A1

İtalyancada İsimlerin Cinsiyeti

Genere dei Sostantivi

Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.

Kısaca

İtalyancada her isim (bir varlığın, kişinin veya kavramın adı) dil bilgisi bakımından eril ya da dişildir. Sonu -o ile biten isimler çoğunlukla eril, -a ile bitenler çoğunlukla dişildir: il libro (kitap), la casa (ev). Ancak il problema (sorun) eril, la mano (el) dişildir; bu yüzden yeni isimleri önlerindeki artikel denen küçük tanıtıcı sözcükle birlikte öğrenmek en güvenli yoldur.

Genel bakış

Türkçede “masa”, “kitap” veya “şehir” için dil bilgisel bir cinsiyet seçmeyiz. İtalyancada ise cansız nesneler ve soyut kavramlar da iki cinsiyet grubundan birine girer. “Eril” ve “dişil” burada eşyanın gerçek bir özelliği değil, sözcüğün dil içindeki sınıfıdır. Bir kitabın neden eril, bir evin neden dişil olduğunu anlam üzerinden açıklamaya çalışmak genellikle işe yaramaz.

Bu konu A1 düzeyinin temel taşlarındandır. Çünkü ismin cinsiyeti, önüne gelen artikeli ve onu niteleyen sıfatı (nasıl olduğunu belirten sözcüğü) etkiler: il libro nuovo “yeni kitap”, la casa nuova “yeni ev” demektir. Türkçede “yeni” değişmezken İtalyancada nuovo ve nuova farklı biçimler alır. Bu değişmeye uyum, yani birbirine bağlı sözcüklerin biçimce birbirini izlemesi denir.

İlk hedefiniz her istisnayı ezberlemek değil, sık kullanılan isimlerde doğru birlikteliği kurmaktır. Önce yaygın sonları ve artikelin verdiği ipuçlarını öğrenin. Daha sonra kişi adlarını, değişmeyen biçimleri ve cinsiyetle birlikte anlamı değişen sözcükleri ayrı gruplar hâlinde ele alabilirsiniz.

Sistem nasıl işler?

1. Son harf bir ipucudur, kesin hüküm değildir

İtalyancada eril için maschile, dişil için femminile terimleri kullanılır. Sözlüklerde bunları m. ve f. kısaltmalarıyla görebilirsiniz. İsimleri incelerken öncelikle tekil biçime, yani bir tane varlığı anlatan biçime bakın.

Sözcük sonu ve genel eğilim İtalyanca örnekler Türkçe karşılıkları
-o: çoğunlukla eril il libro, il tavolo kitap, masa
-a: çoğunlukla dişil la casa, la porta ev, kapı
-e: eril de dişil de olabilir il pane, la notte ekmek, gece
-o ile biten önemli dişil istisna la mano el
-a ile biten önemli eril istisnalar il problema, il cinema sorun, sinema

-e ile biten isimlere özellikle dikkat edin. Il fiore “çiçek” erildir; la chiave “anahtar” dişildir. Çiçeğin veya anahtarın anlamından bir cinsiyet çıkarmak mümkün değildir. “Sonu -e, o hâlde şu cinsiyettedir” diye bir genel kural yoktur.

İsmin cinsiyeti normalde onu her kullanışınızda yeniden seçtiğiniz bir özellik değildir. Casa sözcüğünü bir ev için de birçok ev için de kullanırken temel cinsiyet dişil kalır: la casa “ev”, le case “evler”. Çoğul, yani birden fazla varlık anlatan biçim, cinsiyetten ayrı bir özelliktir.

2. Artikel cinsiyeti görmenizi sağlar

Türkçede İtalyancadaki gibi bir artikel sistemi bulunmaz. İtalyancada artikel, ismin önüne gelen ve onun belirli olup olmadığını da gösteren küçük bir sözcüktür. Belirli artikel, konuşmada hangi varlıktan söz edildiği belli olduğunda kullanılan biçimdir. Türkçede tek bir sözcükle karşılanması gerekmez: il libro bağlama göre “kitap” veya “o kitap” olabilir.

Cinsiyet ve sayı Belirli artikelle örnek Türkçesi
Eril tekil il libro kitap
Eril tekil, farklı başlangıç sesi lo studente erkek öğrenci
Dişil tekil la casa ev
Eril tekil, ünlüyle başlayan l'amico erkek arkadaş
Dişil tekil, ünlüyle başlayan l'amica kadın arkadaş
Eril çoğul i libri, gli studenti kitaplar, erkek öğrenciler
Dişil çoğul le case, le amiche evler, kadın arkadaşlar

Eril demek her zaman il kullanmak demek değildir. Lo da eril artikeldir; belirli başlangıç seslerinden önce gelir. Ayrıca l' hem eril hem dişil olabilir. Dolayısıyla l'amico ile l'amica aynı artikel görüntüsüne sahip olsa da cinsiyetleri farklıdır. Gerekirse sıfata veya sözlüğe bakın: l'amico italiano “İtalyan erkek arkadaş”, l'amica italiana “İtalyan kadın arkadaş”.

Belirsiz artikel, henüz belirli bir varlık olarak tanıtılmamış bir şeyden söz ederken kullanılan biçimdir; Türkçedeki “bir” sözcüğüne yaklaşır. Erilde un libro “bir kitap”, uno studente “bir erkek öğrenci”; dişilde una casa “bir ev”, un'amica “bir kadın arkadaş” kullanılır. Başlangıçta bunları da isimle birlikte kalıp olarak öğrenmek yararlıdır.

3. Sıfat ismin cinsiyetini izler

Türkçede “yeni kitap” ve “yeni ev” derken aynı “yeni” sözcüğünü kullanırız. İtalyancada birçok sıfatın eril tekili -o, dişil tekili -a ile biter. Çoğulda bu sıfatların sonları genellikle sırasıyla -i ve -e olur.

Yapı İtalyanca Türkçe
Eril tekil il libro nuovo yeni kitap
Dişil tekil la casa nuova yeni ev
Eril çoğul i libri nuovi yeni kitaplar
Dişil çoğul le case nuove yeni evler
Eril istisna isimle uyum il problema nuovo yeni sorun
Dişil istisna isimle uyum la mano destra sağ el

Burada belirleyici olan ismin son harfi değil, cinsiyetidir. Problema sonundaki -a yüzünden dişil olmaz; bu nedenle sıfat nuovo biçimindedir. Mano ise sonundaki -o yüzünden eril olmaz; “sağ” anlamındaki sıfat destra olur.

Her sıfat iki cinsiyette farklı görünmez. Örneğin interessante “ilginç” tekilde hem eril hem dişil isimlerle aynı biçimdedir: un libro interessante “ilginç bir kitap”, una storia interessante “ilginç bir hikâye”. Sıfatın değişmemesi, ismin cinsiyetsiz olduğu anlamına gelmez.

4. Bazı sözcük sonları daha güçlü ipuçları verir

Tek bir harften daha uzun sözcük sonlarını tanımak tahmini kolaylaştırır. Örneğin -zione ve -sione ile biten isimler genellikle dişildir. Bununla birlikte bütün isimleri yalnızca biçimden çözmeye çalışmak yerine öğrendiğiniz her yeni sözcüğün cinsiyetini kontrol edin.

Yaygın grup Örnekler Türkçesi
-zione: genellikle dişil la stazione, la lezione istasyon, ders
-sione: genellikle dişil la decisione, la televisione karar, televizyon
-tà ve -tù: dişil la città, la libertà, la gioventù şehir, özgürlük, gençlik
-ma ile biten bazı sık isimler: eril il problema, il sistema, il programma sorun, sistem, program

Son grubu bütün -ma sözcüklerine uygulamayın: la forma “biçim” dişildir. Başlangıç için problema, sistema ve programma sözcüklerini kendi artikelleriyle öğrenmek yeterlidir.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki örneklerde cinsiyetin yalnızca isimde değil, çevresindeki sözcüklerde de nasıl göründüğüne dikkat edin. Türkçe karşılıklarda her artikeli ayrı bir sözcükle çevirmeye çalışmayın; anlamı doğal Türkçeyle okuyun.

İtalyanca Türkçe Açıklama
Il libro è sul tavolo. Kitap masanın üzerinde. Kitap ve masa anlamındaki iki isim de erildir.
La casa è piccola, ma luminosa. Ev küçük ama aydınlık. Dişil isimle iki sıfat da dişil biçimdedir.
Il problema è serio. Sorun ciddi. Sonu -a olsa da isim erildir.
La mano destra è fredda. Sağ el soğuk. El anlamındaki isim dişildir; sıfatlar buna uyar.
Il pane è fresco. Ekmek taze. Sonu -e olan eril bir isimdir.
La chiave è nella borsa. Anahtar çantanın içinde. Anahtar ve çanta anlamındaki isimler dişildir.
La lezione comincia alle nove. Ders saat dokuzda başlıyor. -zione sonu dişil cinsiyete güçlü bir ipucudur.
Ho un'amica italiana. İtalyan bir kadın arkadaşım var. Artikelin kısalmasında kesme işareti bulunur.
Ho un amico italiano. İtalyan bir erkek arkadaşım var. Eril belirsiz artikelden sonra kesme işareti yoktur.
La cantante è molto brava. Kadın şarkıcı çok başarılı. Kişinin cinsiyeti artikel ve sıfattan anlaşılır.
Il cantante è molto bravo. Erkek şarkıcı çok başarılı. İsim aynı kalır, artikel ve sıfat değişir.
Le mani sono pulite. Eller temiz. Düzensiz tekil sonuna rağmen çoğul da dişildir.

Sık yapılan hatalar

1. Sonu -a olan her ismi dişil saymak

  • Yanlış: La problema è nuova.
  • Doğru: Il problema è nuovo. — Sorun yeni.
  • Neden? Problema erildir. Hem artikel hem de sıfat eril olmalıdır. Yalnızca artikeli düzeltip sıfatı olduğu gibi bırakmayın.

2. Sonu -o olan her ismi eril saymak

  • Yanlış: Il mano è freddo.
  • Doğru: La mano è fredda. — El soğuk.
  • Neden? Mano çok sık karşılaşılan bir dişil istisnadır. Sözcüğü la mano olarak öğrenin; çoğulu da le mani “eller” biçimindedir.

3. Türkçedeki değişmeyen sıfat alışkanlığını taşımak

  • Yanlış: La casa è nuovo.
  • Doğru: La casa è nuova. — Ev yeni.
  • Neden? Türkçede “yeni” sözcüğü değişmez; İtalyancada bu sıfatın dişil biçimi gerekir. Cümleyi yazdıktan sonra isim, artikel ve sıfatı birlikte kontrol edin.

4. Kişinin cinsiyetini her zaman ismin cinsiyeti sanmak

  • Yanlış: Marco è una persona simpatico.
  • Doğru: Marco è una persona simpatica. — Marco sempatik bir insan.
  • Neden? Persona “kişi” her zaman dişil bir isimdir. Marco bir erkek olsa da burada sıfat persona sözcüğüne uyar. Buna karşılık Marco è simpatico “Marco sempatik” derken eril sıfat kullanılır.

5. Ünlüden önceki belirsiz artikelleri aynı yazmak

  • Yanlış: Ho un amica.
  • Doğru: Ho un'amica. — Bir kadın arkadaşım var.
  • Neden? Dişil una, ünlüden önce kısalıp un' olur. Eril un ise zaten bu biçimdedir: un amico “bir erkek arkadaş”. Kesme işareti burada cinsiyeti ayırt etmeye de yardımcı olur.

Kullanım notları

Kısaltılmış isimlerde uzun biçimin cinsiyeti korunabilir

Günlük dilde sık kullanılan bazı kısa sözcükler, son harfleri yanıltıcı olsa da uzun biçimin cinsiyetini taşır. La foto “fotoğraf”, la fotografia sözcüğünün; la moto “motosiklet”, la motocicletta sözcüğünün kısa biçimidir. İkisi de dişildir: una foto bella “güzel bir fotoğraf”, una moto nuova “yeni bir motosiklet”.

Bunları -o kuralının rastgele bozulması gibi görmek yerine tam birer sözcük olarak öğrenin. Ancak bilinmeyen her kısa sözcük için kendi kendinize uzun bir biçim türetmeyin; sözlükteki kullanım belirleyicidir.

Meslek ve unvanlarda güncel kullanım

Kişileri adlandıran bazı isimlerin ayrı eril ve dişil biçimleri vardır: il maestro / la maestra “erkek öğretmen / kadın öğretmen”, l'attore / l'attrice “erkek oyuncu / kadın oyuncu”. Bunlar her zaman yalnızca son harfi değiştirerek oluşturulmaz.

Kadınlar için la ministra “kadın bakan”, la sindaca “kadın belediye başkanı” ve l'avvocata “kadın avukat” gibi biçimlerle güncel metinlerde karşılaşırsınız. Bazı unvanlarda konuşanın tercihi ve kurumun dil alışkanlığı nedeniyle kullanım çeşitliliği vardır. Bu çeşitliliği bütün isimlerin cinsiyetinin serbestçe değişebildiği şeklinde yorumlamayın; belirli sözcüğün kullanımına bakın.

Temelin ötesinde: Daha sonra karşılaşacağınız ayrıntılar

Bu bölümdeki ayrıntıların hepsini başlangıçta üretmeniz gerekmez. Ama okurken “Kuralı yanlış mı öğrendim?” diye düşünmemek için temel ayrımları tanımak yararlıdır.

Aynı isim biçimi, farklı artikel

Bazı kişi adları eril ve dişilde aynı kalır. Cantante “şarkıcı”, insegnante “öğretmen” ve collega “meslektaş” bunlardandır. Kişiye göre artikel ve gerekiyorsa sıfat değişir: il collega italiano “İtalyan erkek meslektaş”, la collega italiana “İtalyan kadın meslektaş”.

Benzer biçimde -ista ile biten birçok kişi adı iki cinsiyette de kullanılabilir: il giornalista “erkek gazeteci”, la giornalista “kadın gazeteci”. Burada -a tek başına dişillik belirtmez. Çoğulda ise i giornalisti “erkek gazeteciler”, le giornaliste “kadın gazeteciler” ayrımı görülür.

Bu grup ile sabit cinsiyetli persona “kişi” aynı değildir. Bir erkeği anlatırken la persona yerine il persona diyemezsiniz. Sözcüğün hangi gruba ait olduğunu öğrenmek gerekir.

Gerçek cinsiyet ile dil bilgisel cinsiyet her zaman örtüşmez

La persona “kişi”, la vittima “kurban” ve la guida “rehber” isimleri, bir erkekten söz ederken de dişildir. La vittima è un uomo “Kurban bir erkek” cümlesinde çelişki yoktur: isim dişil, anlatılan kişi erkektir.

Hayvan adlarında da benzer durumlar vardır. La volpe “tilki” bir erkek hayvan için de kullanılabilir. Cinsiyetini özellikle belirtmek gerekiyorsa una volpe maschio “erkek bir tilki” denebilir. Buna karşılık bazı hayvanların farklı sözcükleri vardır: il toro “boğa”, la mucca “inek”. Bütün hayvan adlarını tek bir eril-dişil dönüştürme kuralıyla ele almayın.

Cinsiyet değişince anlam da değişebilir

Bazı isimler yalnızca artikelleriyle ayrılır; eril ve dişil biçimler farklı şeyleri anlatır. Bunları istisna listesinden çok iki ayrı sözcük gibi öğrenmek daha kolaydır.

Eril biçim Türkçesi Dişil biçim Türkçesi
il fine amaç la fine son, bitiş
il capitale sermaye la capitale başkent
il fronte cephe la fronte alın

Örneğin Roma è la capitale d'Italia “Roma İtalya'nın başkentidir” cümlesinde dişil biçim gerekir. Il capitale ise para veya ekonomik kaynak anlam alanına girer. Artikeli değiştirmek bu örneklerde küçük bir uyum hatasından öte, sözcüğün anlamını değiştirir.

Çoğulda cinsiyet değiştiren bazı isimler

Normalde çoğul yapmak ismin cinsiyetini değiştirmez. Ancak sınırlı bir grup bu genel düzenin dışındadır: l'uovo “yumurta” eril tekilken le uova “yumurtalar” dişil çoğuldur. Aynı şekilde il braccio “kol” sözcüğünün insan vücudunu anlatan çoğulu le braccia “kollar” olur.

Uyum da yeni biçimi izler: un uovo fresco “taze bir yumurta”, le uova fresche “taze yumurtalar”. Bu örneklerden hareketle bütün -o isimleri -a ile çoğul yapmayın. Bunlar kendi çoğullarıyla birlikte öğrenilmesi gereken özel isimlerdir.

Başka dillerden alınmış isimler ve topluluklar

Başka dillerden alınan bir isim de İtalyancada bir cinsiyet kazanır: il computer “bilgisayar” eril, la password “parola” dişildir. Sözcüğün yabancı kökenli olması onu cinsiyet sisteminin dışında bırakmaz. Özellikle yeni alıntılarda kullanım değişebildiği için güncel bir sözlükten kontrol etmek iyi bir alışkanlıktır.

Kadın ve erkeklerden oluşan karma bir grubu anlatırken geleneksel standart kullanımda çoğul eril biçim yaygındır. Örneğin kadın ve erkek arkadaşların birlikte olduğu bir grup için gli amici “arkadaşlar” denebilir. Le amiche ise kadın arkadaşlardan oluşan grubu belirtir. Daha kapsayıcı anlatım istendiğinde le amiche e gli amici “kadın ve erkek arkadaşlar” gibi açık ifadeler seçilebilir. Bu, özellikle insan gruplarının nasıl adlandırıldığıyla ilgili bir kullanım tercihidir; cansız isimlerin cinsiyetini değiştiren bir kural değildir.

Çalışma önerileri

  1. Her yeni ismi küçük bir öbekle kaydedin. Yalnızca chiave değil, la chiave “anahtar”; mümkünse la chiave nuova “yeni anahtar” yazın. L' cinsiyeti gizliyorsa notunuza “eril” veya “dişil” ekleyin. Böylece artikel ile sıfatı ayrı ayrı tahmin etmek zorunda kalmazsınız.

  2. İki düzenli grup ve bir kontrol listesi oluşturun. Il libro “kitap” gibi yaygın eril örnekleri bir gruba, la casa “ev” gibi dişilleri diğerine koyun. Il problema “sorun”, la mano “el” ve la foto “fotoğraf” için ayrı bir istisna listesi tutun. Sonu -e olan isimleri tahmin etmek yerine doğrudan artikelleriyle sınayın.

  3. Kısa cümleleri dönüştürün ve bütün uyum zincirini denetleyin. Il libro è nuovo “Kitap yeni” cümlesinden La casa è nuova “Ev yeni” cümlesine geçin. Ardından I libri sono nuovi “Kitaplar yeni” ve Le case sono nuove “Evler yeni” biçimlerini kurun. Son kontrolünüz şu olsun: İsim hangi cinsiyette, tekil mi çoğul mu, artikel ve sıfat buna uyuyor mu?

İlgili konular

  • Belirli artikeller — İsmin cinsiyetine, sayısına ve başlangıç sesine göre artikel seçimini ayrıntılı öğrenin.
  • Belirsiz artikeller — “Bir” anlamına yaklaşan biçimleri ve kesme işaretinin nerede kullanıldığını inceleyin.
  • Düzenli sıfatlar — İsimle sıfat arasındaki eril, dişil, tekil ve çoğul uyumunu pekiştirin.
  • Çoğul yapımı — İsimlerin çoğul biçimlerini, yaygın sonları ve düzensiz örnekleri birlikte çalışın.

Bu kavram üzerine inşa edilen kavramlar

Diğer A1 kavramları

Bu kavram diğer dillerde

Tüm dillerde karşılaştır