ardı/-erdi” ve “idi” biçimlerini düşünmektir. Aspettavo “bekliyordum”, andavamo “giderdik”, era tardi “geç olmuştu / saat geçti” anlamını verebilir. Ancak bu benzerlikler otomatik bir çeviri kuralı değildir. Türkçede “Çocukken Ankara'da yaşadım” demek doğal olabilir; İtalyancada çocukluk döneminin arka planını anlatırken Da piccolo abitavo ad Ankara denir.
Adındaki imperfetto sözcüğünü “iş mutlaka yarım kalmış” diye yorumlamayın. Anlatılan iş gerçekte bitmiş olabilir. Bu zaman, başlangıcı ve sonu öne çıkarmadan geçmişin içinden bir durumu gösterir. Başlangıcı ve sonu belli bir olayı bütün olarak sunmak içinse çoğu günlük anlatıda passato prossimo kullanılır: Ho aspettato un'ora “Bir saat bekledim.”
Nasıl kurulur ve nasıl kullanılır?
Düzenli fiillerin tam çekimi
Mastar, fiilin kişi eki almamış sözlük biçimidir; Türkçedeki “konuşmak” gibi. İtalyancada düzenli bir fiilin mastarındaki -are, -ere veya -ire bölümünü çıkarıp aşağıdaki ekleri getirin. Çekim, fiilin “ben, sen, o” gibi kişilere göre aldığı biçimdir.
| Kişi | parlare — konuşmak | prendere — almak | dormire — uyumak |
|---|---|---|---|
| Ben | parlavo | prendevo | dormivo |
| Sen | parlavi | prendevi | dormivi |
| O / resmî siz | parlava | prendeva | dormiva |
| Biz | parlavamo | prendevamo | dormivamo |
| Siz | parlavate | prendevate | dormivate |
| Onlar | parlavano | prendevano | dormivano |
Üç grupta da kişi eklerinin düzeni aynıdır: -vo, -vi, -va, -vamo, -vate, -vano. Bunların önündeki ünlü, fiil grubuna göre a, e veya i olur. Örneğin lavorare → lavoravo “çalışıyordum / çalışırdım”, vedere → vedevamo “görüyorduk / görürdük”, partire → partivano “ayrılıyorlardı / ayrılırlardı”.
Şimdiki zamanda düzensiz olan birçok fiil burada düzenlidir: andare → andavo “gidiyordum”, venire → venivo “geliyordum”, avere → avevo “vardı / sahiptim”. Şimdiki zamanda -isc- alan capire de bu parçayı kullanmaz: capivo “anlıyordum”.
Yazımı mastardan izleyin: mangiare → mangiavo “yiyordum”, studiare → studiavo “ders çalışıyordum”. Cercare → cercavo “arıyordum” ve pagare → pagavo “ödüyordum” biçimlerinde h eklenmez; a önünde sert ses zaten korunur.
Sık kullanılan düzensizler
Essere “olmak” kendine özgü çekilir. Fare “yapmak”, dire “demek” ve bere “içmek” ise sırasıyla face-, dice- ve beve- tabanlarını kullanır. Burada taban, kişi eklerinden önce gelen bölümdür.
| Kişi | essere — olmak | fare — yapmak | dire — demek | bere — içmek |
|---|---|---|---|---|
| Ben | ero | facevo | dicevo | bevevo |
| Sen | eri | facevi | dicevi | bevevi |
| O / resmî siz | era | faceva | diceva | beveva |
| Biz | eravamo | facevamo | dicevamo | bevevamo |
| Siz | eravate | facevate | dicevate | bevevate |
| Onlar | erano | facevano | dicevano | bevevano |
Bu biçimleri kısa ifadelerle öğrenmek daha kolaydır: ero stanco “yorgundum”, faceva freddo “hava soğuktu”, diceva sempre di sì “hep evet derdi”, bevevamo il tè “çay içiyorduk”.
Daha ileride karşılaşabileceğiniz proporre → proponevo “öneriyordum”, tradurre → traducevo “çeviriyordum” ve trarre → traevo “çekiyordum / çıkarıyordum” gibi biçimlerde de mastardan doğrudan görülemeyen bir taban vardır. İlk aşamada en sık kullanılan dört düzensiz fiile öncelik vermek yeterlidir.
Olumsuz cümle, soru ve kişi bilgisi
Olumsuzluk için çekimli fiilden önce non gelir: Non capivo la domanda “Soruyu anlamıyordum.” Soru kurarken ayrıca bir yardımcı fiil eklenmez: Dove abitavi? “Nerede oturuyordun?”
Özne, işi yapan veya hakkında bilgi verilen kişidir. Türkçede olduğu gibi İtalyancada da kişi ekinden anlaşılıyorsa özne söylenmeyebilir: Lavoravamo insieme “Birlikte çalışıyorduk.” Io “ben”, tu “sen” gibi zamirleri özellikle karşılaştırma veya vurgu gerektiğinde kullanabilirsiniz: Io studiavo, lui lavorava “Ben okuyordum, o çalışıyordu.” Resmî hitapta kullanılan Lei, üçüncü tekil kişiyle çekilir: Dove abitava? “Nerede oturuyordunuz?”
Imperfetto tek bir çekimli biçimden oluşur. Passato prossimo gibi ayrıca bir yardımcı fiil ve geçmiş biçim gerektirmez; dolayısıyla parlavo biçimine konuşanın cinsiyetine göre bir ek gelmez.
Üç temel kullanım
1. Geçmiş alışkanlıkları: Tekrarlanan, bir dönemin olağan parçası olan işler için kullanılır. Ogni domenica pranzavamo dai nonni “Her pazar büyükanne ve büyükbabamızda öğle yemeği yerdik.” Burada kaç pazar olduğu değil, alışkanlık önemlidir.
2. O sırada devam eden işler: Geçmişte belirli bir ana bakarken sürmekte olan işi gösterir. Alle otto cucinavo “Saat sekizde yemek yapıyordum.” Saatin kesin olması, fiilin mutlaka passato prossimo olmasını gerektirmez.
3. Durum ve arka plan: Yaş, hava, saat, duygular, fiziksel durum ve mekân tasvirlerinde sık kullanılır. Avevo dieci anni e abitavo vicino alla scuola “On yaşındaydım ve okulun yakınında oturuyordum.” Türkçedeki “on yaşındaydım” için İtalyancada “sahip olmak” anlamındaki avere kullanıldığına dikkat edin.
Passato prossimo ile anlam farkı
Pratik bir ayrım şöyledir: Imperfetto sahneyi gösterir; passato prossimo sahnede ne olduğunu anlatır. Yine de bu bir anlatım yardımıdır, her cümleyi çözen katı bir kural değildir.
| İtalyanca | Türkçe | Bakış açısı |
|---|---|---|
| Abitavo a Torino. | Torino'da oturuyordum. | O dönemin durumu; süre sınırı öne çıkmıyor. |
| Ho abitato a Torino per tre anni. | Torino'da üç yıl oturdum. | Üç yıllık dönem bir bütün olarak sunuluyor. |
| Leggevo il giornale. | Gazete okuyordum. | Okuma sürecine bakıyoruz. |
| Ho letto il giornale. | Gazeteyi okudum. | Okuma tamamlanmış bir olay olarak aktarılıyor. |
“Uzun süren iş = imperfetto, kısa iş = passato prossimo” genellemesi yanlıştır. Üç yıl sürmüş bir işi bütün olarak anlatabilirsiniz. Tersine, kısa bir anı arka plan olarak gösterebilirsiniz: In quel momento sorrideva “O anda gülümsüyordu.”
Bağlam içinde örnekler
Aşağıdaki örneklerde önce hangi cümlenin bir alışkanlığı, hangisinin bir durumu, hangisinin o sırada süren bir işi anlattığını düşünün. Türkçe karşılığın her zaman aynı ekle bitmediğine dikkat edin.
| İtalyanca | Türkçe | Açıklama |
|---|---|---|
| Quando ero piccolo, giocavo sempre. | Küçükken hep oyun oynardım. | Çocukluk durumu ve alışkanlık birlikte. |
| Mentre dormivo, è arrivato Marco. | Ben uyurken Marco geldi. | Uyku arka plan, geliş yeni olay. |
| Da bambina andava spesso al mare. | Çocukken sık sık deniz kenarına giderdi. | Bir kadının çocukluk alışkanlığı. |
| Cosa facevi ieri alle otto? | Dün saat sekizde ne yapıyordun? | Belirli bir anda devam eden iş soruluyor. |
| Ogni mattina prendevamo lo stesso autobus. | Her sabah aynı otobüse binerdik. | Geçmişteki düzenli davranış. |
| La casa era piccola, ma aveva un bel giardino. | Ev küçüktü ama güzel bir bahçesi vardı. | Yer ve özellik tasviri. |
| Avevo dodici anni quando ci siamo trasferiti. | Taşındığımızda on iki yaşındaydım. | Yaş arka plan, taşınma olay. |
| Pioveva e faceva freddo. | Yağmur yağıyordu ve hava soğuktu. | Hava koşulları anlatılıyor. |
| Mentre io preparavo la cena, mia sorella apparecchiava. | Ben akşam yemeğini hazırlarken kız kardeşim sofrayı kuruyordu. | İki iş aynı sırada sürüyor. |
| Non capivo perché tutti ridevano. | Herkesin neden güldüğünü anlamıyordum. | Anlayamama ve gülme aynı dönemde sürüyor. |
| Da piccoli bevevamo il latte prima di dormire. | Küçükken uyumadan önce süt içerdik. | Düzenli çocukluk alışkanlığı. |
| Mi ha telefonato mentre tornavo a casa. | Eve dönerken beni aradı. | Dönüş sürerken bir telefon geliyor. |
Sık yapılan hatalar
1. Essere fiilini düzenli çekmek
- Yanlış: Quando essavo piccolo, giocavo in cortile.
- Doğru: Quando ero piccolo, giocavo in cortile. — “Küçükken avluda oyun oynardım.”
- Neden? Essere, düzenli -evo ekleriyle kurulmaz. Ero, eri, era, eravamo, eravate, erano dizisini ayrı öğrenmek gerekir.
2. Fare fiilinde yanlış taban kullanmak
- Yanlış: Tu favi sempre colazione presto.
- Doğru: Tu facevi sempre colazione presto. — “Sen hep erken kahvaltı ederdin.”
- Neden? Fare için taban face- olur. Benzer biçimde dire → dicevo, bere → bevevo kullanılır.
3. Ieri sözcüğünü görünce otomatik zaman seçmek
“Dün saat sekizde yemek yapıyordum” demek istediğinizi düşünün:
- Bu anlam için uygun değil: Ieri alle otto ho cucinato.
- Uygun: Ieri alle otto cucinavo. — “Dün saat sekizde yemek yapıyordum.”
- Neden? Ieri “dün” yalnızca zamanı belirtir. İlk cümle kendi başına dilbilgisel olarak mümkündür, fakat yemek yapmayı o saatte gerçekleşen bir olay olarak sunar; ikinci cümle o sırada devam eden işi gösterir.
4. Anlatıdaki bütün olayları imperfetto yapmak
Bitmiş üç işi sırayla anlatmak istiyorsanız:
- Bu amaç için uygun değil: Ieri entravo, compravo il pane e tornavo a casa.
- Uygun: Ieri sono entrato, ho comprato il pane e sono tornato a casa. — “Dün içeri girdim, ekmek aldım ve eve döndüm.”
- Neden? Burada sırayla gerçekleşen tamamlanmış olayları sayıyoruz. Örnekte konuşan erkek; kadın konuşan entrata ve tornata der. Imperfetto ile aynı sıra, başka bir bağlamda alışkanlık veya özel bir anlatım etkisi verebilir; normal tek seferlik olay zincirinin temel seçimi değildir.
5. Da ile başlayan süreyi Türkçedeki gibi düşünmek
“Onu gördüğümde iki saattir bekliyordum” anlamı için:
- Bu anlam için uygun değil: Quando l'ho visto, ho aspettato da due ore.
- Uygun: Quando l'ho visto, aspettavo da due ore. — “Onu gördüğümde iki saattir bekliyordum.”
- Neden? Bekleme, geçmişteki o ana kadar sürmektedir. Da due ore burada “iki saattir” demektir. Ho aspettato per due ore ise “İki saat bekledim” diyerek süreyi bütün olarak sunar.
Kullanım notları
Zaman ifadeleri ipucu verir, karar vermez
Di solito “genellikle”, spesso “sık sık”, ogni estate “her yaz” ve da piccolo “küçükken” alışkanlık anlatımını destekler. Buna rağmen tekrar eden her iş imperfetto olmaz: L'anno scorso sono andato a Roma tre volte “Geçen yıl Roma'ya üç kez gittim.” Burada üç ayrı ziyareti, sayısı belli tamamlanmış olaylar olarak topluyoruz.
Mentre “-iken” sıklıkla imperfetto ile görülür, çünkü devam eden bir süreci açar. Ama her mentre cümlesine başka bir olayın “girip işi kesmesi” gerekmez. İki iş aynı anda devam edebilir; kız kardeşle yemek hazırlama örneğinde ikisi de imperfettodur. Ayrıca quando “-dığında” tek bir zamanı zorunlu kılmaz: Quando ero studente, lavoravo la sera “Öğrenciyken akşamları çalışırdım.”
Stavo leggendo ile leggevo aynı şey mi?
Stare + gerundio, yani stavo leggendo “okumaktaydım / okuyordum” yapısı, özellikle o anda devam eden işe odaklanır. Gerundio, burada leggendo gibi, eylemin sürüşünü bu yapıda anlatan fiil biçimidir. Quando hai chiamato, leggevo ve Quando hai chiamato, stavo leggendo cümlelerinin ikisi de “Aradığında okuyordum” diye çevrilebilir; ikincisi sürmekte oluşu daha belirgin kılar.
Türkçede “-yordu” gördüğünüz her yerde bu uzun yapıya ihtiyaç yoktur. Geçmiş alışkanlığı için yalın imperfetto daha uygundur: Da ragazzo leggevo molto “Gençken çok okurdum.”
Günlük konuşmada ve yazıda
Imperfetto yalnızca edebî bir zaman değildir; gündelik konuşmanın temel parçalarındandır. Yazılı anlatılarda da tasvir ve arka plan kurar. Edebiyatta olayları ilerleten zaman passato remoto olabilir; bu, geçmişteki olayları anlatan başka bir zamandır. Imperfetto yine sahneyi ve süren durumları gösterebilir. Dolayısıyla bu zamanı sadece passato prossimo ile kullanılan bir eşlikçi olarak düşünmeyin.
İleri kullanım ve ince anlam farkları
Temel çekim oturduktan sonra aşağıdaki kullanımlara geçebilirsiniz. Bunlar, “geçmişte sürüyordu” açıklamasının neden tek başına yeterli olmadığını gösterir.
Bilmek, istemek ve yapabilmek
Bazı fiillerde zaman seçimi Türkçe karşılığı da etkiler. Kip bildiren fiiller, isteme, zorunluluk veya yapabilme gibi anlamlar ekleyen fiillerdir; volere, dovere, potere bu gruptadır.
| İtalyanca | Türkçe | Anlam farkı |
|---|---|---|
| Sapevo già la notizia. | Haberi zaten biliyordum. | Bir bilgiye sahip olma durumu. |
| Ho saputo la notizia ieri. | Haberi dün öğrendim. | Bilginin edinildiği olay. |
| Volevo parlarti. | Seninle konuşmak istiyordum. | İstek var; konuşmanın gerçekleştiği söylenmiyor. |
| Non ho voluto rispondere. | Cevap vermeyi istemedim. | Bağlama göre bilinçli reddetme anlamı belirginleşir. |
| Potevo uscire, ma sono rimasto a casa. | Dışarı çıkabilirdim ama evde kaldım. | İmkân vardı; kullanılmadı. |
| Ho potuto parlare con il medico. | Doktorla konuşabildim. | Bu bağlamda görüşmenin gerçekleştiği anlaşılır. |
Dovevo partire “Gitmem gerekiyordu” yalnızca o sıradaki gerekliliği bildirir; gidip gitmediğimi tek başına söylemez. Ho dovuto partire “Gitmek zorunda kaldım” ise olumlu bir anlatıda genellikle gerçekleşmiş bir ayrılışı aktarır. Yine de bu fiilleri tek sözcüklük Türkçe eşitliklerle ezberlemek yerine cümlenin bütününü değerlendirin.
Nezaket için geçmiş zaman
Bir dükkânda Volevo chiedere un'informazione “Bir şey danışmak istiyordum” veya Cercavo una giacca leggera “Hafif bir ceket arıyordum” duyabilirsiniz. Konuşan kişi isteğinden vazgeçmiş değildir. Geçmiş biçim, isteği doğrudan söylemek yerine yumuşatır; Türkçedeki “Bir şey soracaktım” kullanımını hatırlatır.
Vorrei un'informazione “Bir bilgi rica edecektim” de yaygın bir nazik istektir. Vorrei bir koşul kipi biçimidir; burada bir şarttan çok isteği yumuşatmaya yarar. İki biçimin nezaket etkisi yakın olsa da çekimleri farklıdır.
Geçmişte planlanmış gelecek ve aktarılan sözler
Domani partivamo, ma hanno cancellato il volo günlük konuşmada “Yarın yola çıkacaktık ama uçuşu iptal ettiler” anlamına gelebilir. Burada imperfetto, daha önce yapılmış bir planı anımsatır. Bu, her gelecek cümlesinde kullanılabilecek genel bir değiştirme kuralı değildir; bağlamda bir planın önceden belirlenmiş olması önemlidir.
Mi ha detto che lavorava a Milano “Bana Milano'da çalıştığını söyledi” cümlesindeyse çalışma, söyleme anıyla aynı döneme yerleştirilir. Bu tür dolaylı anlatım, birinin sözünü aynen alıntılamak yerine aktarmaktır. Imperfetto kullanımı, kişinin artık orada çalışmadığını zorunlu olarak bildirmez.
Gerçekleşmemiş koşullar ve anlatı üslubu
Günlük konuşmada Se lo sapevo, non venivo “Bilseydim gelmezdim” duyulabilir. İki imperfetto biçimi gerçekleşmemiş bir durumu anlatmaktadır. Dikkatli yazıda ve sınavlarda standart yapı tercih edilir: Se l'avessi saputo, non sarei venuto “Bilseydim gelmezdim.” Bu yapının çekimlerini ayrı bir ileri konu olarak öğrenin; konuşmada duyduğunuz kısa yolu bütün koşul cümlelerine taşımayın.
Öykü veya haber dilinde tek seferlik olaylar da özel bir üslup etkisiyle imperfettoya alınabilir. Anlatısal imperfetto, normalde tamamlanmış bir olay olarak aktarılabilecek gelişmeyi sanki göz önünde ilerliyormuş gibi gösterir. Bu bilinçli anlatım tercihi, günlük geçmiş anlatısında temel zaman karşıtlığının ortadan kalktığı anlamına gelmez.
Çalışma önerileri
- İki ayrı çocukluk cümlesi yazın. Birinde alışkanlık, diğerinde tek olay olsun: Da piccolo andavo in piscina “Küçükken havuza giderdim”; Un giorno ho perso gli occhialini “Bir gün yüzücü gözlüğümü kaybettim.” Ardından aynı ayrımı iş, okul veya tatil anılarına uygulayın.
- Bir geçmiş anın fotoğrafını anlatın. Önce hava, kişiler ve sürmekte olan işleri imperfetto ile yazın. Sonra bir gelişme ekleyin: Pioveva, aspettavo l'autobus e avevo freddo. Poi è arrivata mia sorella “Yağmur yağıyordu, otobüs bekliyordum ve üşüyordum. Sonra kız kardeşim geldi.” Son cümlenin neden farklı zaman kullandığını açıklayın.
- Aynı fiili iki bakış açısıyla çalışın. Leggevo ile ho letto, abitavo ile ho abitato gibi çiftler kurun. Her cümlede yalnızca eki değil, bağlamı da değiştirin. Türkçe çeviriden önce “Bu bir durum mu, alışkanlık mı, yoksa sınırları belli bir olay mı?” diye sorun; özellikle essere, fare, dire, bere çekimlerini sesli tekrar edin.
İlgili konular
- Ön bilgi: Düzenli -ARE fiilleri — Mastarı, fiil tabanını ve kişiye göre çekimi tanımak imperfetto eklerini öğrenmeyi kolaylaştırır.