İtalyancada sıra sayıları
Numeri Ordinali
Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.
Kısaca
İtalyancada ilk on sıra sayısı primo, secondo, terzo, quarto, quinto, sesto, settimo, ottavo, nono, decimo biçimindedir. Türkçedeki “birinci, ikinci, üçüncü” gibi bir sıradaki yeri belirtirler; ancak Türkçeden farklı olarak yanlarındaki sözcüğün dil bilgisel cinsiyetine ve tekil ya da çoğul oluşuna göre sonları değişir: il primo giorno “ilk gün”, la prima volta “ilk kez”, i primi giorni “ilk günler”. Başlangıçta bu on sözcüğü ve -o, -a, -i, -e uyumunu öğrenmek yeterlidir.
Genel bakış
Bir apartmanda kat ararken, istasyonda hangi perona gideceğinizi sorarken veya bir şeyi ilk kez yaptığınızı anlatırken sıra sayılarına ihtiyaç duyarsınız. İtalyancada bunlara numeri ordinali denir. A1 düzeyinde karşılaşılan bu konu, yalnızca sayıları ezberlemekten ibaret değildir: “ikinci kat” ile “ikinci durak” derken aynı sayının farklı biçimlerini seçmek gerekir.
Önce iki soruyu ayıralım. Asıl sayı, miktarı bildiren sayıdır: “Kaç tane?” sorusunu yanıtlar. Sıra sayısı ise “Kaçıncı?” sorusunun yanıtıdır. Tre strade “üç sokak”, la terza strada “üçüncü sokak” demektir. İlkinde sokakların sayısını, ikincisinde bir sokağın sıralamadaki yerini söylersiniz. Türkçede “üç” sözcüğüne ek getirerek “üçüncü” yaparız; İtalyancada ilk on sıra sayısını ayrı biçimler olarak öğrenmek daha güvenlidir.
Türkçe bilenler için asıl yeni nokta cinsiyet uyumudur. Türkçede “ilk gün”, “ilk hafta” ve “ilk haftalar” ifadelerinde “ilk” değişmez. İtalyancada ise primo giorno, prima settimana, prime settimane denir. Aşağıdaki temel kuralları öğrendikten sonra, daha ileri bölümde tarihleri, ondan büyük sıra sayılarını ve özel adlarla kullanımı inceleyebilirsiniz.
Sıra sayıları nasıl kullanılır?
Birinciden onuncuya bütün biçimler
Bir isim (bir kişiyi, nesneyi, yeri veya kavramı adlandıran sözcük), İtalyancada dil bilgisel olarak eril ya da dişildir. Bu ayrım her zaman gerçek dünyadaki cinsiyetle ilgili değildir: piano “kat” eril, strada “sokak” dişildir. İsmi tanımlayan sıfatlar (nasıl veya hangisi olduğunu belirten sözcükler) onunla uyum sağlar. Sıra sayıları da bu bakımdan sıfatlar gibi davranır.
| Sıra | Eril tekil | Dişil tekil | Eril çoğul | Dişil çoğul |
|---|---|---|---|---|
| 1. — birinci, ilk | primo | prima | primi | prime |
| 2. — ikinci | secondo | seconda | secondi | seconde |
| 3. — üçüncü | terzo | terza | terzi | terze |
| 4. — dördüncü | quarto | quarta | quarti | quarte |
| 5. — beşinci | quinto | quinta | quinti | quinte |
| 6. — altıncı | sesto | sesta | sesti | seste |
| 7. — yedinci | settimo | settima | settimi | settime |
| 8. — sekizinci | ottavo | ottava | ottavi | ottave |
| 9. — dokuzuncu | nono | nona | noni | none |
| 10. — onuncu | decimo | decima | decimi | decime |
Dört sütun göz korkutmasın: Her satırda aynı son değişikliği vardır. Örneğin secondo sözcüğünü bildiğinizde seconda, secondi, seconde biçimlerini de aynı örüntüyle kurabilirsiniz. İlk on sayı için asıl ezberlenecek kısım sözcüğün gövdesidir; özellikle quattro → quarto “dört → dördüncü” ve sette → settimo “yedi → yedinci” gibi çiftlere dikkat edin.
Uyum için önce isme bakın
Sayıyı seçmeden önce hangi isimle kullanacağınızı belirleyin. Ardından o ismin cinsiyetine ve sayısına bakın:
- giorno “gün”, eril tekil → il primo giorno “ilk gün”.
- volta “kez, sefer”, dişil tekil → la prima volta “ilk kez, ilk sefer”.
- giorni “günler”, eril çoğul → i primi giorni “ilk günler”.
- volte “kezler, seferler”, dişil çoğul → le prime volte “ilk seferler”.
Çoğul bir sıra sayısı çelişkili değildir. I primi giorni tek bir “birinci gün” değil, bir dönemin başındaki birkaç gündür. Le prime tre pagine ise “ilk üç sayfa” demektir: prime baştaki grubu, tre o gruptaki sayfa sayısını belirtir. Bu yüzden “ilk üç gün” ifadesini kurarken yalnızca tre sözcüğünü değil, çoğul primi biçimini de düşünmek gerekir.
Sözcük sırası ve tanımlıklar
En yaygın diziliş tanımlık + sıra sayısı + isim biçimindedir. Tanımlık, ismin önünde kullanılan il, la, i, le gibi küçük sözcüklere verilen addır; Türkçede bire bir karşılığı yoktur. Bildiğimiz veya belirlediğimiz bir sıradan söz ederken sıkça karşımıza çıkar:
- il secondo piano — ikinci kat
- la terza strada — üçüncü sokak
- i primi giorni — ilk günler
- le prime due settimane — ilk iki hafta
Tanımlığı seçerken hemen ardından gelen sözcüğün başlangıç sesini de hesaba katın. Ottavo ve ottava ünlüyle başladığı için tekilde l’ottavo piano “sekizinci kat”, l’ottava pagina “sekizinci sayfa” denir. Eril çoğulda gli ottavi capitoli “sekizinci bölümler”, dişil çoğulda le ottave pagine “sekizinci sayfalar” olur; örneğin birkaç kitabın sekizinci sayfasından söz edebilirsiniz. Kesme işareti sıra sayısını değiştirmez; yalnızca tanımlığın yazılışını etkiler.
Bununla birlikte “sıra sayısından önce her zaman belirli tanımlık gelir” diye bir kural yoktur. È arrivata prima “Birinci oldu” cümlesinde tanımlık bulunmaz. Una seconda possibilità “ikinci bir şans” ifadesinde ise una vardır. Başlangıçta sık kullanılan kalıpları bütün olarak öğrenin; her cümleye otomatik olarak il veya la eklemeyin.
Yazıyla ve rakamla gösterim
Sıra sayıları yazıyla gösterilebildiği gibi rakamdan sonra küçük bir sıra işaretiyle de yazılabilir. Eril için º, dişil için ª kullanılır: 1º piano “birinci kat”, 1ª volta “ilk kez”. Eril işaret günlük yazıda derece işaretine benzeyen ° biçiminde de sık görülür. Matematikteki derece anlamıyla karıştırmamak için bağlama bakın.
Türkçedeki “2. kat” yazımını İtalyancaya aynen taşımak yerine 2º piano ya da secondo piano yazın. Rakam kullanmak uyumu ortadan kaldırmaz: 3ª settimana yine terza settimana, yani “üçüncü hafta” diye okunur. Başlangıçta sözcükleri açıkça yazmak, doğru sonu seçme alışkanlığı kazandırır.
Cümle içinde örnekler
Aşağıdaki cümlelerde yalnızca sayıya değil, onun belirttiği isme de bakın. Aynı Türkçe “ikinci” sözcüğü İtalyancada bazen secondo, bazen seconda olur.
| İtalyanca | Türkçe | Açıklama |
|---|---|---|
| È la prima volta che vengo a Roma. | Roma’ya ilk kez geliyorum. | Volta dişil tekildir. |
| Il nostro ufficio è al secondo piano. | Ofisimiz ikinci katta. | Piano eril tekildir. |
| Prendi la terza strada a destra. | Sağdaki üçüncü sokağa gir. | Strada ile terza uyumludur. |
| I primi giorni sono sempre difficili. | İlk günler her zaman zordur. | Başlangıçtaki birkaç gün anlatılır. |
| Oggi è il mio quarto giorno di lavoro. | Bugün işteki dördüncü günüm. | Sıra sayısı isimden önce gelir. |
| Questa è la quinta lezione del corso. | Bu, kursun beşinci dersi. | Lezione dişildir. |
| Il treno parte dal sesto binario. | Tren altıncı perondan kalkıyor. | Binario eril tekildir. |
| Siamo alla settima fermata. | Yedinci duraktayız. | Fermata dişil tekildir. |
| Abito all’ottavo piano. | Sekizinci katta oturuyorum. | Ünlüden önce tanımlık kısalır. |
| La risposta è nella nona riga. | Cevap dokuzuncu satırda. | Riga dişil tekildir. |
| Leggi il decimo capitolo. | Onuncu bölümü oku. | Capitolo eril tekildir. |
| Le prime due settimane sono gratuite. | İlk iki hafta ücretsiz. | Prime, çoğul settimane ile uyumludur. |
| È arrivata seconda nella gara. | Yarışta ikinci oldu. | İkinci olan kişi kadındır. |
| Vorrei una seconda possibilità. | İkinci bir şans istiyorum. | Belirli tanımlık zorunlu değildir. |
Sık yapılan hatalar
1. Miktar ile sırayı karıştırmak
- Yanlış: Abito al due piano.
- Doğru: Abito al secondo piano. — İkinci katta oturuyorum.
- Neden? Due “iki” miktar bildirir. Bir katın sıralamadaki yerini söylemek için secondo gerekir. Türkçede de “iki kat” ve “ikinci kat” farklı anlamdadır.
2. Her isimle eril biçimi kullanmak
- Yanlış: È la primo volta.
- Doğru: È la prima volta. — İlk kez oluyor.
- Neden? Volta dişil olduğu için prima gerekir. Cinsiyeti konuşan kişiye göre seçmeyin: Bir erkek de kendi deneyimini anlatırken la prima volta der.
3. Çoğul uyumunu unutmak
- Yanlış: Le prima settimane sono difficili.
- Doğru: Le prime settimane sono difficili. — İlk haftalar zordur.
- Neden? Türkçede “ilk” değişmez ama İtalyancada settimane dişil çoğul olduğu için prime kullanılır. Tanımlığı çoğul yapmak tek başına yeterli değildir.
4. Ünlüyle başlayan sayıdan önce tanımlığı değiştirmemek
- Yanlış: La ottava pagina è vuota.
- Doğru: L’ottava pagina è vuota. — Sekizinci sayfa boş.
- Neden? Ottava ünlüyle başladığında tekil la, l’ olur. Aynı durum il ottavo yerine l’ottavo kullanılmasında da görülür.
5. Türkçedeki tarih okuma alışkanlığını doğrudan taşımak
- Yanlış: Parto il secondo maggio. — “İki Mayıs’ta gidiyorum” anlamında.
- Doğru: Parto il due maggio. — İki Mayıs’ta gidiyorum.
- Neden? Ayın günleri genellikle asıl sayıyla söylenir. Temel istisna ayın ilk günüdür: il primo maggio “Bir Mayıs”. Sıra sayıları bütün tarihlere uygulanmaz.
Kullanım notları
Katlar ve yer bildiren kalıplar
İtalya’da zemin kat genellikle piano terra diye adlandırılır; primo piano onun üstündeki birinci kattır. Bir adresi anlamaya çalışırken giriş katı ile birinci katı aynı saymayın. Türkçedeki “zemin kat / birinci kat” ayrımı burada iyi bir dayanak sağlar.
Al secondo piano “ikinci katta” ifadesindeki al, a + il birleşimidir. Benzer biçimde alla terza fermata “üçüncü durakta” ifadesinde a + la → alla olur. Bunlar edat (sözcükler arasında yer, yön gibi ilişkiler kuran küçük sözcük) ile tanımlığın birleşmiş biçimleridir. Sıra sayısına eklenen ayrı bir bulunma eki değillerdir. Türkçedeki “-de/-da” anlamını İtalyancada yalnızca sayının sonunda aramamak gerekir.
“Kaçıncı?” sorusunu anlamak
Her durumda tek bir İtalyanca soru kalıbına ihtiyaç yoktur. Kata ilişkin A che piano abiti? “Kaçıncı katta oturuyorsun?” sorusuna Al terzo “Üçüncü katta” yanıtı verilebilir. İsim daha önce söylendiği için yanıtta tekrar edilmez. Terzo, söylenmeyen piano sözcüğüne göre eril kalır.
Bir yarış sonucu sorulurken In che posizione è arrivata? “Kaçıncı oldu?” gibi bir soru duyabilirsiniz. Yanıt È arrivata terza “Üçüncü oldu” olabilir. İtalyancadaki soru Türkçedekiyle sözcüğü sözcüğüne örtüşmese de yanıt yine sıra sayısıyla verilir.
Her numara bir sıralama değildir
Bir numara bazen yalnızca etikettir. La camera numero cinque “beş numaralı oda” ve l’autobus numero sette “yedi numaralı otobüs” ifadelerinde cinque ile sette değişmez. Buna karşılık la quinta camera “beşinci oda”, il settimo autobus “yedinci otobüs” bir dizideki yeri anlatır.
Aynı ayrım kitaplarda da görülür: il terzo capitolo “üçüncü bölüm”, il capitolo tre “üç numaralı bölüm”. İkisi aynı bölümü gösterebilir, fakat ilkinde sıra sayısı, ikincisinde numara olarak kullanılan asıl sayı vardır. Dolayısıyla bir tabelada asıl sayı görmek sıra sayısı kuralının bozulduğu anlamına gelmez.
Temelin ötesi: daha sonra karşılaşacağınız kullanımlar
Bu bölümdeki ayrıntıları başlangıçta üretmeniz gerekmez. Öncelik ilk on sayı ve uyumdur; aşağıdaki noktalar okurken ve dinlerken karşılaştığınız biçimleri tanımanıza yardımcı olur.
Ondan büyük sıra sayıları
On birden itibaren genel yöntem, asıl sayının son ünlüsünü çıkarıp -esimo eklemektir. Yeni biçim yine -o, -a, -i, -e sonlarıyla uyum sağlar.
| Asıl sayı | Sıra sayısı, eril tekil | Türkçe |
|---|---|---|
| undici | undicesimo | on birinci |
| dodici | dodicesimo | on ikinci |
| venti | ventesimo | yirminci |
| ventuno | ventunesimo | yirmi birinci |
| ventitré | ventitreesimo | yirmi üçüncü |
| ventisei | ventiseiesimo | yirmi altıncı |
| trenta | trentesimo | otuzuncu |
| cento | centesimo | yüzüncü |
| mille | millesimo | bininci |
Özellikle -tré ve -sei ile biten birleşik sayılarda son ünlü korunur: ventitreesimo, ventiseiesimo. Ventitré üzerindeki vurgu işareti ventitreesimo yazımına taşınmaz. Ayrıca tek başına “altıncı” yine sestodur; ilk on sayı için bu genel türetme yöntemini kullanmayın.
Örneğin il ventunesimo secolo “yirmi birinci yüzyıl”, la ventesima lezione “yirminci ders” demektir. Büyük sayıları öğrenirken bile aynı uyum kuralına dönersiniz: Sayının büyümesi lezione sözcüğünün dişil oluşunu değiştirmez.
Tarihler, yüzyıllar ve kişi adları
Ayın günleri için il primo giugno “Bir Haziran”, ardından il due giugno “İki Haziran”, il tre giugno “Üç Haziran” denir. Yüzyıllarda ise sıra sayıları kullanılır: il ventesimo secolo “yirminci yüzyıl”. Yazıda Roma rakamlarıyla il XX secolo biçimini de görebilirsiniz; okunuş yine ventesimodur.
Hükümdar ve papa adlarının ardından gelen Roma rakamları da sıralamayı gösterebilir. Örneğin Giovanni Paolo II, Giovanni Paolo secondo diye okunur. Ancak kişi adlarında okuma geleneği her durumda aynı değildir: Hükümdarlarda ondan sonraki sayılar sıklıkla asıl sayıyla okunurken papalarda sıra sayıları sürer. Bu özel adları ilk on sıra sayısının temel kuralıyla karıştırmadan, karşılaştıkça öğrenmek daha yararlıdır.
İsim söylenmediğinde uyum ve anlam
Chi è il primo? “Birinci kim?” ve Chi è la prima? “Birinci kim?” sorularında sayı tek başına kişi yerine kullanılır. Dişil ve eril ayrımı Türkçe çeviride görünmez. Benzer şekilde Sono arrivati primi “Birinci oldular” erkeklerden oluşan ya da karma bir gruba, Sono arrivate prime ise kadınlardan oluşan bir gruba ilişkin olabilir.
È la prima “O birinci” gibi bir cümle ise bağlam olmadan eksik bilgi verir: Bir kadın mı, ilk ders mi, ilk seçenek mi? Son ek, daha önce sözü edilen isme veya kişiye göre seçilir. Bu yüzden yalnız duran sıra sayılarının anlamını çevredeki cümlelerden çıkarın.
Aynı biçimin başka anlamları
Bazı sıra sayıları başka görevlerde de kullanılır. Un terzo “üçte bir”, un quarto “dörtte bir” demektir. Burada sayı, sıradaki yeri değil bir bütünün payını anlatır. La terza parte “üçüncü kısım” ile un terzo della torta “pastanın üçte biri” aynı yapı değildir.
Bir restoranda un primo genellikle makarna veya risotto gibi ilk ana yemeklerden birini, un secondo ise et ya da balık gibi ardından gelen ana yemeği anlatır. Bunlar bağlama bağlı yerleşik adlandırmalardır. Her gördüğünüz secondo sözcüğünü “ikinci” diye çevirmeyin: secondo me “bence” demektir ve bu kullanımdaki secondo kişi cinsiyetine göre değişmez.
Son olarak, per la prima volta “ilk kez” ile prima di partire “yola çıkmadan önce” ifadelerini ayırın. İkincisindeki prima, bir isme uyum sağlayan sıra sayısı olarak kullanılmaz. Öğrenirken bütün ifadeyi kaydetmek, birbirine benzeyen sözcüklerin görevlerini ayırmayı kolaylaştırır.
Çalışma önerileri
- Sayıları tek başına değil, isimle öğrenin. Önce primo giorno “ilk gün”, seconda settimana “ikinci hafta”, terzo piano “üçüncü kat” gibi altı ifade yazın. Sonra uygun olanları çoğul yapın: primi giorni, seconde settimane. Her defasında sonun neden değiştiğini Türkçe bir cümleyle açıklayın.
- Kendinize küçük bir rota hazırlayın. Bir apartman veya mahalle çizip al primo piano “birinci katta”, alla terza fermata “üçüncü durakta” gibi etiketler ekleyin. Ardından çizime bakmadan “Ofis kaçıncı katta?” veya “Hangi durakta iniyorum?” sorularını İtalyanca ifadelerle yanıtlayın. Böylece sıra sayısını gerçek bir yerle ilişkilendirirsiniz.
- Miktar, sıra ve numarayı karşılaştırın. Üç sütuna “üç oda”, “üçüncü oda”, “üç numaralı oda” yazıp tre camere, la terza camera, la camera numero tre karşılıklarını oluşturun. Son olarak iki tarihi sesli okuyun: il primo maggio, il due maggio. Bu kısa karşılaştırma, bütün rakamları aynı kuralla okuma alışkanlığını önler.
İlgili konular
- Önce öğrenin: Asıl sayılar — uno, due, tre gibi miktar bildiren sayılarla sıra sayılarını ayırmak ve ondan büyük sıra sayılarının oluşumunu anlamak için temel oluşturur.