A1

İtalyancada belirsiz artikeller: un, uno, una, un’

Articoli Indeterminativi

Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.

Kısaca

İtalyancada un, uno, una, un’, çoğunlukla Türkçedeki “bir” gibi, henüz belirli olmayan tek bir kişiyi veya şeyi tanıtır. Hangi biçimin kullanılacağı, ismin dil bilgisel cinsiyetine ve artikelden hemen sonra gelen sözcüğün başlangıcına bağlıdır: un libro (bir kitap), uno studente (bir erkek öğrenci), una casa (bir ev), un’amica (bir kadın arkadaş). En önemli yazım ayrımı şudur: Erkek cinsiyetli sözcüklerde ünlüden önce un yazılır; dişi cinsiyetli sözcüklerde ise un’ kullanılır.

Genel bakış

Bir kafede içecek isterken, yeni bir arkadaşınızdan söz ederken veya bir dükkânda ne aradığınızı anlatırken bu küçük sözcüklerle karşılaşırsınız. Artikel, ismin önünde duran ve onun nasıl anlaşılacağını gösteren bir sözcüktür; isim ise insan, yer, nesne veya kavram adıdır. Buradaki belirsiz artikeller, dinleyenin hangi kişiyi ya da nesneyi kastettiğinizi önceden bilmesinin gerekmediği durumlarda kullanılır. Cerco un appartamento cümlesi “Bir daire arıyorum” demektir; belli bir daireyi işaret etmek zorunda değilsiniz.

Türkçedeki “bir” iyi bir başlangıç noktasıdır, ama tam bir eşdeğer değildir. Türkçede “Kitap aldım” diyebiliriz; İtalyancada tek bir kitaptan söz ederken normal olarak Ho comprato un libro denir. Ayrıca Türkçede “bir kitap” ile “bir ev” arasında “bir” değişmez. İtalyancada ise isimler eril veya dişil, yani dil bilgisi bakımından erkek ya da dişi cinsiyetli kabul edilir. Bu sınıflandırma nesnenin gerçek hayatta cinsiyeti olduğu anlamına gelmez: libro (kitap) eril, casa (ev) dişildir.

A1 düzeyinde amaç, dört biçimi günlük sözcüklerle doğru eşleştirmektir. İlk aşamada ismin cinsiyetini öğrenmek, sonra başlangıcına bakmak yeterlidir. Çoğul ifadeler, meslek adları ve anlamı değiştiren özel kullanımlar ileride önem kazanır; bunları aşağıda ayrı bölümlerde bulabilirsiniz.

Nasıl kullanılır?

1. Önce ismin cinsiyetini belirleyin

Artikel seçiminde ilk soru “Bu sözcük hangi harfle başlıyor?” değil, “Bu isim eril mi, dişil mi?” olmalıdır. Son harf çoğu zaman ipucu verir: libro (kitap) eril, casa (ev) dişildir. Ancak -e ile biten isimler iki grupta da bulunabilir: fiore (çiçek) eril, chiave (anahtar) dişildir. Son harfe bakarak her zaman kesin karar verilemez.

Bu nedenle sözcüğü tek başına değil, kısa bir öbekle öğrenin: un fiore (bir çiçek), una chiave (bir anahtar). Öbek, birlikte kullanılan bir sözcük grubudur. Böylece hem anlamı hem de cinsiyeti aynı anda hatırlarsınız.

2. Dört biçimin temel dağılımı

Aşağıdaki tablo, artikelin doğrudan isimden önce geldiği durumları gösterir. Araya başka bir sözcük girerse başlangıç kuralının nasıl değiştiğini birazdan göreceğiz.

İsim türü ve başlangıcı Artikel İtalyanca örnek Türkçesi
Eril, çoğu ünsüzden önce un un libro bir kitap
Eril, ünlüden önce un un amico bir erkek arkadaş
Eril, özel başlangıçlardan önce uno uno studente bir erkek öğrenci
Dişil, ünsüzden önce una una casa bir ev
Dişil, ünlüden önce un’ un’amica bir kadın arkadaş

Ünlü, sesin ağızda belirgin bir engelle karşılaşmadan çıktığı sestir; İtalyanca sözcüklerde temel ünlü harfler a, e, i, o, u harfleridir. Diğer seslerin çoğu ünsüz grubundadır. Başlangıçta bu ayrımı yazımdan takip etmek günlük sözcüklerde büyük ölçüde yeterlidir.

3. Eril isimlerde un

Un, eril isimlerin çoğuyla kullanılır. Tek bir ünsüzle başlayan sözcüklerin yanı sıra birçok ünsüz grubundan önce de gelir:

  • un libro — bir kitap
  • un tavolo — bir masa
  • un fratello — bir erkek kardeş
  • un treno — bir tren
  • un problema — bir sorun

Burada “Yan yana iki ünsüz varsa mutlaka uno gelir” diye bir kural yoktur. Treno ve problema bunun günlük örnekleridir. Özel başlangıçları ayrıca öğrenmek gerekir.

Ünlüyle başlayan eril isimlerde de un kullanılır ve kesme işareti eklenmez:

  • un amico — bir erkek arkadaş
  • un albero — bir ağaç
  • un errore — bir hata
  • un ufficio — bir ofis

Türkçede “erkek arkadaş” bağlama göre romantik ilişkiyi de anlatabilir. İtalyanca un amico tek başına böyle bir ilişkiyi zorunlu olarak belirtmez; burada “erkek olan bir arkadaş” ayrımı, artikelin cinsiyetini göstermek içindir.

4. Eril isimlerde uno

Uno, özellikle aşağıdaki başlangıçlarda kullanılır. A1 düzeyinde en sık karşılaşacağınız gruplar s + ünsüz ve z ile başlayan sözcüklerdir. Daha az rastlanan grupları aynı tabloda bir başvuru kaynağı olarak görebilirsiniz.

Başlangıç İtalyanca örnek Türkçesi
s + ünsüz uno studente bir erkek öğrenci
s + ünsüz uno specchio bir ayna
z uno zaino bir sırt çantası
gn uno gnomo bir cüce, bir masal cücesi
ps uno psicologo bir erkek psikolog
pn uno pneumatico bir araç lastiği
x uno xilofono bir ksilofon
y uno yogurt bir yoğurt

S harfi tek başına yeterli değildir. Ardından bir ünlü geliyorsa normal olarak un kullanılır: un saluto (bir selam). Buna karşılık studente sözcüğünde s harfinden sonra t gelir; bu yüzden uno studente denir.

Dişil isimlerde bu özel eril kuralı uygulamayın: una studentessa (bir kız öğrenci), una scuola (bir okul), una psicologa (bir kadın psikolog). Dişil isim ünsüzle başlıyorsa temel biçim una olarak kalır.

5. Dişil isimlerde una ve un’

Dişil isim ünsüzle başlıyorsa una kullanılır: una casa (bir ev), una borsa (bir çanta), una chiave (bir anahtar).

Dişil isim ünlüyle başlıyorsa una sözcüğünün sonundaki a düşer ve bu düşme yazıda kesme işaretiyle gösterilir. Buna ünlü düşmesi, yani iki sözcük birleşirken bir ünlünün söylenmemesi denir:

  • un’amica — bir kadın arkadaş
  • un’isola — bir ada
  • un’ora — bir saat
  • un’università — bir üniversite

Kesme işaretinden sonra boşluk bırakılmaz. Un’amica tek bir isim değildir; artikel ile ismin birlikte yazılan biçimidir.

Eril un ise bu şekilde kesme işareti almaz. Bu nedenle un amico ile un’amica arasındaki fark sadece görüntüden ibaret değildir: İlki eril, ikincisi dişildir. Yabancı sözcüklerde yazı ve ses ilişkisi farklılaşabilir; özellikle h ile başlayan sözcüklerde sözlükteki kullanımı kontrol etmek yararlıdır.

6. İsimden önce sıfat varsa hemen sonraki sözcüğe bakın

Sıfat, ismin özelliğini anlatan sözcüktür: “yeni”, “güzel”, “eski” gibi. İtalyancada sıfat bazen isimden önce gelir. Bu durumda artikelin cinsiyetini yine isim belirler, ancak başlangıç biçimini artikelden hemen sonra gelen sıfat belirler.

İtalyanca Türkçesi Neden?
uno studente bir erkek öğrenci İsim doğrudan s + ünsüz ile başlıyor.
un bravo studente başarılı bir erkek öğrenci Artikelden sonra b ile başlayan sıfat geliyor.
un libro bir kitap İsim çoğu ünsüz için geçerli kurala uyuyor.
uno strano libro tuhaf bir kitap Araya giren sıfat s + ünsüz ile başlıyor.
un’amica bir kadın arkadaş Dişil isim ünlüyle başlıyor.
una cara amica sevgili bir kadın arkadaş Araya giren sıfat ünsüzle başlıyor.
una casa bir ev Dişil isim ünsüzle başlıyor.
un’antica casa eski bir ev Araya giren sıfat ünlüyle başlıyor.

Bu ayrımı “İsmin artikeli değişti” diye değil, “Aynı artikelin uygun biçimi, yeni komşusuna göre seçildi” diye düşünmek daha açıklayıcıdır.

Cümle içinde örnekler

Aşağıdaki cümleler alışverişte, evde ve tanışırken kullanabileceğiniz örneklerdir. Türkçe çevirilerde her zaman bire bir sözcük eşleştirmesi yapılmaz; amaç, cümlenin doğal anlamını vermektir.

İtalyanca Türkçe Açıklama
Vorrei un caffè, per favore. Bir kahve rica ediyorum. Kafede nazik bir sipariş.
Ho comprato un libro. Bir kitap aldım. Konuşmaya yeni giren bir nesne.
Cerco uno studente che parli turco. Türkçe konuşan bir öğrenci arıyorum. Öğrenci eril biçimde; başlangıcı s + ünsüz.
Abito in una casa piccola. Küçük bir evde yaşıyorum. Dişil isim ünsüzle başlıyor.
Domani arriva un’amica. Yarın bir kadın arkadaşım geliyor. Dişil isim ünlüyle başlıyor.
C’è un errore nel conto. Hesapta bir hata var. Ünlüyle başlayan eril isimde kesme işareti yok.
Mi serve uno zaino leggero. Hafif bir sırt çantasına ihtiyacım var. z önünde uno kullanılıyor.
Hai una penna? Kalemin var mı? Türkçede “bir” söylenmese de İtalyancada artikel var.
Aspetto un autobus. Otobüs bekliyorum. Henüz belirli olmayan tek bir otobüs.
La visita dura un’ora. Ziyaret bir saat sürüyor. Ora dişil olduğu için kesme işareti var.
Nel cortile c’è un albero. Avluda bir ağaç var. Albero eril; biçim un.
Ho incontrato un vecchio amico. Eski bir arkadaşıma rastladım. Eril artikelden sonra ünsüzle başlayan sıfat var.
È una buona idea. Bu iyi bir fikir. Idea ünlüyle başlasa da hemen önce buona var.
Abbiamo un problema. Bir sorunumuz var. Problema, -a ile bitmesine rağmen eril.

Sık yapılan hatalar

1. Eril sözcükten önce kesme işareti koymak

  • Yanlış: un’amico
  • Doğru: un amico — bir erkek arkadaş
  • Neden? Ünlüyle başlayan her sözcük kesme işareti gerektirmez. Eril biçim un, dişil biçim un’ olur. Önce cinsiyeti belirleyin.

2. Dişil sözcükte kesme işaretini unutmak

  • Yanlış: un amica
  • Doğru: un’amica — bir kadın arkadaş
  • Neden? Dişil una, burada ünlüden önce un’ olur. Un amica yazımı eril biçimi yanlış yerde kullanır.

3. Her eril isimle un kullanmak

  • Yanlış: un studente
  • Doğru: uno studente — bir erkek öğrenci
  • Neden? Studente, s + ünsüz grubuyla başlar. Bu grupta eril artikel uno biçimindedir.

4. S harfi görülen her yerde uno kullanmak

  • Yanlış: uno saluto
  • Doğru: un saluto — bir selam
  • Neden? Özel kural yalnızca s + ünsüz başlangıcında geçerlidir. Saluto sözcüğünde s harfinden sonra ünlü gelir.

5. Türkçede “bir” yoksa İtalyancada da artikeli atmak

  • Yanlış: Ho comprato libro.
  • Doğru: Ho comprato un libro. — Kitap aldım.
  • Neden? Bu cümlede tek bir sayılabilir nesne, yani ayrı ayrı sayabileceğimiz bir şey söz konusudur. Türkçe çeviride “bir” isteğe bağlı olabilir; İtalyancada bu kullanımda artikel gerekir. Bu, artikellerin hiçbir zaman atılamayacağı anlamına gelmez; meslek adları gibi özel durumlar aşağıdadır.

6. Araya giren sıfatı dikkate almamak

  • Yanlış: uno bravo studente
  • Doğru: un bravo studente — başarılı bir erkek öğrenci
  • Neden? Artikelin hemen ardından bravo geliyor. Seçimi uzaktaki studente sözcüğünün başlangıcına göre yapmayın.

Kullanım notları

Belirsiz artikel ile belirli artikel arasındaki fark

Belirli artikel, dinleyenin hangi şeyden söz edildiğini anlayabildiği durumlarda kullanılan il, lo, la gibi biçimlerdir. Türkçede bunların her biri için ayrı bir sözcük yoktur; bağlam, “o” gibi sözcükler veya ekler aynı ayrımı anlatabilir.

Ho visto un cane. Il cane era bianco. — “Bir köpek gördüm. Köpek beyazdı.” İlk cümlede köpeği konuşmaya tanıtıyoruz; ikinci cümlede artık hangi köpekten söz edildiği biliniyor. Bu yüzden un yerine il geliyor.

Belirsizlik, konuşanın o kişiyi hiç tanımadığı anlamına gelmez. Ho parlato con un’amica — “Bir kadın arkadaşımla konuştum” derken arkadaşınızı tanırsınız; yalnızca dinleyene kimliğini belirtmiyorsunuzdur.

“Bir” sayısı ile belirsiz artikel her zaman aynı şey değildir

Türkçede “bir” hem sayı bildirir hem de bir şeyi belirsiz biçimde tanıtır. İtalyancada da bu anlamlar yakınlaşabilir. Ho un fratello — “Bir erkek kardeşim var” cümlesinde bağlama göre tek kardeşiniz olduğu öne çıkabilir veya yalnızca ailenizden biri tanıtılabilir.

Tam olarak bir tane olduğunu açıkça söylemek gerekirse uno solo gibi bir ifade kullanılabilir: Ho un solo fratello — “Yalnızca bir erkek kardeşim var.” Artikeli her gördüğünüzde güçlü bir “tam bir tane” vurgusu aramayın.

Resmî ve günlük dilde temel kural aynıdır

Un, uno, una, un’ arasındaki seçim bir nezaket ya da resmiyet ayrımı değildir. Günlük bir mesajda da resmî bir başvuruda da temel cinsiyet ve başlangıç kuralları geçerlidir. Konuşma hızlı olduğu için sözcükler birbirine bağlanabilir; bu, yazıda kesme işaretini istediğimiz yere koyabileceğimiz anlamına gelmez.

Temelin ötesinde: daha sonra karşılaşacağınız kullanımlar

Bu bölümdeki ayrıntıları ilk günden üretmeniz gerekmez. Önce dört temel biçimi yerleştirin; aşağıdaki karşılaştırmaları okurken veya dinlerken tanımak yeterli bir sonraki adımdır.

Çoğulda aynı dört biçim kullanılmaz

Tekil, bir varlıktan; çoğul, birden fazla varlıktan söz eden biçimdir. Un, uno, una, un’ tekildir. “Birkaç kitap” demek için bunlara çoğul eki getirip yeni bir artikel oluşturamazsınız.

İtalyancada belirsiz bir çoğul grubu anlatmak için dei, degli, delle, “bazı/birkaç” anlamındaki alcuni, alcune veya uygun bağlamda artikelsiz çoğul isimler kullanılabilir:

İtalyanca Türkçe Açıklama
Ho comprato dei libri. Birkaç kitap aldım. Belirsiz bir çoğul grup.
Ho invitato degli amici. Birkaç arkadaşımı davet ettim. Ünlüyle başlayan eril çoğul isim.
Sono arrivate delle amiche. Birkaç kadın arkadaş geldi. Dişil çoğul isim.
Cerco libri in turco. Türkçe kitaplar arıyorum. Bu bağlamda artikel olmadan çoğul isim.

Dei, degli, delle biçimleri yalnızca “çoğul belirsiz artikel” diye ezberlenmemelidir; başka yapılarda “-in/-ın” gibi ilişkiler de kurabilirler. Cümlenin tamamı hangi anlamın geçerli olduğunu gösterir.

Meslek adlarında artikel bazen kullanılmaz

Bir kişinin mesleğini yalın biçimde söylerken essere (“olmak”) fiilinden sonra artikel genellikle kullanılmaz: Sono medico — “Doktorum.” Buradaki fiil, bir işi, oluşu veya durumu bildiren sözcüktür.

Mesleği bir nitelikle anlatırsanız artikel yaygınlaşır: È un medico molto bravo — “Çok iyi bir doktor.” Birini tanıtırken de È un medico — “O bir doktor” denebilir. Bu yüzden “Meslek adlarının önüne asla artikel gelmez” kuralı doğru değildir. Ayrıca fare fiiliyle kurulan yaygın kalıp farklıdır: Fa il medico — “Doktorluk yapıyor.”

Madde adları, porsiyonlar ve çeşitler

Su, kahve veya ekmek gibi şeyler bazen tek tek nesneler olarak değil, bir madde olarak düşünülür. Bu tür kullanımlarda her zaman un/una kullanmak uygun değildir: Bevo acqua — “Su içiyorum.”

Ancak aynı sözcük bir porsiyonu veya bir çeşidi anlatabilir. Un caffè — “bir kahve”, kafede bir fincanlık sipariş olabilir. Un vino siciliano — “Sicilya’ya özgü bir şarap”, bir şarap türünü veya ürününü anlatabilir. Dolayısıyla artikel yalnızca sözcüğe değil, o sözcüğün cümlede neyi anlattığına da bağlıdır.

Tek bir örnekle bütün bir gruptan söz etmek

Belirsiz artikel bazen belirli olmayan tek bir nesneyi değil, bir grubun herhangi bir üyesini temsil eder: Un buon amico ti ascolta — “İyi bir arkadaş seni dinler.” Burada adı verilmeyen tek bir arkadaştan çok, iyi arkadaşların genel bir özelliği anlatılır.

Bu kullanım, Türkçedeki “İyi bir arkadaş böyle yapar” anlatımına yakındır. Un sözcüğünü her zaman “konuşmaya ilk kez giren gerçek bir kişi” diye yorumlamamak gerekir.

Duygu ve değerlendirme bildiren kullanımlar

Daha ileri metinlerde una paura! veya una fame! gibi ifadelerle karşılaşabilirsiniz. Örneğin Ho una fame! — “Öyle açım ki!” ifadesi açlığın derecesini vurgular. Düz anlatımda Ho fame — “Açım” denir.

Bu tür duygulu söyleyişler, her soyut ismin önüne rastgele un ya da una getirilebileceği anlamına gelmez. Soyut isim, açlık veya korku gibi elle tutulmayan bir durumun ya da kavramın adıdır. Böyle kalıpları tek tek ve bağlamıyla öğrenmek daha güvenlidir.

Daha seyrek başlangıçlar ve kullanım farklılıkları

Ünlü gibi görünen bir harf her zaman sıradan bir ünlü sesiyle başlamayabilir. Geleneksel bir örnek uno iato — “bir ünlü çatışması”dır; buradaki terim yan yana gelen ünlülerin ayrı hecelerde söylenmesini anlatır. Bu sözcüğün başlangıcındaki i, uno seçimini etkileyen y benzeri bir sesle söylenir. Böyle seyrek sözcükleri genel kurala zorlamak yerine artikeliyle öğrenin.

Pn başlangıcında başvuru biçimi uno pneumatico olsa da günlük kullanımda un pneumatico biçimine de rastlanır. Bu ayrıntı, uno studente veya uno zaino gibi sık kullanılan temel örneklerin kuralını değiştirmez. Yeni bir yabancı sözcükte ya da seyrek başlangıçta güvenilir bir sözlükte verilen artikel, yalnızca ilk harfe dayanan tahminden daha yararlıdır.

Çalışma önerileri

  1. Sözcükleri dört kutuya ayırın. Bir sayfaya un, uno, una, un’ başlıklarını yazın. Yeni öğrendiğiniz her ismi Türkçe anlamıyla uygun kutuya ekleyin. Özellikle un problema (bir sorun) ve una chiave (bir anahtar) gibi son harfiyle kolayca tahmin edilemeyen örnekleri seçin.
  2. Araya sıfat koyarak yeniden karar verin. Uno studente (bir erkek öğrenci) ifadesini un bravo studente (başarılı bir erkek öğrenci), una casa (bir ev) ifadesini un’antica casa (eski bir ev) yapın. Her seferinde hem ismin cinsiyetini hem de artikelden hemen sonra gelen sözcüğü söyleyin.
  3. Türkçeden çevirirken görünmeyen artikeli arayın. “Kalemin var mı?”, “Otobüs bekliyorum”, “Kitap aldım” gibi kısa cümleler seçin. Türkçede “bir” bulunmasa bile İtalyancada tek bir sayılabilir nesne olup olmadığını kontrol edin. Sonra cümleyi sesli okuyup kesme işaretini yalnızca dişil ünlü başlangıçlarında kullandığınızdan emin olun.

İlgili konular

  • Önce öğrenilmesi yararlı: İsimlerin cinsiyeti — Bir ismin eril mi dişil mi olduğunu bilmek, doğru belirsiz artikeli seçmenin ilk adımıdır.

Ön koşul

İtalyancada İsimlerin CinsiyetiA1

Diğer A1 kavramları

Bu kavram diğer dillerde

Tüm dillerde karşılaştır