B1

İtalyancada emir kipi (imperativo)

Imperativo

Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.

Kısaca

İtalyancada emir kipi, yalnızca emir vermek için değil, birinden bir şey istemek, öneride bulunmak ve yol göstermek için de kullanılır. Samimi hitapta Ascolta! “Dinle!”, resmî hitapta Ascolti! “Dinleyin!” denir. Tek kişiye samimi olumsuz emir verirken non + mastar kullanılır: Non parlare! “Konuşma!” Zamirler olumlu samimi emirlerde sona eklenir (Dimmi! “Bana söyle!”), resmî Lei biçiminde ise fiilden önce gelir (Mi dica! “Bana söyleyin!”).

Genel bakış

Emir kipi, yani İtalyanca adıyla imperativo, karşımızdakinin bir şey yapmasını ya da yapmamasını istediğimizde başvurduğumuz fiil biçimidir. Türkçedeki “Gel”, “Buyurun”, “Merak etme” ve “Bir bakalım” gibi ifadeler bu konunun kapsamına girer. Tarif okurken, yol sorarken, bir arkadaşımıza tavsiye verirken veya bir görevliyi dinlerken bu yapılarla sık sık karşılaşırız.

B1 düzeyinde asıl amaç, yalnızca çekim eklerini öğrenmek değil, kime konuşulduğuna göre doğru biçimi seçmektir. Türkçede “Bekle” ile “Bekleyin” arasındaki farkı biliriz. İtalyancada da benzer bir hitap farkı vardır; ancak tek kişiye nazikçe seslenmek için kullanılan Lei ile birden fazla kişiye seslenmek için kullanılan voi farklı fiil biçimleri gerektirir. Türkçedeki “siz” sözcüğünü her durumda voi olarak düşünmek bu yüzden yanıltır.

Aşağıda önce düzenli fiiller, ardından olumsuzluk ve zamirler ele alınıyor. Zamir, bir kişinin ya da şeyin adını tekrar etmek yerine kullanılan sözcüktür; “bana”, “onu”, “kendini” gibi. İtalyancada bu küçük sözcüklerin yeri, emir kipinin en önemli özelliklerinden biridir.

Nasıl kurulur?

Önce hitap biçimini seçin

Emir cümlesinde özne, yani işi yapması istenen kişi, çoğunlukla ayrıca söylenmez. Entra! zaten “İçeri gir!” demektir; başına tu koymak gerekmez. Yine de çekimi öğrenirken kişi adlarını görmek yararlıdır.

Kişi Türkçedeki karşılığı Kullanım
tu sen Arkadaş, yakın, çocuk veya samimi olduğunuz tek kişi
Lei siz Tek kişiye resmî veya mesafeli hitap
noi biz Konuşanın da katıldığı öneri: “Yapalım”
voi siz Birden fazla kişiye hitap

Birinci tekil kişi için, yani kişinin kendi kendine “ben” diye emir vermesi için ayrı bir çekim yoktur. Noi biçimi ise Türkçedeki “Gidelim”, “Başlayalım” gibi birlikte yapılacak bir işi önerir.

Düzenli fiillerin olumlu biçimleri

Mastar, fiilin sözlükteki çekimsiz biçimidir; Türkçedeki “konuşmak” gibi. İtalyanca mastarlar başlıca -are, -ere, -ire ile biter. Aşağıdaki tabloda parlare “konuşmak”, prendere “almak”, dormire “uyumak” ve finire “bitirmek” fiilleri yer alıyor.

Hitap parlare prendere dormire finire
Sen parla prendi dormi finisci
Siz, tek kişiye nazikçe parli prenda dorma finisca
Biz parliamo prendiamo dormiamo finiamo
Siz, birden fazla kişiye parlate prendete dormite finite

Bu tabloyu şu üç kuralla okuyabilirsiniz:

  • Samimi tekil tu: -are fiillerinde son ek -a olur: parla “konuş”. Düzenli -ere ve -ire fiillerinde -i kullanılır: prendi “al”, dormi “uyu”.
  • Resmî tekil Lei: -are fiillerinde -i, diğer iki grupta genellikle -a vardır: parli “konuşun”, prenda “alın”, dorma “uyuyun”.
  • Birlikte öneri ve çoğul hitap: Noi ve voi biçimleri, şimdiki zaman/geniş zaman anlamı taşıyan presente çekimindeki biçimlerle aynıdır: parliamo “konuşalım”, parlate “konuşun”.

Finire gibi bazı -ire fiilleri, belirli çekimlerde -isc- alır. Bu nedenle finisci “bitir” ve finisca “bitirin” denir; ama finiamo “bitirelim” ve finite “bitirin” biçimlerinde bu ek yoktur. Her -ire fiiline -isc- eklenmez: dormi doğrudur.

Tu emir biçimini her zaman normal tu çekimiyle aynı sanmayın. Tu parli “Sen konuşuyorsun” demektir; arkadaşınıza “Konuş!” derken Parla! kullanılır. Buna karşılık prendi hem “alıyorsun” hem de “al” olabilir. Anlamı cümle ve konuşma durumu belirler.

Resmî biçim neden farklıdır?

Resmî Lei emri, congiuntivo presente denen çekimden alınır. Bu terim, istek, gereklilik ve belirsizlik gibi anlamlarda kullanılan bir İtalyanca kipin şimdiki zaman biçimini anlatır. Emir vermek için bu kipin bütün kullanım alanlarını bilmeniz gerekmez; şimdilik parli, prenda, finisca gibi biçimleri nazik hitap kalıpları olarak öğrenebilirsiniz.

Lei ile hem kadınlara hem erkeklere hitap edilir. Büyük harfle yazılması nezaketi belirginleştirebilir; küçük harfli kullanım da görülür. Çoğu emir cümlesinde bu sözcük zaten söylenmez: Prego, entri. “Buyurun, içeri girin.”

Sık kullanılan düzensiz fiiller

Düzensiz fiil, genel çekim kuralına tamamen uymayan fiildir. Özellikle çok sık kullanılan birkaç fiili ayrı öğrenmek gerekir.

Mastar Anlam tu Lei noi voi
essere olmak sii sia siamo siate
avere sahip olmak abbi abbia abbiamo abbiate
andare gitmek va' / vai vada andiamo andate
dare vermek da' / dai dia diamo date
fare yapmak fa' / fai faccia facciamo fate
stare durmak, kalmak sta' / stai stia stiamo state
dire söylemek di' dica diciamo dite
sapere bilmek sappi sappia sappiamo sappiate

Sii paziente! “Sabırlı ol!” ve Abbi pazienza! “Biraz sabret!” günlük hayatta yararlı kalıplardır. Sapere ile kurulan emirler ise çoğunlukla bir şeyi özellikle bildirme veya hatırlatma amacı taşır: Sappi che sono qui per aiutarti. “Bil ki sana yardım etmek için buradayım.”

Va', da', fa', sta', di' biçimlerindeki işaret kesme işaretidir. Özellikle da' “ver” ile dà “veriyor” aynı yazılmaz. Vai, dai, fai, stai biçimleri de tek başına olumlu emirde kullanılabilir: Vai a casa. “Eve git.”

Olumsuz emir: tekil samimi hitap ayrı davranır

Yalnızca tu için non + mastar kullanılır. Olumlu emrin önüne doğrudan non eklemek yeterli değildir.

Hitap Olumlu Olumsuz Olumsuzun anlamı
Sen Parla! Non parlare! Konuşma!
Siz, tek kişiye nazikçe Parli! Non parli! Konuşmayın!
Biz Parliamo! Non parliamo! Konuşmayalım!
Siz, birden fazla kişiye Parlate! Non parlate! Konuşmayın!

Türkçede “Konuş” fiiline olumsuzluk eki ekleyip “Konuşma” deriz. İtalyancada samimi tekilde fiil mastara döner. Bu, düzensiz fiillerde de geçerlidir: Sii nervoso gibi bir olumlu yapıdan hareketle olumsuz emir kurmak yerine Non essere nervoso. “Gergin olma.” denir.

Zamirlerin yeri

İtalyancada mi “beni/bana”, ti “seni/sana”, lo “onu” gibi kısa zamirler, cümledeki görevlerine göre farklı anlamlar taşır. Olumlu tu, noi, voi emirlerinde bunlar fiilin sonuna bitişir:

  • Compra il pane. → Compralo. “Ekmeği al.” → “Onu al.”
  • Aspetta me. → Aspettami. “Beni bekle.”
  • Sediamoci. “Oturalım.”
  • Alzatevi. “Ayağa kalkın.”

Alzarsi “ayağa kalkmak” gibi fiiller dönüşlüdür; yani eylem onu yapan kişiye yönelir. Bu fiillerin emirlerinde de aynı yer kuralı geçerlidir: Alzati. “Ayağa kalk.” Resmî hitapta ise Si alzi. “Ayağa kalkın.” denir.

Lei biçiminde zamir öne gelir: Lo compri. “Onu alın.”, Mi aspetti. “Beni bekleyin.” Emir cümlesi kurarken zamiri sona taşımayın.

Olumsuz emirlerde, tu, noi, voi için iki yerleşim mümkündür:

Zamir önde Zamir sonda Türkçesi
Non ti preoccupare. Non preoccuparti. Merak etme.
Non lo prendere. Non prenderlo. Onu alma.
Non ci fermiamo. Non fermiamoci. Durmayalım.
Non vi alzate. Non alzatevi. Ayağa kalkmayın.

Mastara zamir eklenirken sondaki -e düşer: prendere + lo → prenderlo, preoccupare + ti → preoccuparti. Resmî Lei biçiminde olumsuzluk bu esnekliği sağlamaz: Non si preoccupi. “Merak etmeyin.” Zamir yine fiilden önce, non sözcüğünden sonra gelir.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki cümlelerde yalnızca fiil biçimine değil, konuşanların ilişkisine de dikkat edin. Aynı Türkçe çeviri, İtalyancada farklı hitap biçimlerine karşılık gelebilir.

İtalyanca Türkçe Kullanım
Ascolta! Dinle! Samimi tekil hitap
Scusi, mi può aiutare? Affedersiniz, bana yardım edebilir misiniz? Nazik dikkat çekme, ardından soru
Non preoccuparti! Merak etme! Samimi olumsuz emir, zamir sonda
Dimmi la verità. Bana gerçeği söyle. Kısa düzensiz biçim ve bitişik zamir
Prenda la seconda strada a destra. Sağdaki ikinci sokağa girin. Tek kişiye nazik yol tarifi
Aspettami davanti alla farmacia. Beni eczanenin önünde bekle. Arkadaşlar arasında buluşma
Sedetevi, la riunione sta per cominciare. Oturun, toplantı başlamak üzere. Birden fazla kişiye hitap
Metti il sale e mescola bene. Tuzu ekle ve iyice karıştır. Yemek yaparken verilen talimat
Non toccare quella pentola, scotta! O tencereye dokunma, çok sıcak! Tek kişiyi tehlikeye karşı uyarma
Facciamo una pausa. Bir ara verelim. Konuşanın da katıldığı öneri
Mi dica il suo nome, per favore. Lütfen adınızı söyleyin. Tek kişiye resmî istek
Sii prudente quando guidi. Araba kullanırken dikkatli ol. Düzensiz fiille öğüt
Portatemi il conto, per favore. Lütfen hesabı getirin. Birden fazla görevliye hitap
Non glielo dire ancora. Bunu ona henüz söyleme. Olumsuz emir, iki zamir önde
Si accomodi, prego. Buyurun, oturun. Misafiri nazikçe davet etme

Scusi, mi può aiutare? cümlesinde scusi emir biçimidir, ama mi può aiutare? bir sorudur. Nazik bir istek cümlesindeki her fiilin emir kipinde olması gerekmez.

Sık yapılan hatalar

1. Samimi olumsuz emirde çekimli fiil kullanmak

  • Yanlış: Non parla! — bir arkadaşınıza “Konuşma!” demek isterken.
  • Doğru: Non parlare!
  • Neden? Tu için olumsuz emir non + mastar ile kurulur. Non parla başka bağlamda “Konuşmuyor” anlamında doğru bir bildirme cümlesi olabilir; burada yanlış olan, onu samimi emir olarak kullanmaktır.

2. Tek kişiye nazikçe seslenirken çoğul biçimi seçmek

  • Yanlış: Signora, prendete questo modulo.
  • Doğru: Signora, prenda questo modulo. “Hanımefendi, bu formu alın.”
  • Neden? Günümüz standart kullanımında tek kişiye resmî hitap Lei ile yapılır. Türkçedeki nazik “siz” burada voi değildir. Tek kişiye voi ile hitap edilen özel kullanımlar ileride ele alınıyor.

3. Resmî emirde zamiri sona eklemek

  • Yanlış: Dicami il suo nome.
  • Doğru: Mi dica il suo nome. “Adınızı söyleyin.”
  • Neden? Lei emrinde zamir fiilden önce gelir. Arkadaşınıza söylenen Dimmi il tuo nome. “Adını söyle.” farklı bir hitap kalıbıdır.

4. Normal şimdiki zaman çekimini her yerde emir sanmak

  • Yanlış: Tu, parli più piano! — samimi bir emir vermek isterken.
  • Doğru: Parla più piano! “Daha alçak sesle konuş!”
  • Neden? Düzenli -are fiillerinde tu emri -a ile biter. Parli più piano! ise Lei hitabıyla “Daha alçak sesle konuşun!” anlamında kullanılabilir.

5. Kısa emir biçimlerine zamir eklerken yazımı kaçırmak

  • Yanlış: Dimi la verità.
  • Doğru: Dimmi la verità. “Bana gerçeği söyle.”
  • Neden? Di' biçimine mi eklendiğinde m çift yazılır. Aynı örüntü fammi “bana yap” ve dammi “bana ver” gibi sık kullanılan biçimlerde de vardır.

6. Samimi olumsuz emirde yalnızca tek zamir yeri olduğunu sanmak

  • Gereksiz düzeltme: Non preoccuparti yerine mutlaka Non ti preoccupare kullanılması gerektiğini düşünmek.
  • Doğru: İkisi de kullanılabilir; ikisi de “Merak etme” demektir.
  • Neden? Olumsuz tu emrinde zamir mastardan önce ayrı, mastardan sonra bitişik olabilir. Buna karşılık resmî biçim Non si preoccupi olur.

Kullanım notları

Emir kipi her zaman sert değildir

Entra! “İçeri gir!” bağlama göre bir arkadaşınıza sıcak bir davet olabilir. Si accomodi. “Buyurun, oturun.” ise oldukça nazik bir kalıptır. Türkçede olduğu gibi ses tonu, aradaki yakınlık ve durum, sözün nasıl duyulacağını belirler.

Bununla birlikte, doğru Lei çekimini kullanmak her isteği kendiliğinden yumuşatmaz. Yabancı birinden yardım isterken Mi aiuti! “Bana yardım edin!” bazen fazla doğrudan duyulabilir. Mi può aiutare? “Bana yardım edebilir misiniz?” veya Potrebbe aiutarmi? “Bana yardımcı olabilir misiniz?” daha dolaylıdır. Son örnekteki potrebbe, isteği yumuşatan ayrı bir fiil çekimidir; emir kipi değildir.

Per favore “lütfen” ve prego “buyurun/lütfen” de önemlidir. Ancak sadece cümleye “lütfen” eklemek, yanlış hitap seçimini düzeltmez. Aspetta, per favore “Lütfen bekle” hâlâ samimidir; resmî karşılığı Aspetti, per favore olur.

Yazıda her emrin sonuna ünlem gelmez

Tariflerde, kullanım talimatlarında ve e-postalarda emir cümlesi noktayla bitebilir: Conservate il documento. “Belgeyi saklayın.” Ünlem, özellikle uyarı veya güçlü bir çağrı varsa kullanılır. Bütün örnekleri yüksek sesle söyleniyormuş gibi okumayın.

Kişiyi vurgulamak için zamir açıkça söylenebilir: Tu resta qui; voi venite con me. “Sen burada kal; siz benimle gelin.” Burada zamirler, işi kimin yapacağını ayırır. Normal durumda bunları sürekli eklemek gerekmez.

Temelin ötesinde: birleşik zamirler ve özel kullanımlar

İki zamir aynı emirde birleşebilir

Bir cümlede hem “kime?” hem “neyi?” bilgisi kısa zamirlerle verilebilir. Dil bilgisinde doğrudan nesne, eylemin doğrudan etkilediği kişiyi veya şeyi; dolaylı nesne ise çoğu zaman eylemin kime yöneldiğini gösterir. Dammi il libro. “Bana kitabı ver.” cümlesinde kitap verilen şey, “bana” ise alıcıdır.

Kitabın adı yerine “onu” dediğinizde Dammelo. “Onu bana ver.” ortaya çıkar. Mi ve ti gibi bazı zamirler başka bir zamirden önce me ve te biçimine dönüşür.

İtalyanca Türkçe Açıklama
Dammelo. Onu bana ver. İki zamir olumlu samimi emre bitişir.
Me lo dia, per favore. Lütfen onu bana verin. Resmî biçimde iki zamir de öndedir.
Non dirmelo. Onu bana söyleme. Olumsuz samimi emirde zamirler sonda olabilir.
Non me lo dire. Onu bana söyleme. Aynı anlamda zamirler önde de olabilir.
Portaglielo. Onu ona götür. “Ona” ve “onu” birlikte kullanılır.
Glielo porti. Onu ona götürün. Resmî hitapta zamirler öne geçer.

Ne zamiri de emirle birleşir. Bu sözcük, bağlama göre daha önce anılan bir miktarın “ondan” anlamıyla yerini tutar: Prendine due. “Ondan iki tane al.” Burada da aynı yer kuralı geçerlidir; resmî biçim Ne prenda due. “Ondan iki tane alın.” olur.

Kısa biçimler ve çift ünsüz

Va', da', fa', sta', di' biçimlerine zamir eklendiğinde kesme işareti kaybolur ve çoğunlukla zamirin ilk ünsüzü çift yazılır: dimmi “bana söyle”, dammi “bana ver”, fallo “onu yap”, vacci “oraya git”, stammi vicino “yanımda kal”.

Önemli istisna gli ile başlayan birleşimlerdir: digli “ona söyle”, dagli “ona ver”, fagli vedere “ona göster”. Bunlarda g çift yazılmaz. İki zamir varsa diglielo “onu ona söyle” yazılır.

Bu değişikliği bütün fiillere yaymayın: ascoltami “beni dinle” ve portami “bana getir” tek m ile yazılır. Çift ünsüz kuralı, yukarıdaki kısa emir biçimlerine özgüdür.

Tabelalarda mastar da talimat verir

Non fumare. “Sigara içmeyin.” ve Non toccare. “Dokunmayın.” gibi ifadeler tabelalarda kişiye özel olmayan yasaklar olarak da görülür. Biçimleri samimi olumsuz emre benzese de tabelanın okuyucuyla samimi ilişki kurduğu anlamına gelmez.

Olumlu mastar da genel talimat verebilir: Premere il pulsante. “Düğmeye basın.” Bu, belirli bir kişiye yöneltilmiş Prema il pulsante. cümlesinden farklı olarak kişisiz bir anlatımdır. Yemek tariflerinde mescolate “karıştırın” gibi çoğul emirler veya mescolare “karıştırmak/karıştırın” gibi mastarlar görülebilir; metin genellikle seçtiği anlatımı sürdürür.

Daha seyrek hitaplar ve üçüncü kişiye yönelik istekler

Çok resmî veya eski metinlerde birden fazla kişiye Loro ile hitap edilebilir: Si accomodino. “Buyurun, oturun.” Günlük hayatta çoğul hitap için Accomodatevi çok daha olağandır. Tek kişiye voi ile seslenme de bazı bölgesel, geleneksel veya tarihî kullanımlarda karşınıza çıkabilir. Bunları tanımak yararlıdır; fakat çağdaş standart İtalyanca öğrenirken tek kişiye nazik hitap için Lei, birden fazla kişi için voi güvenli seçimdir.

Üçüncü bir kişinin bir şey yapmasını istemek için che + congiuntivo kullanılabilir: Che venga lui! “O gelsin!” Buradaki yapı, doğrudan karşınızdakine verilen emrin dışına çıkar; istek veya çağrı bildirir. Temel emir çekimlerine yeni bir kişi eki eklemek gibi düşünülmemelidir.

Bazı emirler konuşmayı düzenler

Dai! her zaman “Ver!” anlamına gelmez; konuşmada “Hadi!” veya “Yapma ya!” olabilir. Senti “dinle” ve guarda “bak” da sık sık yalnızca karşıdakinin dikkatini çekmek için kullanılır. Diciamo “diyelim ki” veya “şöyle söyleyelim” anlamıyla sözü yumuşatabilir. Bu ifadeleri duyduğunuzda sözlükteki ilk anlama takılmadan konuşmanın akışına bakın.

Çalışma önerileri

  1. Aynı isteği üç kişiye söyleyin. Bir arkadaşınıza, tanımadığınız tek kişiye ve bir gruba “Bekle/Bekleyin” dediğinizi düşünün: Aspetta – Aspetti – Aspettate. Sonra “Beni bekle/bekleyin” biçimlerini kurun: Aspettami – Mi aspetti – Aspettatemi. Böylece hitap ve zamir yerini birlikte çalışırsınız.
  2. Olumlu–olumsuz çiftler hazırlayın. Apri la finestra “Pencereyi aç” ile Non aprire la finestra “Pencereyi açma” gibi beş çift yazın. Sonra birini zamirle yeniden kurun: Aprila – Non aprirla / Non la aprire. Özellikle olumsuz tekilde mastarı geri getirdiğinizi kontrol edin.
  3. Gerçek bir duruma göre kısa konuşma yazın. Bir eczanede, evde yemek yaparken veya bir arkadaşınıza yol tarif ederken dört cümle kurun. Her cümlenin yanına kime konuştuğunuzu yazın. Son kontrolde üç soru sorun: Hitap doğru mu? Olumsuzluk doğru mu? Zamir doğru yerde mi?

İlgili konular

  • Ön bilgi: Düzenli -ARE fiilleri — parlare gibi fiillerin kökünü ve normal çekimini bilmek, parla ile parli arasındaki farkı anlamayı kolaylaştırır.

Ön koşul

İtalyancada Düzenli -are FiilleriA1

Diğer B1 kavramları

Bu kavram diğer dillerde

Tüm dillerde karşılaştır