İtalyancada belirli artikeller
Articoli Determinativi
Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.
Kısaca
İtalyancada belirli artikel, hangi kişi ya da şeyden söz edildiğinin anlaşılabildiğini gösteren, adın önündeki küçük kelimedir: il libro (kitap), lo studente (öğrenci), l’amica (kadın arkadaş). il, lo, la, l’, i, gli, le biçimleri; adın dil bilgisel cinsiyetine, tekil ya da çoğul oluşuna ve hemen ardından gelen kelimenin başlangıç sesine göre seçilir. Türkçede bunun bire bir karşılığı yoktur; bu yüzden artikeli her seferinde “o” diye çevirmek yerine adla birlikte öğrenmek daha yararlıdır.
Genel bakış
Türkçede “Kitap masanın üstünde” dediğimizde hangi kitaptan söz edildiği çoğu zaman konuşmadan anlaşılır. İtalyancada aynı cümle Il libro è sul tavolo olur. Buradaki il, kitabın konuşan ve dinleyen için belirlenebilir olduğunu gösterir. Bir şeyin daha önce anılması, ortamda tek olması ya da hangi şey olduğunun açıklanması bu belirlenebilirliği sağlayabilir.
Artikel, isimle (bir varlığı, kişiyi veya kavramı adlandıran kelimeyle) birlikte kullanılır. İtalyancada isimlerin dil bilgisel cinsiyeti vardır: eril ya da dişil olarak sınıflandırılırlar. Bu sınıflandırma, eşyanın gerçek bir cinsiyeti olduğu anlamına gelmez: libro (kitap) eril, casa (ev) dişildir. Artikel ayrıca sayıya, yani bir varlıktan mı yoksa birden fazlasından mı söz edildiğine uyar.
Bu konu A1 düzeyinin temel taşlarındandır. Önce yedi biçimi ve seçim sırasını öğrenmek yeterlidir. Daha sonra artikellerin genel yargılarda, aile adlarında ve kalıplaşmış ifadelerde neden kullanıldığını ya da kullanılmadığını fark etmeye başlayacaksınız. İleri ayrıntılar aşağıda ayrı tutulmuştur.
Artikel nasıl seçilir?
1. Önce cinsiyeti ve sayıyı bulun
Bir ismi yalnız başına değil, artikeliyle öğrenin: il libro (kitap), la casa (ev), lo studente (öğrenci). Böylece hem cinsiyeti hem de doğru başlangıç biçimini hatırlarsınız. İsmin son harfi yararlı bir ipucu olsa da tek başına güvenilir değildir: la mano (el) dişil, il problema (sorun) erildir.
Tekil bir varlığı, çoğul birden fazla varlığı anlatır. Artikel çoğul yapılırken isim de kendi çoğul biçimine geçer. Aşağıdaki tabloda temel sistemin tamamı görülüyor.
| Cinsiyet ve başlangıç | Tekil | Çoğul | Türkçesi |
|---|---|---|---|
| Eril, çoğu ünsüzden önce | il libro | i libri | kitap / kitaplar |
| Eril, özel ünsüz başlangıçlarından önce | lo studente | gli studenti | öğrenci / öğrenciler |
| Eril, ünlüden önce | l’amico | gli amici | erkek arkadaş / erkek arkadaşlar |
| Dişil, ünsüzden önce | la casa | le case | ev / evler |
| Dişil, ünlüden önce | l’amica | le amiche | kadın arkadaş / kadın arkadaşlar |
Amico ve amica burada arkadaş anlamındadır; mutlaka sevgili demek değildir. L’ tek başına cinsiyeti göstermez. Bu nedenle l’amico → gli amici ve l’amica → le amiche çiftlerini birlikte öğrenmek önemlidir.
2. Eril isimlerde ilk sesi kontrol edin
Çoğu ünsüzden önce il, çoğulda i kullanılır: il libro → i libri (kitap → kitaplar), il tavolo → i tavoli (masa → masalar), il cane → i cani (köpek → köpekler).
Ünlüden önce l’, çoğulda gli kullanılır: l’albero → gli alberi (ağaç → ağaçlar), l’amico → gli amici (erkek arkadaş → erkek arkadaşlar). Buradaki kesme işareti, artikelin son ünlüsünün düştüğünü gösterir; artikel sonraki kelimeye boşluksuz bağlanır.
Bazı ünsüz başlangıçlarından önce lo, çoğulda gli kullanılır. En sık karşılaşacağınız gruplar şunlardır:
| Başlangıç | Tekil | Çoğul | Türkçesi |
|---|---|---|---|
| s + ünsüz | lo studente | gli studenti | öğrenci / öğrenciler |
| z | lo zaino | gli zaini | sırt çantası / sırt çantaları |
| gn | lo gnocco | gli gnocchi | hamur lokması / hamur lokmaları |
| ps | lo psicologo | gli psicologi | psikolog / psikologlar |
| pn | lo pneumatico | gli pneumatici | araç lastiği / araç lastikleri |
| x | lo xilofono | gli xilofoni | ksilofon / ksilofonlar |
| Yarı ünlüyle başlayan i | lo iogurt | gli iogurt | yoğurt / yoğurtlar |
Buradaki ünsüz, b, k, s gibi; ünlü ise a, e, i, o, u gibi seslerdir. “s + ünsüz” demek, s harfinden hemen sonra başka bir ünsüz gelmesi demektir. Studente kelimesinde s’den sonra t geldiği için lo studente deriz. Buna karşılık sole (güneş) kelimesinde s’den sonra o gelir: doğru biçim il sole olur. Yani “s ile başlayan her kelime lo alır” kuralı yanlıştır.
Son satırdaki i, kelime başında Türkçedeki y sesine yakın okunur. Iogurt kelimesinin yogurt yazımı da yaygındır: lo yogurt. Bu tür alıntı kelimeleri artikelleriyle öğrenmek, yalnız yazılışa bakarak karar vermekten daha güvenlidir.
3. Dişil isimlerde seçim daha kolaydır
Dişil tekilde ünsüzden önce la, ünlüden önce l’ kullanılır: la porta (kapı), la studentessa (kadın öğrenci), l’amica (kadın arkadaş), l’isola (ada). Dişil isim z ya da s + ünsüzle başlasa da lo almaz: la zia (teyze/hala), la scuola (okul).
Dişil çoğulda standart biçim her durumda le olur: le porte (kapılar), le amiche (kadın arkadaşlar), le isole (adalar). Ünlüyle başlayan çoğul isimden önce de artikel kısaltılmaz. Günümüz standart yazı dilinde le amiche yazın; l’amiche değil.
4. Araya başka kelime girerse ona bakın
Artikelin cinsiyetini ve sayısını isim belirler; fakat ses bakımından biçimini hemen ardından gelen kelime belirler. Bu kelime bir sıfat, yani ismin özelliğini anlatan bir kelime olabilir:
- lo studente — öğrenci; ama il bravo studente — başarılı öğrenci.
- il libro — kitap; ama lo stesso libro — aynı kitap.
- la casa — ev; ama l’altra casa — diğer ev.
- gli studenti — öğrenciler; ama i bravi studenti — başarılı öğrenciler.
Bu örneklerde ismin cinsiyeti değişmez. Yalnızca artikelden sonraki ses değişir. Bu ayrım, kuralları ezberlemenin ötesinde doğru kullanabilmenin anahtarıdır.
Cümle içinde örnekler
Aşağıdaki çevirilerde her artikeli ayrı bir Türkçe kelimeyle karşılamaya çalışmayın. Türkçe aynı bilgiyi bağlamla, kelime sırasıyla ya da eklerle verebilir.
| İtalyanca | Türkçe | Açıklama |
|---|---|---|
| Il libro è sul tavolo. | Kitap masanın üstünde. | Bilinen bir kitap; eril tekil. |
| Lo studente aspetta davanti alla scuola. | Öğrenci okulun önünde bekliyor. | s + ünsüz başlangıcı. |
| L’amica di Giulia arriva domani. | Giulia’nın kadın arkadaşı yarın geliyor. | Dişil tekilde ünlüden önce l’. |
| Gli zaini sono vicino alla porta. | Sırt çantaları kapının yanında. | z ile başlayan eril çoğul. |
| I bambini giocano in giardino. | Çocuklar bahçede oynuyor. | Eril çoğulda i. |
| Le chiavi sono nella borsa. | Anahtarlar çantada. | Dişil çoğulda le. |
| L’autobus è in ritardo. | Otobüs gecikti. | Ünlüyle başlayan eril tekil. |
| Gli amici di Paolo cenano qui. | Paolo’nun arkadaşları burada akşam yemeği yiyor. | Eril çoğul, ünlü başlangıcı. |
| Le amiche di Sara abitano a Torino. | Sara’nın kadın arkadaşları Torino’da yaşıyor. | Ünlüden önce de le korunur. |
| Chiudi la finestra, per favore. | Lütfen pencereyi kapat. | Ortamdan hangi pencere olduğu anlaşılır. |
| Mi piace il caffè. | Kahveyi severim. | Tek bir fincan değil, genel olarak kahve. |
| Il mio telefono è scarico. | Telefonumun şarjı bitmiş. | İyelik bildiren kelimeyle de artikel vardır. |
| Il bravo studente fa una domanda. | Başarılı öğrenci bir soru soruyor. | Artikelden sonra bravo geldiği için il. |
| Lavo le mani. | Ellerimi yıkıyorum. | Vücut bölümlerinde sahiplik bağlamdan anlaşılır. |
Sık yapılan hatalar
1. Her eril isimde il kullanmak
- Yanlış: il studente, i zaini
- Doğru: lo studente, gli zaini — öğrenci, sırt çantaları.
- Neden? Eril olmak tek başına yeterli değildir. Studente s + ünsüzle, zaini ise z ile başladığı için lo/gli grubuna girer.
Buna karşılık il sole (güneş) doğrudur. s harfini görünce otomatik olarak lo seçmeyin; sonraki sese de bakın.
2. L’ biçimini çoğulda da korumak
- Yanlış: l’amici, l’amiche
- Doğru: gli amici, le amiche — erkek arkadaşlar, kadın arkadaşlar.
- Neden? L’ burada tekil biçimdir. Çoğul artikelini seçerken ismin cinsiyetini bilmek gerekir. Kesme işareti, çoğul ekinin yerine geçmez.
3. Türkçede ayrı karşılığı yok diye artikeli atlamak
- Yanlış: Libro è sul tavolo.
- Doğru: Il libro è sul tavolo. — Kitap masanın üstünde.
- Neden? Burada belirli bir kitaptan söz eden sıradan bir cümlede artikel gereklidir. Türkçenin aynı anlamı artikelsiz vermesi, İtalyancada da artikelin atılabileceği anlamına gelmez.
Ancak çözüm her ismin önüne mutlaka artikel koymak değildir. Sono medico (Doktorum) gibi artikelsiz kalıplar da vardır; bunlar kullanım notlarında açıklanıyor.
4. Türkçedeki belirtme ekiyle artikeli aynı sanmak
- Yanlış: Leggo libro che mi hai dato.
- Doğru: Leggo il libro che mi hai dato. — Bana verdiğin kitabı okuyorum.
- Neden? Türkçedeki “kitabı” biçiminde bulunan belirtme eki (-ı/-i/-u/-ü), burada okuma işinden etkilenen şeyi gösterir. İtalyancadaki il bu ekin karşılığı değildir. Il libro è qui (Kitap burada) cümlesinde de kullanılır; kitap bu kez özne, yani hakkında bir şey söylenen varlıktır.
5. İsme bakıp aradaki sıfatı görmezden gelmek
- Yanlış: lo bravo studente
- Doğru: il bravo studente — başarılı öğrenci.
- Neden? Artikelden sonra studente değil, bravo gelir. Eril tekilde b sesinden önce il seçilir. Aynı nedenle il stesso libro değil, lo stesso libro (aynı kitap) denir.
6. Belirli artikeli “bir” anlamındaki biçimlerle karıştırmak
- Yanlış: un’amico
- Doğru: un amico — bir erkek arkadaş; un’amica — bir kadın arkadaş.
- Neden? Bunlar belirsiz artikel (henüz belirlenmemiş bir kişi ya da şeyi tanıtan biçim) örnekleridir ve kesme işareti kuralları farklıdır. Belirli artikelde ise hem l’amico hem l’amica doğrudur. Bir sistemin yazımını diğerine aynen taşımayın.
Kullanım notları
“Belirli” yalnızca “daha önce sözü geçmiş” demek değildir
Ho comprato un libro. Il libro è interessante — “Bir kitap aldım. Kitap ilginç.” İlk cümlede yeni bir kitap tanıtılır; ikinci cümlede artık hangi kitap olduğu bellidir.
Ama önceki bir cümlede tanıtım yapılması şart değildir. Bir odada Chiudi la porta (Kapıyı kapat) dediğinizde kapı ortamdan anlaşılabilir. Il sole splende (Güneş parlıyor) cümlesinde de ortak bilgimiz yeterlidir. Artikel “şuradaki” diye işaret etmek zorunda değildir; “o kitap” diye özellikle işaret etmek için quel libro kullanılabilir.
Genel beğenilerde ve bütün bir türden söz ederken
Mi piace la musica — “Müziği severim.” Buradaki la musica, daha önce sözü edilmiş belli bir müzik parçası olmak zorunda değildir. I gatti sono animali curiosi — “Kediler meraklı hayvanlardır.” Bu cümlede i gatti, tek tek bilinen kedileri değil, genel olarak kedileri anlatır.
Bu yüzden “belirli artikel varsa yalnızca somut, önceden bilinen bir şey vardır” diye düşünmeyin. Bir türü ya da kavramı bütünüyle ele almak da temel kullanımlardandır.
Nerede artikel kullanılmaz?
İsim içeren bazı yaygın yapılarda artikel bulunmaz:
- Sono insegnante — Öğretmenim. Mesleği yalın biçimde söylerken artikel kullanılmayabilir.
- Studio italiano — İtalyanca öğreniyorum. Buna karşılık L’italiano è una lingua romanza — İtalyanca bir Roman dilidir; burada dilin kendisi hakkında genel bilgi verilir.
- Vado a casa — Eve gidiyorum; vado a scuola — Okula gidiyorum. Bunlar sık kullanılan kalıplardır.
- Marco vive a Roma — Marco Roma’da yaşıyor. Kişi ve şehir adları standart kullanımda çoğunlukla artikelsizdir.
Yalın meslek bildirimiyle kişiyi niteleyen anlatımı ayırın: È un insegnante molto paziente — “Çok sabırlı bir öğretmen.” Burada belirsiz artikel kullanılır. Yani “meslek adları hiçbir zaman artikel almaz” gibi kesin bir kural yoktur.
Konuşma dili ve bölgesel kullanımlar
Temel il/lo/la seçimi resmî yazıda da günlük konuşmada da geçerlidir. Hızlı konuşmada sesler birbirine bağlansa da yazıda artikeli keyfî olarak düşürmeyin.
Özellikle İtalya’nın kuzeyindeki bazı konuşmalarda kişi adından önce artikel duyulabilir: la Giulia — Giulia. Bu, standart dilde her kişiden söz ederken uygulamanız gereken bir kural değildir. Başlangıç için kişi adlarını artikelsiz kullanmak en güvenli seçimdir.
Temelin ötesinde: daha sonra karşılaşacağınız kullanımlar
Bu bölümdeki ayrıntıları ilk çalışmada ezberlemek gerekmez. Temel tabloyu öğrendikten sonra okuduklarınızda neden farklı biçimler gördüğünüzü anlamanıza yardımcı olurlar.
Edatla birleşen artikeller
Edat, kelimeler arasında yer, yön veya aitlik gibi ilişkiler kuran kelimedir. İtalyancada bazı edatlar belirli artikelle birleşir:
- di + il → del: il titolo del libro — kitabın adı.
- a + lo → allo: Parlo allo studente — Öğrenciyle konuşuyorum.
- in + la → nella: Le chiavi sono nella borsa — Anahtarlar çantada.
- su + gli → sugli: I libri sono sugli scaffali — Kitaplar raflarda.
Birleşmiş biçimde de doğru artikel seçimi korunur. Studente için lo gerektiğinden a il studente ya da al studente değil, allo studente denir. Tam birleşim tablosu için ilgili konuya geçebilirsiniz.
İyelik ve aile adları
İyelik, bir şeyin kime ait olduğunu bildirmektir. Türkçede bunu “kitabım” gibi eklerle yaparız. İtalyancada çoğu isimle hem artikel hem de sahiplik bildiren kelime bulunur: il mio libro — kitabım; la tua borsa — çantan.
Yakın aile bireylerini anlatan yalın tekil adlarda önemli bir istisna vardır: mia madre — annem; mio fratello — erkek kardeşim. Çoğulda artikel geri gelir: i miei fratelli — erkek kardeşlerim. Niteleme eklendiğinde de çoğunlukla artikel kullanılır: la mia sorella maggiore — ablam. Loro ile ise il loro padre — onların babası denir. Bu ayrıntıları bütün iyelik sistemine genellemeden, ayrı örneklerle öğrenmek daha kolaydır.
Vücut bölümleri, günler ve saatler
İtalyancada sahip olan kişi zaten belliyse vücut bölümlerinde iyelik yerine artikel sık kullanılır: Mi lavo le mani — Ellerimi yıkıyorum. Türkçede “ellerimi” dememiz, İtalyancada mutlaka le mie mani kullanmayı gerektirmez.
Gün adlarında artikel anlamı değiştirebilir: Lunedì lavoro da casa — Pazartesi evden çalışıyorum; Il lunedì lavoro da casa — Pazartesileri evden çalışırım. İkinci cümle düzenli bir alışkanlığı anlatır. İlk cümlenin hangi pazartesiyi anlattığı bağlama göre anlaşılır.
Saat söylerken de bu biçimlerle karşılaşırsınız: È l’una — Saat bir; Sono le due — Saat iki. Burada saat bildiren kalıbı bütün olarak öğrenin.
Yer adları ve alıntı kelimeler
Ülkeler ve bölgeler çoğu zaman artikel alır: l’Italia — İtalya; la Turchia — Türkiye; il Piemonte — Piyemonte. Ancak başka bir yapının içinde artikel düşebilir: Vivo in Italia — İtalya’da yaşıyorum; Vado in Turchia — Türkiye’ye gidiyorum. Yer adının sözlük biçimiyle cümledeki edatlı kullanımını ayrı öğrenmek gerekir.
Yabancı kökenli kelimelerde yalnız ilk harfe bakmak yanıltabilir. İtalyancada söyleniş ve yerleşik kullanım önemlidir: l’hotel — otel, çünkü h okunmaz; lo yogurt — yoğurt, çünkü başlangıçta y’ye yakın bir ses vardır. Özellikle yeni alıntılarda kullanım değişebileceğinden güncel sözlüğün verdiği artikel ve çoğul biçimini izleyin.
Artikelin anlam ayırması ve isim olmayan kelimelerle kullanımı
Bazı kelimelerde artikel yalnız cinsiyeti göstermekle kalmaz, farklı anlamları ayırmaya da yardım eder: il fine — amaç; la fine — son. Bu tür çiftler, bütün isimlerin cinsiyetini son harften çıkaramayacağınızı hatırlatır.
Artikel bazen isim olmayan bir kelimeyi isim gibi kullanmayı sağlar: il bello — güzel olan şey/güzel taraf; il mangiare — yemek yeme. İkinci örnekte mangiare, mastar, yani fiilin sözlükteki çekimsiz biçimidir. Bu kullanımlarda artikel tek bir nesneyi göstermekten çok bir niteliği veya eylemi kavram olarak sunar. Başlangıçta bunları tanımanız yeterlidir.
Çalışma önerileri
- Kelimeleri tekil–çoğul çiftleriyle kaydedin. Lo zaino → gli zaini (sırt çantası → sırt çantaları), l’isola → le isole (ada → adalar) gibi sekiz-on çift hazırlayın. Her seçimde önce cinsiyeti, sonra sayıyı, son olarak ilk sesi söyleyin. Yalnız artikel listesini ezberlemekten daha kalıcıdır.
- Araya sıfat koyarak kendinizi sınayın. Lo studente ifadesini il bravo studente biçimine; il libro ifadesini lo stesso libro biçimine dönüştürün. Ardından çoğullarını kurun: i bravi studenti, gli stessi libri. Anlamları sırasıyla “başarılı öğrenciler” ve “aynı kitaplar”dır. Böylece ismin cinsiyetiyle ilk ses kuralını birbirinden ayırırsınız.
- Kısa metinlerde önce anlamı, sonra biçimi inceleyin. Bulduğunuz her artikel için iki soru sorun: “Neden burada artikel var?” ve “Neden bu biçim seçilmiş?” Örneğin belirli bir kitaptan söz etmek ilk sorunun, kitabın eril tekil olması ve ünsüzle başlaması ikinci sorunun cevabıdır. En son kendi çantanızı, odanızı veya günlük alışkanlıklarınızı anlatan beş cümle yazın.
İlgili konular
- Önce öğrenilmesi yararlı: İsimlerin cinsiyeti — eril ve dişil isimleri tanıyarak doğru artikel grubunu seçin.
- Sonraki adım: Artikelle birleşen edatlar — del, allo, nella gibi birleşik biçimlerin nasıl kurulduğunu öğrenin.
- Birlikte çalışın: İyelik sıfatları — “kitabım”, “çantan” gibi ifadelerde artikelin yerini ve aile adlarındaki istisnaları inceleyin.