İtalyancada Çoğul Yapımı
Formazione del Plurale
Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.
Kısaca
İtalyancada isimlerin çoğulu genellikle son ünlü değiştirilerek yapılır: libro → libri (kitap → kitaplar), casa → case (ev → evler), notte → notti (gece → geceler). Erkek cinsiyetli ve -a ile biten isimler ise çoğunlukla -i alır: problema → problemi (sorun → sorunlar). İsmin önündeki tanımlık da değişir; bazı kelimelerde yazım değişikliği gerekir, bazılarıysa tamamen düzensizdir: amica → amiche (kadın arkadaş → kadın arkadaşlar), uomo → uomini (adam → adamlar).
Genel bakış
Türkçede “ev” sözcüğüne “-ler” ekleyip “evler” deriz. İtalyancada ise çoğu zaman kelimenin sonuna yeni bir ek getirmek yerine son sesli harfini değiştiririz. Libro bir kitaptır; libri birden fazla kitabı anlatır. Bu nedenle çoğulu öğrenirken yalnızca bir ek ezberlemek yetmez: kelimenin son harfine ve dilbilgisel cinsiyetine bakmak gerekir. İsim, bir varlığı, kişiyi, yeri veya kavramı adlandıran kelimedir; dilbilgisel cinsiyet ise İtalyanca isimlerin erkek ya da dişi olarak sınıflandırılmasıdır. Bu sınıflandırma her zaman doğal cinsiyetle ilgili değildir.
Çoğul yapımı A1 düzeyinde öğrenilen temel konulardandır. Marketten iki elma istemek, arkadaşlardan söz etmek veya bir odadaki eşyaları tarif etmek için hemen gerekir. Üstelik yalnızca isim değişmez. Tanımlık, yani ismin önünde kullanılan il, la, lo gibi küçük sözcükler, ve sıfat, yani ismin özelliğini belirten kelime, çoğula uyum sağlar: la casa nuova → le case nuove (yeni ev → yeni evler).
Önce üç ana son harf değişimini öğrenin. Ardından -ca, -ga, -co, -go ile biten kelimelerde yazımın nasıl düzenlendiğine bakın. Değişmeyen isimler ve sık kullanılan düzensiz biçimler günlük kullanım için önemlidir; iki ayrı çoğulu bulunan kelimeler gibi daha ayrıntılı konuları ise ilerideki bölüme bırakabilirsiniz.
Çoğul nasıl yapılır?
1. Temel kural: Son ünlüyü değiştirin
Aşağıdaki tablo, düzenli isimlerde başlangıç için en kullanışlı yol haritasıdır. Buradaki cinsiyet bilgisini, kelimeyi tanımlığıyla birlikte öğrenerek edinebilirsiniz.
| Kural | Tekil → çoğul | Türkçesi |
|---|---|---|
| Erkek cinsiyetli -o → -i | il libro → i libri | kitap → kitaplar |
| Dişi cinsiyetli -a → -e | la casa → le case | ev → evler |
| Erkek cinsiyetli -a → -i | il problema → i problemi | sorun → sorunlar |
| Erkek cinsiyetli -e → -i | il cane → i cani | köpek → köpekler |
| Dişi cinsiyetli -e → -i | la notte → le notti | gece → geceler |
-e ile biten isimlerde çoğul değişimi cinsiyete bağlı değildir: her iki grupta da son harf -i olur. Ancak tanımlık farklı kalır: il cane → i cani, ama la notte → le notti. Dolayısıyla çoğul biçimi görmek, kelimenin cinsiyetini tek başına anlamaya yetmez.
-a ile biten her kelimeyi dişi saymayın. Il problema (sorun), il programma (program) ve il poeta (şair) erkek cinsiyetlidir; çoğulları i problemi, i programmi, i poeti olur. Ters yönde önemli bir istisna la mano → le mani (el → eller) çiftidir: kelime -o ile bitmesine rağmen dişidir.
2. İsmi, tanımlığıyla birlikte çoğula çevirin
Belirli tanımlık, hangi varlıktan söz edildiğinin bilindiğini gösteren il, la gibi sözcüklerdir. Türkçede bunlara her zaman ayrı bir kelimeyle karşılık vermeyiz. İtalyancada ise tanımlığın tekil ve çoğul biçimlerini birlikte düşünmek gerekir.
| Tekil → çoğul | Türkçesi | Açıklama |
|---|---|---|
| il libro → i libri | kitap → kitaplar | il, çoğulda i olur. |
| lo studente → gli studenti | öğrenci → öğrenciler | lo, çoğulda gli olur. |
| l'amico → gli amici | erkek arkadaş → erkek arkadaşlar | Erkek cinsiyetli l', gli olur. |
| la casa → le case | ev → evler | la, çoğulda le olur. |
| l'amica → le amiche | kadın arkadaş → kadın arkadaşlar | Dişi cinsiyetli l', le olur. |
L' tek başına cinsiyeti göstermez. L'amico ile l'amica bu yüzden çoğulda farklı tanımlıklar alır. Ayrıca çoğul gli ve le, ünlüyle başlayan isimlerin önünde bu biçimleriyle yazılır: gli amici, le amiche.
Sıfatı da aynı sırada kontrol edin: il libro nuovo → i libri nuovi (yeni kitap → yeni kitaplar), la borsa rossa → le borse rosse (kırmızı çanta → kırmızı çantalar). Sıfatın tekil biçimi -e ile bitiyorsa çoğulu genellikle -i olur: la casa grande → le case grandi (büyük ev → büyük evler).
3. -ca ve -ga: Sert sesi korumak için h
Dişi cinsiyetli -ca ve -ga sonları çoğulda -che ve -ghe olur. Burada h, tek başına okunmaz; önceki ünsüzün sesini korur. Amica kelimesindeki c, Türkçedeki “k” gibi duyulur. Aynı sesi e önünde korumak için amiche yazılır.
| Tekil → çoğul | Türkçesi | Değişim |
|---|---|---|
| l'amica → le amiche | kadın arkadaş → kadın arkadaşlar | -ca → -che |
| la banca → le banche | banka → bankalar | -ca → -che |
| la collega → le colleghe | kadın iş arkadaşı → kadın iş arkadaşları | -ga → -ghe |
| la riga → le righe | çizgi → çizgiler | -ga → -ghe |
| il collega → i colleghi | erkek iş arkadaşı → erkek iş arkadaşları | -ga → -ghi |
| il duca → i duchi | dük → dükler | -ca → -chi |
Son iki örnekte isimler erkek cinsiyetlidir; çoğul ünlüsü bu nedenle -i olur. Yani önce cinsiyete uygun çoğul ünlüsünü seçer, sonra sesi korumak için gereken h harfini yazarsınız.
4. -co ve -go: Tek bir kesin kural yok
-co ile biten erkek cinsiyetli isimlerin çoğulu bazen -chi, bazen -ci olur. -go ile bitenlerde de -ghi ve -gi görülebilir. Vurgu, yani kelimenin bir hecesini daha belirgin söyleme, bazı eğilimleri açıklayabilir; fakat başlangıçta bunu istisnasız bir kural gibi kullanmak yanıltır.
| Tekil → çoğul | Türkçesi | Hatırlanacak nokta |
|---|---|---|
| il parco → i parchi | park → parklar | Sert k sesi korunur. |
| il gioco → i giochi | oyun → oyunlar | Sert k sesi korunur. |
| l'amico → gli amici | erkek arkadaş → erkek arkadaşlar | h eklenmez; ses de değişir. |
| il medico → i medici | doktor → doktorlar | -co → -ci |
| il lago → i laghi | göl → göller | Sert g sesi korunur. |
| l'albergo → gli alberghi | otel → oteller | Sert g sesi korunur. |
| lo psicologo → gli psicologi | psikolog → psikologlar | -go → -gi |
Özellikle amico → amici ile amica → amiche çiftini yan yana öğrenin. Birinin çoğulunu diğerine bakarak tahmin etmeyin. Yeni bir -co veya -go kelimesi öğrenirken sözlükten çoğulunu da kontrol etmek, karmaşık bir tahmin kuralı ezberlemekten daha güvenlidir.
5. -cia ve -gia: i harfi kalır mı?
Bu grupta i vurgulu değilse, öncesindeki harfe bakılır. -cia veya -gia öncesinde ünlü varsa çoğul genellikle -cie, -gie; ünsüz varsa -ce, -ge olur.
| Tekil → çoğul | Türkçesi | Açıklama |
|---|---|---|
| la camicia → le camicie | gömlek → gömlekler | c öncesinde ünlü bulunduğu için i kalır. |
| la valigia → le valigie | bavul → bavullar | g öncesinde ünlü bulunduğu için i kalır. |
| l'arancia → le arance | portakal → portakallar | c öncesinde ünsüz bulunduğu için i düşer. |
| la spiaggia → le spiagge | plaj → plajlar | g öncesinde ünsüz bulunduğu için i düşer. |
| la farmacia → le farmacie | eczane → eczaneler | i vurgulu olduğu için korunur. |
Bu ayrım özellikle yazıda önemlidir. Camice ile camicie aynı kelimenin iki yazımı değildir: il camice “önlük”, le camicie ise “gömlekler” demektir.
6. -io: Genellikle tek i yeterlidir
-io ile biten erkek cinsiyetli isimlerde i vurgulu değilse çoğul çoğunlukla tek i ile yazılır: il figlio → i figli (oğul → oğullar), il negozio → i negozi (mağaza → mağazalar), il viaggio → i viaggi (yolculuk → yolculuklar). I vurguluysa iki i korunur: lo zio → gli zii (amca/dayı → amcalar/dayılar).
7. Değişmeyen isimler ve temel düzensizler
Bazı isimlerin tekil ve çoğul yazımı aynıdır. Sayıyı tanımlık, sayı sözcüğü veya cümlenin geri kalanı gösterir. Son ünlüsünde yazılı vurgu işareti bulunan isimler, birçok kısaltma ve ünsüzle biten yaygın alıntı kelimeler bu gruptadır.
| Tekil → çoğul | Türkçesi | Açıklama |
|---|---|---|
| la città → le città | şehir → şehirler | Sonu vurgulu; biçim değişmez. |
| il caffè → i caffè | kahve → kahveler | Sonu vurgulu; biçim değişmez. |
| la foto → le foto | fotoğraf → fotoğraflar | Kısaltılmış kelime değişmez. |
| il cinema → i cinema | sinema → sinemalar | Kısaltılmış kelime değişmez. |
| il bar → i bar | bar → barlar | Ünsüzle biten alıntı kelime değişmez. |
| il film → i film | film → filmler | Standart İtalyanca kullanımda değişmez. |
| l'uomo → gli uomini | adam → adamlar | Düzensizdir. |
| l'uovo → le uova | yumurta → yumurtalar | Çoğulda dişi cinsiyete geçer. |
| il braccio → le braccia | kol → kollar | İnsan vücudundaki kollar için yaygın biçimdir. |
Uovo → uova örneğinde yalnızca son harf değişmez: l'uovo fresco → le uova fresche (taze yumurta → taze yumurtalar) ifadesindeki tanımlık ve sıfat da dişi çoğul biçimini alır.
Cümle içinde örnekler
Aşağıdaki cümlelerde yalnızca ismin sonuna değil, yanındaki kelimelere de bakın. Türkçe çeviride her çoğul ismin “-ler/-lar” almadığına özellikle dikkat edin.
| İtalyanca | Türkçe | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|
| I libri sono sul tavolo. | Kitaplar masanın üzerinde. | libro → libri; il → i |
| Le case di questa strada sono basse. | Bu sokaktaki evler alçak. | casa → case; sıfat da çoğuldur. |
| Ho due fratelli. | İki erkek kardeşim var. | Sayıdan sonra isim çoğuldur. |
| Le notti qui sono tranquille. | Burada geceler sakin geçer. | Dişi -e, çoğulda -i olur. |
| Gli studenti aspettano fuori. | Öğrenciler dışarıda bekliyor. | lo studente → gli studenti |
| Oggi vedo le mie amiche. | Bugün kadın arkadaşlarımla görüşeceğim. | amica → amiche |
| I miei amici abitano a Bologna. | Erkek arkadaşlarım Bolonya'da yaşıyor. | amico → amici |
| Le banche sono già chiuse. | Bankalar çoktan kapandı. | banca → banche |
| Questi parchi sono molto grandi. | Bu parklar çok büyük. | parco → parchi |
| Le camicie sono nell'armadio. | Gömlekler dolapta. | camicia → camicie |
| Ci sono tre negozi vicino alla stazione. | İstasyonun yakınında üç mağaza var. | negozio → negozi |
| Ho visitato due città italiane. | İki İtalyan şehrini gezdim. | città değişmez; sıfat değişir. |
| Due uomini cercano l'ufficio postale. | İki adam postaneyi arıyor. | uomo → uomini |
| Per la torta servono tre uova. | Pasta için üç yumurta gerekiyor. | uovo → uova |
| I film iniziano alle nove. | Filmler saat dokuzda başlıyor. | film değişmez; tanımlık çoğulu gösterir. |
Sık yapılan hatalar
1. Türkçedeki sayı kullanımını aynen aktarmak
- Yanlış: Ho due libro.
- Doğru: Ho due libri. — İki kitabım var.
- Neden? Türkçede “iki kitap” deriz, “iki kitaplar” demeyiz. İtalyancada ise birden fazla nesneyi sayarken isim çoğul olur. Değişmeyen isimlerde de sayı anlamı çoğuldur, fakat biçim aynı kalır: due città (iki şehir).
2. -a ile biten her isme -e uygulamak
- Yanlış: Queste probleme sono difficili.
- Doğru: Questi problemi sono difficili. — Bu sorunlar zor.
- Neden? Problema erkek cinsiyetlidir. Hem problemi hem de “bu” anlamındaki questi, erkek çoğul biçimindedir.
3. -ca ve -co gruplarını aynı sanmak
- Yanlış: Vedo le mie amice e i miei amichi.
- Doğru: Vedo le mie amiche e i miei amici. — Kadın ve erkek arkadaşlarımla görüşüyorum.
- Neden? Amica → amiche, fakat amico → amici olur. H harfi her iki kelimeye otomatik olarak eklenmez.
4. Tanımlığı veya sıfatı tekilde bırakmak
- Yanlış: La case sono grande.
- Doğru: Le case sono grandi. — Evler büyük.
- Neden? İsim çoğul olduğunda ona bağlı tanımlık ve sıfat da çoğula uyum sağlar. Yalnızca casa → case değişikliği yeterli değildir.
5. Değişmeyen isimlerin sonunu değiştirmek
- Yanlış: Le cittè sono belle.
- Doğru: Le città sono belle. — Şehirler güzel.
- Neden? Città hem tekil hem çoğul kullanılır; sondaki à ve vurgu işareti korunur. Çoğulu le ve belle gösterir.
6. Düzensiz çoğulu düzenliymiş gibi kurmak
- Yanlış: Due uomi comprano sei uovi.
- Doğru: Due uomini comprano sei uova. — İki adam altı yumurta satın alıyor.
- Neden? Uomo → uomini ve uovo → uova biçimleri ayrı öğrenilmelidir. Tanımlıkla kullanırken gli uomini, fakat le uova denir.
Kullanım notları
Çoğul olmak, her zaman tanımlık almak demek değildir
Tanımlık değişim tabloları, her çoğul ismin önüne tanımlık koymanız gerektiğini göstermez. Compro due mele (İki elma alıyorum) cümlesinde sayıdan önce tanımlık yoktur. Compro le mele ise bağlamda bilinen elmaları aldığınızı anlatır. Compro delle mele de “Biraz elma alıyorum” anlamında kullanılabilir. Çoğul yapımı ile tanımlık seçimi birbiriyle bağlantılı, ama ayrı konulardır.
Türkçe çeviride çoğul anlamı bazen ekle gösterilmez
Compro mele cümlesinin doğal karşılığı “Elma alıyorum” olabilir. Türkçede alışverişten söz ederken ürün adı çoğul anlamda olsa da tekil biçimde kalabilir. İtalyancada mele, yine çoğuldur. Bu yüzden Türkçe karşılığına bakarak İtalyanca kelimeyi tekile çevirmeyin; anlatılan miktarı ve cümlenin yapısını düşünün.
Biçimi değişmeyen isimlerde de uyum vardır
Il film italiano è interessante (İtalyan filmi ilginç) ile i film italiani sono interessanti (İtalyan filmleri ilginç) cümlelerini karşılaştırın. Film değişmez, ama tanımlık, sıfatlar ve fiil değişir. Fiil, eylemi veya durumu bildiren kelimedir; burada è “-dır”, sono ise çoğul varlıklar için “-dır” anlamını taşır.
Temelin ötesinde: İstisnalar ve anlam farkları
Bu bölümdeki ayrıntıları başlangıçta ezberlemeniz gerekmez. Önce yaygın biçimleri rahatça kullanın; farklı bir çoğulla karşılaştığınızda buraya dönebilirsiniz.
İki çoğul, iki farklı anlam
Bazı erkek cinsiyetli isimlerin hem -i ile biten erkek çoğulu hem de -a ile biten dişi çoğulu vardır. Bunlar her bağlamda birbirinin yerine geçmez.
| Tekil ve çoğul biçimler | Türkçesi | Anlam ayrımı |
|---|---|---|
| il braccio → le braccia / i bracci | kol → kollar / mekanik kollar | İnsan vücudunda genellikle le braccia; makine parçalarında i bracci kullanılır. |
| l'osso → le ossa / gli ossi | kemik → kemikler | İskeletin bütünü için le ossa; ayrı parçalar olarak kemiklerden söz ederken gli ossi kullanılabilir. |
| il muro → i muri / le mura | duvar → duvarlar / surlar | i muri sıradan duvarları, le mura çoğunlukla bir yeri çevreleyen surları veya duvarları anlatır. |
Örneğin le mura della città “şehrin surları”, i muri della cucina ise “mutfağın duvarları”dır. Bu biçimleri yalnızca son harf değişimi olarak değil, sık kullanıldıkları ifadelerle öğrenmek daha yararlıdır.
Ortak tekil biçim, cinsiyete göre farklı çoğul
Il turista erkek turist, la turista kadın turisttir; çoğulları i turisti ve le turiste olur. Benzer şekilde il collega → i colleghi, la collega → le colleghe denir. Tekil kelime aynı görünse bile çoğul, cinsiyeti belirginleştirebilir.
I colleghi bağlama göre yalnızca erkek iş arkadaşlarını veya kadın ve erkeklerden oluşan bir grubu anlatabilir. Le colleghe ise kadın iş arkadaşları için kullanılır. Türkçedeki “iş arkadaşları” bu ayrımı kendi başına göstermez.
-co ve -go gruplarında eğilimler
Vurgusu sondan ikinci hecede olan birçok -co kelimesi -chi, sondan üçüncü hecede olan birçok kelime -ci alır. Fuoco → fuochi (ateş → ateşler) ve medico → medici (doktor → doktorlar) bu eğilimleri gösterir. Ancak amico → amici ilk eğilimin önemli bir istisnasıdır; vurgu tek başına güvenilir bir karar yöntemi değildir.
-logo ile biten bazı kelimelerde anlam yardımcı olur: insanları, özellikle uzmanları belirten psicologo → psicologi (psikolog → psikologlar) biçimine karşılık catalogo → cataloghi (katalog → kataloglar) kullanılır. Bunları bütün -go kelimelerine yayılan kesin bir kural gibi değil, kelime gruplarını hatırlatan bir ipucu gibi düşünün.
Sayılamayan isimler ve yalnızca çoğul kullanılanlar
Sayılamayan isim, normal kullanımda tek tek adetlerini değil, bir maddeyi veya kavramı anlattığımız kelimedir. Latte (süt) ve riso (pirinç) miktarları genellikle due litri di latte (iki litre süt), due chili di riso (iki kilo pirinç) gibi ifadelerle belirtilir. Burada çoğula giren kelimeler litri ve chili olur. Bazı madde adları tür veya porsiyon anlatırken çoğul kullanılabilir: due caffè (iki kahve), vini italiani (İtalyan şarapları).
Bazı isimlerse tek bir nesne için de çoğul biçimde kullanılır: le forbici (makas), gli occhiali (gözlük). Bir makastan söz etmek için un paio di forbici denebilir. Türkçede “makas” tekil olduğu için İtalyancada le forbici sono… biçimindeki çoğul uyuma alışmak biraz zaman alabilir.
Birleşik isimlerde bütünü kontrol edin
Birleşik isim, birden fazla kelimenin birleşmesiyle oluşan isimdir. Bunların çoğulu her zaman son ünlüyü değiştirerek bulunmaz: il capostazione → i capistazione (istasyon şefi → istasyon şefleri), fakat il portafoglio → i portafogli (cüzdan → cüzdanlar). Bütün birleşik isimler için tek bir kısa formül kullanmak yerine, karşılaştığınız kelimenin çoğulunu sözlükten kontrol edin.
Çalışma önerileri
- Kelimeleri ikili kaydedin. Defterinize yalnızca “kitap = libro” yazmak yerine il libro → i libri yazın. Her çalışma turuna bir düzenli isim, bir yazımı değişen isim ve bir düzensiz isim ekleyin: la casa → le case, l'amica → le amiche, l'uomo → gli uomini. Böylece cinsiyet, tanımlık ve çoğul aynı anda yerleşir.
- Türkçede sayıdan sonraki alışkanlığı özellikle çalışın. “İki kitap, üç gömlek, dört şehir” ifadelerini due libri, tre camicie, quattro città diye söyleyin. Sonra bunlarla kısa bir alışveriş veya gezi listesi hazırlayın. Her satırda kelimenin neden değiştiğini ya da neden aynı kaldığını açıklayın.
- Bütün ifadeyi dönüştürün. La camicia bianca è pulita (Beyaz gömlek temiz) cümlesini Le camicie bianche sono pulite (Beyaz gömlekler temiz) yapın. Tanımlık, isim, sıfat ve fiili sırayla kontrol edin. Ardından il film italiano gibi ismi değişmeyen bir örnek seçin; değişmeyen kelimenin çevresinde de çoğul uyumu olduğunu görün.
İlgili konular
- Önce öğrenilmesi yararlı: İsimlerin cinsiyeti — bir ismin erkek ya da dişi olduğunu anlamak, doğru çoğul biçimini ve tanımlığı seçmenin temelidir.