İtalyancada Asıl Sayılar (0–100)
Numeri Cardinali
Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.
Kısaca
İtalyancada asıl sayılar “kaç?” sorusunu yanıtlar: uno, due, tre “bir, iki, üç” demektir. Yirmiden sonra onlar ve birler genellikle tek kelimede birleşir: trentadue “otuz iki”; uno ve otto önünde onluğun son ünlüsü düşer: ventuno “yirmi bir”, quarantotto “kırk sekiz”. Sayıların çoğu değişmez; ancak “bir” anlamındaki uno, bir adın önünde un, uno, una, un’ biçimlerini alabilir.
Genel bakış
Asıl sayı, bir şeyin kaç tane olduğunu veya bir miktarın ne kadar olduğunu gösteren sayıdır. “Üç bilet”, “yirmi avro” ve “kırk yaş” derken bu sayılardan yararlanırız. İtalyancada bunlara numeri cardinali denir. A1 düzeyinde alışveriş yapmak, yaşınızı söylemek, telefon numarası vermek ve bir masaya kaç kişi oturacağınızı anlatmak için bu sisteme ihtiyaç duyarsınız.
Türkçe bilenler için sayıların sırası tanıdıktır: önce onlar, sonra birler gelir. Türkçedeki “otuz iki” ile İtalyancadaki trentadue aynı sırayı izler. Buna karşılık yazım ve sayılan kelimenin biçimi farklıdır: Türkçede “iki kitap” derken “kitap” tekil kalır; İtalyancada due libri denir ve “kitap” anlamındaki kelime çoğul olur.
Önce 0–19 arasındaki temel biçimleri, ardından onlukları öğrenmek yeterlidir. Böylece her sayıyı ayrı ayrı ezberlemek yerine birkaç kuralla 100’e kadar ilerleyebilirsiniz. Aşağıdaki temel bölüm günlük kullanım için gereken sistemi verir; daha sonraki bölümde kısalmış biçimler ve sayının miktar yerine etiket olarak kullanılması gibi ayrıntılar bulunur.
Sayılar nasıl oluşturulur?
0–19 arasındaki temel biçimler
Bu aralıktaki sayıları bir bütün olarak öğrenin. Özellikle 11–16 ile 17–19 aynı görünüşte kurulmaz; Türkçedeki “on + birler” düzenini her sayıya kelimesi kelimesine uygulamak işe yaramaz.
| Rakam | İtalyanca | Türkçe |
|---|---|---|
| 0 | zero | sıfır |
| 1 | uno | bir |
| 2 | due | iki |
| 3 | tre | üç |
| 4 | quattro | dört |
| 5 | cinque | beş |
| 6 | sei | altı |
| 7 | sette | yedi |
| 8 | otto | sekiz |
| 9 | nove | dokuz |
| 10 | dieci | on |
| 11 | undici | on bir |
| 12 | dodici | on iki |
| 13 | tredici | on üç |
| 14 | quattordici | on dört |
| 15 | quindici | on beş |
| 16 | sedici | on altı |
| 17 | diciassette | on yedi |
| 18 | diciotto | on sekiz |
| 19 | diciannove | on dokuz |
Quattro “dört”, quattordici “on dört” demektir; ikincisinde fazladan bir t eklemeyin. Diciassette ve diciannove biçimlerindeki çift harfleri de yazarken koruyun. İtalyancada çift ünsüzler yalnızca yazım ayrıntısı değildir; söylenişte de duyulur. Başlangıçta kelimeleri sesli tekrar ederken bu harfleri tamamen yutmamaya çalışın.
Onluklar ve yüz
| Rakam | İtalyanca | Türkçe |
|---|---|---|
| 20 | venti | yirmi |
| 30 | trenta | otuz |
| 40 | quaranta | kırk |
| 50 | cinquanta | elli |
| 60 | sessanta | altmış |
| 70 | settanta | yetmiş |
| 80 | ottanta | seksen |
| 90 | novanta | doksan |
| 100 | cento | yüz |
Altmış ile yetmişi karıştırıyorsanız sessanta “altmış” ve settanta “yetmiş” çiftini yan yana çalışın. Benzer biçimde quaranta “kırk” ile quattro “dört” arasında bağlantı kurabilirsiniz, fakat her onluğu temel sayıya aynı eki getirerek oluşturamazsınız. Onlukların kendilerini öğrenmek gerekir.
100 için tek başına cento kullanılır. Türkçede “bir yüz lira” yerine “yüz lira” dememize benzer biçimde, sıradan saymada başına ayrıca uno getirilmez.
Yirmiden sonra birleri ekleme
Genel düzen onluk + birlik biçimindedir. Türkçeden farklı olarak iki parça bitişik yazılır; araya boşluk, kısa çizgi veya “ve” anlamındaki e konmaz.
| Sayı | İtalyanca | Türkçe |
|---|---|---|
| 22 | ventidue | yirmi iki |
| 25 | venticinque | yirmi beş |
| 32 | trentadue | otuz iki |
| 46 | quarantasei | kırk altı |
| 54 | cinquantaquattro | elli dört |
| 67 | sessantasette | altmış yedi |
| 79 | settantanove | yetmiş dokuz |
| 85 | ottantacinque | seksen beş |
| 99 | novantanove | doksan dokuz |
Örneğin 32’yi kurmak için trenta “otuz” ile due “iki” birleşir ve trentadue olur. Bu basit işlem, iki özel değişikliği hatırladığınız sürece 20–99 aralığının tamamında işinize yarar.
Uno ve otto önünde son ünlünün düşmesi
Onluğa uno “bir” veya otto “sekiz” eklendiğinde, onluğun son ünlüsü kaldırılır. Ünlü, Türkçedeki a, e, ı, i, o, ö, u, ü gibi tek başına ses verebilen harftir; burada kaldırılan harf venti içindeki son i veya diğer onluklardaki son a olur.
| Sayılar | İtalyanca | Türkçe |
|---|---|---|
| 21 / 28 | ventuno / ventotto | yirmi bir / yirmi sekiz |
| 31 / 38 | trentuno / trentotto | otuz bir / otuz sekiz |
| 41 / 48 | quarantuno / quarantotto | kırk bir / kırk sekiz |
| 51 / 58 | cinquantuno / cinquantotto | elli bir / elli sekiz |
| 61 / 68 | sessantuno / sessantotto | altmış bir / altmış sekiz |
| 71 / 78 | settantuno / settantotto | yetmiş bir / yetmiş sekiz |
| 81 / 88 | ottantuno / ottantotto | seksen bir / seksen sekiz |
| 91 / 98 | novantuno / novantotto | doksan bir / doksan sekiz |
Burada düşen ünlünün yerine kesme işareti konmaz: ventuno yazılır. Ayrıca otto içindeki çift t korunur: ventotto. Bu kuralı “iki ünlü yan yana gelirse her zaman biri silinir” diye genişletmeyin; sayı sistemindeki belirli birleşmeleri öğreniyorsunuz.
Tre ile biten birleşik sayılarda vurgu işareti
Tek başına “üç” tre yazılır. Ancak daha büyük bir sayının sonunda yer aldığında tré olur: ventitré “yirmi üç”, trentatré “otuz üç”, novantatré “doksan üç”. Son é üzerindeki işaret, vurgunun kelimenin sonuna geldiğini gösterir.
Bu yazım kuralı, 23 için onluğun son ünlüsünü düşürmez: doğru biçim ventitré olur. Başlangıçta iki ayrı soruyla kontrol etmek yararlıdır: “Birlik 1 veya 8 mi?” ve “Sayı 3 ile mi bitiyor?” İlk soru ünlü düşmesini, ikinci soru vurgu işaretini hatırlatır.
Bir şey sayarken uno, un, una ve un’
İsim ya da ad, insanı, nesneyi veya kavramı adlandıran kelimedir: “arkadaş”, “kitap”, “ev” gibi. İtalyancada isimlerin dilbilgisel cinsiyeti vardır; yani kelimeler eril veya dişil olarak sınıflandırılır. Bu, nesnelerin gerçek hayatta cinsiyeti olduğu anlamına gelmez. Türkçede böyle bir ayrım bulunmadığından “bir” kelimesinin İtalyancada neden değiştiğine özellikle dikkat etmek gerekir.
Tek başına sayarken uno denir. Bir ismin önünde ise sayı, belirsiz tanımlıkla aynı biçimleri kullanır. Belirsiz tanımlık, henüz hangi kişi veya nesne olduğu belirtilmeyen bir şeyi tanıtan küçük kelimedir; Türkçede çoğu zaman “bir” ile karşılanır. Biçim aynı olsa da bağlam, “herhangi bir tane” mi yoksa özellikle “tek tane” mi kastedildiğini gösterir.
| İtalyanca | Türkçe | Kullanım |
|---|---|---|
| un libro | bir kitap | Eril isimlerin çoğundan önce |
| uno studente | bir öğrenci | Eril; s + ünsüz başlangıcından önce |
| uno zaino | bir sırt çantası | Eril; z başlangıcından önce |
| un amico | bir erkek arkadaş | Eril; ünlüden önce, kesme işaretsiz |
| una casa | bir ev | Dişil; ünsüzden önce |
| un’amica | bir kadın arkadaş | Dişil; ünlüden önce, kesme işaretli |
Uno ayrıca gn, ps, pn gibi bazı başlangıçlardan önce kullanılır; yeni kelimeleri öğrenirken bu biçimi de beraberinde öğrenmek yararlıdır. İlk aşamada özellikle uno studente ve uno zaino örneklerini tanımak yeterli bir başlangıçtır.
“Bir tane, iki değil” vurgusu gerektiğinde un solo libro “yalnızca bir kitap” diyebilirsiniz. Sayı tek başınaysa ismin önündeki kısalmış biçimi kullanmayın: Quanti biglietti vuoi? — Uno. “Kaç bilet istiyorsun? — Bir tane.”
İki ve üzerindeki sayılardan sonra çoğul
Çoğul, birden fazla varlığı gösteren kelime biçimidir. Türkçede “beş kişi” deriz, genellikle “beş kişiler” demeyiz. İtalyancada ise sayıdan sonra ismin çoğulu gerekir: due libri “iki kitap”, tre persone “üç kişi”, quattro biglietti “dört bilet”.
Sayıların çoğu ismin cinsiyetine göre değişmez: due libri “iki kitap” ve due case “iki ev” ifadelerinde due aynıdır. Değişen unsur isimdir. Bu nedenle hem sayıyı hem de saydığınız kelimenin çoğulunu öğrenin.
Günlük kullanım içinde örnekler
Aşağıdaki cümlelerde sayılar alışveriş, yaş, yolculuk ve günlük planlar içinde kullanılıyor. Türkçe karşılıklarda kelime sırasını değil, doğal anlamı esas alın.
| İtalyanca | Türkçe | Açıklama |
|---|---|---|
| Contiamo insieme: uno, due, tre. | Birlikte sayalım: bir, iki, üç. | Tek başına sayma |
| Ho un fratello e una sorella. | Bir erkek kardeşim ve bir kız kardeşim var. | Eril ve dişil isim önünde “bir” |
| Vorrei due biglietti per Roma. | Roma’ya iki bilet istiyorum. | Kibar bir bilet isteği |
| Siamo in quattro. | Dört kişiyiz. | Gruptaki kişi sayısı |
| Ho ventuno anni. | Yirmi bir yaşındayım. | Yaş söylerken “sahip olmak” anlamındaki fiil kullanılır. |
| Il corso ha ventitré studenti. | Kursta yirmi üç öğrenci var. | Birleşik sayının sonunda é |
| Il treno parte tra ventotto minuti. | Tren yirmi sekiz dakika sonra kalkıyor. | Dakika sayısı |
| In ufficio ci sono trentadue persone. | Ofiste otuz iki kişi var. | Onluk ve birliğin birleşmesi |
| Queste scarpe costano quarantotto euro. | Bu ayakkabılar kırk sekiz avro. | Fiyat; euro kelimesi değişmez. |
| Mio padre ha sessant’anni. | Babam altmış yaşında. | Anni önünde yaygın kısalma |
| Il negozio vende novantanove prodotti diversi. | Mağaza doksan dokuz farklı ürün satıyor. | İki ve üzerindeki miktarlarda çoğul isim |
| Questo tavolo costa cento euro. | Bu masa yüz avro. | 100 için cento |
| Il mio numero comincia con zero sei. | Numaram sıfır altı ile başlıyor. | Telefon numarasında rakamları ayrı okuma |
| Prendo l’autobus numero otto. | Sekiz numaralı otobüse biniyorum. | Sayının bir etiketi belirtmesi |
Sık yapılan hatalar
1. Birleşik sayıya boşluk veya bağlaç koymak
- Yanlış: trenta due veya trenta e due — “otuz iki” demek isterken.
- Doğru: trentadue — otuz iki.
- Neden? Türkçede ayrı yazılan iki parça, İtalyancada tek sayı kelimesidir. Araya e “ve” eklenmez.
2. Uno ve otto önünde onluğu olduğu gibi bırakmak
- Yanlış: ventiuno, quarantaotto.
- Doğru: ventuno “yirmi bir”, quarantotto “kırk sekiz”.
- Neden? Onluğun son ünlüsü düşer. Diğer birliklerle bunu yapmayın: ventidue “yirmi iki” biçiminde i kalır.
3. Tek başına tre ile birleşik sayının sonundaki tré biçimini karıştırmak
- Yanlış: ventitre — “yirmi üç” demek isterken.
- Doğru: ventitré — yirmi üç.
- Neden? Birleşik sayının sonundaki “üç” vurgu işareti alır. Tek başına “üç” ise tre yazılır; ona işaret eklemeyin.
4. Uno biçimini her ismin önüne getirmek
- Yanlış: uno libro, uno casa.
- Doğru: un libro “bir kitap”, una casa “bir ev”.
- Neden? İsmin cinsiyeti ve başlangıç sesi, “bir”in biçimini belirler. Sayma dizisindeki uno, her kelimenin önünde kullanılacak değişmez bir biçim değildir.
5. Türkçedeki gibi ismi tekil bırakmak
- Yanlış: due libro, tre persona.
- Doğru: due libri “iki kitap”, tre persone “üç kişi”.
- Neden? İtalyancada iki ve üzerindeki miktarlardan sonra isim çoğuldur. Türkçedeki “sayı zaten çokluğu gösteriyor” alışkanlığı burada yanıltır.
6. Eril kelimeden önce gereksiz kesme işareti kullanmak
- Yanlış: un’amico — “bir erkek arkadaş” demek isterken.
- Doğru: un amico — bir erkek arkadaş.
- Neden? Eril un biçiminde kesme işareti yoktur. Dişil una, ünlü önünde kısalınca işaret kullanılır: un’amica “bir kadın arkadaş”.
Kullanım notları
Yaş, fiyat ve kişi sayısı
Yaş söylerken Türkçedeki “yaşındayım” ifadesini tek bir karşılığa dönüştürmeye çalışmayın. İtalyanca kalıp avere + sayı + anni biçimindedir; avere, “sahip olmak” anlamındaki fiildir, yani bir eylemi veya durumu bildiren kelimedir. Ho trentadue anni “Otuz iki yaşındayım” demektir. Buradaki anni, “yıl” anlamındaki anno kelimesinin çoğuludur.
Restoranda kişi sayısı için Siamo in tre “Üç kişiyiz” çok kullanışlıdır. Tre persone “üç kişi” ifadesinde isim açıkça bulunurken, bu kalıpta kimin sayıldığı durumdan anlaşılır. Tek başına tre sayısına “kişiler” gibi ek bir anlam yüklemek yerine bütün kalıbı öğrenin.
Para birimi euro, miktar çoğalsa da aynı kalır: un euro “bir avro”, due euro “iki avro”, cento euro “yüz avro”. Bu, isimlerin çoğul olması kuralını ortadan kaldırmaz; kelimenin tekil ve çoğul biçimleri aynıdır. 12,50 € fiyatı açıkça dodici euro e cinquanta centesimi “on iki avro elli sent” diye okunabilir. Günlük konuşmada bağlam açıksa dodici e cinquanta da duyulur.
Telefon numarası ve yazıyla sayı
Telefon numarası bir miktar değildir. Bu nedenle numarayı rakam rakam okumak, özellikle ilk kez iletişim bilgisi verirken anlaşılır bir yoldur. Baştaki sıfır korunur: zero sei “sıfır altı”. Sayıları gruplandırarak okuyan kişiler de duyabilirsiniz; karşı tarafın doğru yazabilmesi için gerektiğinde tek tek tekrarlayın.
Yazıyla mı rakamla mı yazılacağı metnin türüne bağlıdır. Fiyat, adres ve saatlerde rakam kullanmak yaygındır; normal bir cümlede küçük miktarlar yazıyla da verilir. Başlangıçta asıl hedef, 28 gördüğünüzde ventotto diyebilmek ve duyduğunuz kelimeyi doğru rakama çevirebilmektir.
Temelin ötesinde: Daha sonra karşılaşacağınız ayrıntılar
Bu bölümdeki biçimleri ilk günden kullanmanız gerekmez. Temel sayı sistemi oturduktan sonra bunları tanımak, gerçek konuşmayı ve yazıyı anlamanızı kolaylaştırır.
Anni önündeki kısalmalar
Ventuno anni “yirmi bir yıl/yaş” yanında ventun anni biçimi de kullanılır. Aynı şekilde trentuno anni yerine trentun anni “otuz bir yıl/yaş” görebilirsiniz. Burada kelimenin sonundaki o atılır ve kesme işareti kullanılmaz. Ventun euro “yirmi bir avro” da karşılaşabileceğiniz bir biçimdir.
Bunu sessant’anni “altmış yıl/yaş” veya ottant’anni “seksen yıl/yaş” ile karıştırmayın. Bu örneklerde iki ünlünün karşılaşmasıyla oluşan kısalma kesme işaretiyle gösterilir. Dolayısıyla “sayı kısaldıysa her zaman kesme işareti koyarım” diye tek bir yazım kuralı çıkarılamaz. Tam biçimlerle kısalmış biçimleri birlikte tanıyın: sessanta anni / sessant’anni, ikisi de “altmış yıl” anlamındadır.
Bir ile biten sayı hâlâ çoğul miktardır
21 veya 31’in sonunda “bir” bulunması, toplam miktarı tekil yapmaz. Ventuno libri “yirmi bir kitap” ifadesinde libri çoğuldur. Aynı düşünce yaş için de geçerlidir: ventuno anni “yirmi bir yaş”, ventuno anno değil.
Başlangıçta yalnızca 1 sayısının isim önündeki biçimlerini iyi öğrenin. Bir ile biten daha büyük sayılarda kısalma ve cinsiyet uyumuyla ilgili başka biçimlerle de karşılaşabilirsiniz; bunları tek başına uno → un/una kuralını her yere uygulayarak tahmin etmeyin. Günlük kullanımda gördüğünüz tam ifadeleri örnek olarak kaydetmek daha güvenlidir.
Miktar ile sıra veya etiket arasındaki ayrım
Asıl sayılar “kaç?” sorusunu yanıtlar; sıra sayıları ise “kaçıncı?” sorusunu yanıtlar. Tre libri “üç kitap” bir miktardır, il terzo libro “üçüncü kitap” ise sırayı gösterir. Bu iki sayı türünü birbirinin yerine kullanamazsınız.
Bununla birlikte otobüs hattı, oda veya sayfa numarası bir etikettir ve asıl sayıyla belirtilir: la camera venti “yirmi numaralı oda”, pagina trentadue “otuz ikinci sayfa / sayfa otuz iki”. Türkçede doğal olarak “otuz ikinci sayfa” dediğimiz yerde İtalyancada sayfa numarası olarak trentadue kullanılması mümkündür. Burada otuz iki sayfa sayılmıyor, belirli bir sayfa tanımlanıyor. Bu yüzden pagina kelimesi tekildir.
Yüzden sonraki sisteme kısa bakış
Bu yazının ana alanı 0–100’dür. Sonrasında aynı birleştirme mantığı devam eder: centouno “yüz bir”, centoventitré “yüz yirmi üç”. Ancak daha büyük sayılarda yeni yazım ayrıntıları da vardır; örneğin centottanta “yüz seksen” biçiminde cento sonundaki o düşer. Onluklarda öğrendiğiniz ünlü düşmesi kuralını yüzlüklere hiçbir değişiklik yapmadan uygulamamak gerekir.
Çalışma önerileri
- Sayıları karşılaştırarak kurun. Her onluk için 1, 2, 3 ve 8 ile biten dört sayı yazın: örneğin 21, 22, 23, 28. Sonra ventuno, ventidue, ventitré, ventotto biçimleriyle karşılaştırın. Bu küçük grup, bitişik yazımı, ünlü düşmesini ve vurgu işaretini aynı anda çalıştırır. Ardından aynı işlemi 30 ve 40 ile yapın.
- Türkçedeki tekil isim alışkanlığını özellikle çalışın. Evde gördüğünüz nesneleri sayın ve sayıyla birlikte söyleyin: un libro “bir kitap”, due libri “iki kitap”; una sedia “bir sandalye”, quattro sedie “dört sandalye”. İsimlerin çoğulunu kontrol ederek beş kısa alışveriş isteği oluşturun. Sadece sayı listesi ezberlemek yerine sayıyı kullanılacağı kelimeyle bağlayın.
- Duyduğunuzu rakama, rakamı cümleye çevirin. Kendinize 16, 17, 60, 70, 81 ve 88 içeren kısa bir ses kaydı hazırlayın; daha sonra dinleyip rakamları yazın. İkinci turda her rakamı bir bağlama yerleştirin: yaş, fiyat, dakika veya otobüs numarası. Örneğin 28 için “yirmi sekiz dakika” ile “yirmi sekiz numaralı otobüs” arasındaki anlam farkını da düşünün.
İlgili konular
- Sıra sayıları — “Üç” ile “üçüncü” arasındaki farkı ve sıradaki yeri belirtmeyi öğrenin.
- Saat ve tarihler — Sayıları saat söylerken, gün ve ay belirtirken nasıl kullanacağınızı inceleyin.