A1

İtalyancada bello ve buono

Bello e Buono

Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.

Kısaca

Bello “güzel”, buono ise “iyi” demektir; ancak isimden önce geldiklerinde biçimleri değişebilir: un bel ragazzo (yakışıklı bir genç), una bell'idea (güzel bir fikir), un buon amico (iyi bir erkek arkadaş), una buon'amica (iyi bir kadın arkadaş). Bello, bu konumda belirli tanımlıkların kalıbını izler: il → bel, lo → bello, i → bei, gli → begli. Buono ise tekilde un, uno, una kalıbına benzer; özellikle buon amico kesmesiz, buon'amica kesme işaretiyle yazılır.

Genel bakış

Bir kafeyi beğendiğinizde, bir arkadaşınızdan söz ettiğinizde veya birine iyi yolculuklar dilediğinizde bu iki sözcükle karşılaşırsınız. İkisi de sıfattır; yani bir ismin, başka bir deyişle bir varlığı ya da kavramı adlandıran sözcüğün, özelliğini anlatır. Bello daha çok görünüş, güzellik ve hoş bir izlenimle; buono ise iyilik, kalite, uygunluk ve yiyeceklerde lezzetle ilgilidir. Türkçedeki “güzel” ve “iyi” her bağlamda bunlarla bire bir örtüşmez.

Bu konu A1 düzeyinde öğrenilir, fakat Türkçe konuşanlar için iki ayrı alışkanlık gerektirir. Türkçede “güzel çocuk, güzel çocuklar, güzel ev” derken “güzel” değişmez. İtalyancada ise sıfatın cinsiyete (ismin dilbilgisel olarak eril ya da dişil sayılmasına) ve sayıya (tekil veya çoğul olmasına) uyması gerekir. Buradaki eril ve dişil ayrımı yalnızca insanlarla ilgili değildir: libro (kitap) eril, casa (ev) dişildir.

Üstelik bello ve buono için yalnızca ismin cinsiyetini bilmek yetmez; sıfatın yerini ve hemen ardından gelen sözcüğün başlangıcını da düşünmek gerekir. Önce temel biçimleri öğrenmek, ardından aynı ifadeyi isimden sonra kurarak karşılaştırmak işleri kolaylaştırır. Başlangıçta hedef, bütün incelikleri ezberlemek değil, sık kullanılan bel libro, bell'idea ve buon viaggio gibi birliktelikleri doğru tanımaktır.

Biçimler nasıl seçilir?

1. İsimden sonra temel biçimler kullanılır

İsimden sonra bu iki sıfatın olağan biçimleri şöyledir. Uyum, sıfatın anlattığı isme göre sonunun değişmesidir.

İsmin türü “Güzel” “İyi”
Eril tekil bello buono
Dişil tekil bella buona
Eril çoğul belli buoni
Dişil çoğul belle buone

Örneğin un ragazzo bello, “yakışıklı bir genç”; due ragazzi belli, “iki yakışıklı genç” demektir. Una pizza buona ise “lezzetli bir pizza” anlamına gelir. Bu konumda bel veya buon kullanılmaz.

Aynı temel biçimler, essere (“olmak”) ile kurulan cümlelerde de kullanılır: Il libro è bello (Kitap güzel), I libri sono belli (Kitaplar güzel), La pizza è buona (Pizza lezzetli). Sıfat artık ismin hemen önünde olmadığı için aşağıdaki özel kısalmalar geçerli değildir.

2. İsimden önce bello: tanımlık kalıbı

Tanımlık, İtalyancada ismin önünde bulunup onun cinsiyetini, sayısını ve belirli olup olmadığını göstermeye yardımcı olan küçük sözcüktür. Türkçede tam karşılığı yoktur. Burada il, lo, la, i, gli, le belirli tanımlıklardır; bello biçimlerini seçmek için bunların ses düzeni kullanılabilir.

Durum Tanımlıkla isim Bello ile ifade Türkçesi
Eril tekil, sıradan ünsüz başlangıcı il libro un bel libro güzel bir kitap
Eril tekil, özel ünsüz başlangıcı lo studente un bello studente yakışıklı bir öğrenci
Eril tekil, ünlü başlangıcı l'uomo un bell'uomo yakışıklı bir adam
Dişil tekil, ünsüz başlangıcı la casa una bella casa güzel bir ev
Dişil tekil, ünlü başlangıcı l'idea una bell'idea güzel bir fikir
Eril çoğul, sıradan ünsüz başlangıcı i libri bei libri güzel kitaplar
Eril çoğul, özel ünsüz başlangıcı gli studenti begli studenti yakışıklı öğrenciler
Eril çoğul, ünlü başlangıcı gli uomini begli uomini yakışıklı adamlar
Dişil çoğul, her iki başlangıç le case, le idee belle case, belle idee güzel evler, güzel fikirler

“Sıradan ünsüz” ile kastedilen, libro, ragazzo, giorno gibi sözcüklerin başlangıcıdır: bel libro, bel ragazzo, bel giorno. “Özel ünsüz başlangıcı” grubunda en sık s + ünsüz ve z görülür: bello studente (yakışıklı öğrenci), bello zaino (güzel sırt çantası). Bu grupta iki ünsüzle başlayan her sözcük yoktur. Örneğin treno (tren), il treno kalıbını izler; dolayısıyla “güzel bir tren” un bel treno olur.

Aynı özel grupta gn, ps, pn, x gibi başlangıçlar da bulunur. Başlangıçta bunları tek tek ezberlemektense ismi tanımlığıyla öğrenmek daha işe yarar: lo specchio (ayna) biliyorsanız “güzel bir ayna” için un bello specchio diyebilirsiniz. Daha seyrek başlangıçlarda da tanımlık seçimi size yol gösterir.

Önemli nokta şudur: bello, tanımlığın yerini almaz; yalnızca onun biçim kalıbına benzer. Il bel libro “o güzel kitap”, un bel libro “güzel bir kitap” demektir. Aynı bel biçimi her ikisinde de kullanılır. Lo ile başlayan bir ismin önüne bel geldiğinde dıştaki tanımlık da hemen sonraki sese göre seçilir: lo studente ama il bello studente. Bu nedenle “tanımlık kalıbı”nı, mevcut tanımlığı hiç değiştirmeden yanına bir sıfat koyma işlemi olarak düşünmeyin.

3. İsimden önce buono: tekilde un, uno, una kalıbı

Buono, bello ile aynı kurala göre değişmez. Tekilde biçimleri, belirsiz tanımlıkların, yani un, uno, una gibi “bir” anlamı verebilen sözcüklerin düzenine benzer.

Durum İfade Türkçesi
Eril tekil, sıradan ünsüz başlangıcı un buon libro iyi bir kitap
Eril tekil, ünlü başlangıcı un buon amico iyi bir erkek arkadaş
Eril tekil, özel ünsüz başlangıcı un buono studente iyi bir öğrenci
Dişil tekil, ünsüz başlangıcı una buona notizia iyi bir haber
Dişil tekil, ünlü başlangıcı una buona amica / una buon'amica iyi bir kadın arkadaş
Eril çoğul buoni libri, buoni amici iyi kitaplar, iyi arkadaşlar
Dişil çoğul buone notizie, buone amiche iyi haberler, iyi kadın arkadaşlar

Eril tekilde buon hem ünsüzden hem ünlüden önce gelebilir: buon lavoro (iyi çalışmalar), buon amico (iyi arkadaş). Özel başlangıçlarda buono korunur: buono studente, buono psicologo (iyi psikolog). Burada da dıştaki belirsiz tanımlık, hemen ardından b sesi geldiğinden un olur: uno studente ama un buono studente.

Dişil tekilde ünlüden önce iki seçenek vardır: buona amica ve buon'amica. İkisi de doğrudur. Kesme işaretli biçim mümkündür; fakat her ünlü başlangıcında kısaltma yapmanız gerekmez. Güvenli bir başlangıç alışkanlığı olarak una buona amica biçimini de kullanabilirsiniz.

Çoğulda buono için ayrıca bei/begli benzeri bir ayrım yoktur. Erilde buoni, dişilde buone kullanılır. “İyi öğrenciler” buoni studenti, “iyi fikirler” buone idee olur.

4. Kesme işareti nerede gerekir?

Ünlü düşmesi, bir sözcüğün son ünlüsünün sonraki ünlüden önce düşmesidir; İtalyancada burada kesme işaretiyle gösterilir. Bella idea → bell'idea ve buona amica → buon'amica bu türdendir. Bello da ünlüden önce bell' olur: bell'amico (yakışıklı arkadaş).

Buna karşılık eril buon, kesme işareti almaz: un buon amico. Bu kısalma yalnızca ünlüden önce ortaya çıkmaz; buon libro ifadesinde de vardır. Dolayısıyla Türkçedeki özel adlara ek getirirken kullanılan kesme işaretini ölçü almayın. Buradaki işaret, İtalyanca sözcüğün nasıl kısaldığıyla ilgilidir.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki cümlelerde biçim kadar anlamı da izleyin. Özellikle yiyeceklerle kullanılan buono, Türkçede çoğu zaman “iyi” yerine “lezzetli” diye karşılanır.

İtalyanca Türkçe Açıklama
Marco è un bel ragazzo. Marco yakışıklı bir genç. Eril tekilde sıradan ünsüzden önce bel.
È una bell'idea: andiamo al mare! Güzel fikir; hadi denize gidelim! Dişil tekilde ünlüden önce bell'.
Paolo è un buon amico. Paolo iyi bir arkadaş. Eril buon, ünlüden önce de kesmesiz.
Giulia è una buon'amica. Giulia iyi bir arkadaş. Dişil buona, ünlüden önce kısalabilir.
Hai un bello zaino! Ne güzel bir sırt çantan var! Z başlangıcından önce bello.
Abbiamo visto dei bei paesaggi. Güzel manzaralar gördük. Eril çoğulda bei.
In quel film ci sono dei begli attori. O filmde yakışıklı oyuncular var. Eril çoğulda ünlüden önce begli.
Sono delle belle scarpe, ma costano troppo. Güzel ayakkabılar ama çok pahalılar. Dişil çoğulda belle.
Cerco un buono psicologo. İyi bir psikolog arıyorum. Ps başlangıcından önce buono.
Ho una buona notizia per te. Sana iyi bir haberim var. Dişil tekilde buona.
Questi biscotti sono buoni. Bu kurabiyeler lezzetli. “Olmak” ile temel çoğul biçim.
La tua nuova casa è bella. Yeni evin güzel. İsimden ayrı kullanılan bella kısalmaz.
Buon viaggio! Mandami una foto. İyi yolculuklar! Bana bir fotoğraf gönder. Sık kullanılan bir dilek ifadesi.
Buona giornata! Ci vediamo domani. İyi günler! Yarın görüşürüz. Dişil giornata ile buona.

Sık yapılan hatalar

1. İsimden önce her zaman bello kullanmak

  • Yanlış: Ho comprato un bello libro.
  • Doğru: Ho comprato un bel libro. — Güzel bir kitap aldım.
  • Neden? Libro, il libro kalıbındadır. Önündeki sıfat bu yüzden bel olur. İsimden sonra ise un libro bello denebilir.

2. Eril çoğulda belli biçimini her yerde kullanmak

  • Yanlış: Sono belli amici.
  • Doğru: Sono begli amici. — Onlar harika arkadaşlar.
  • Neden? İsimden önce, ünlüyle başlayan eril çoğul sözcüklerde begli gerekir. Belli temel biçimdir: Questi amici sono belli ise “Bu arkadaşlar yakışıklı” der ve anlam vurgusu da değişir.

3. Buon amico ifadesine kesme işareti koymak

  • Yanlış: È un buon'amico.
  • Doğru: È un buon amico. — O iyi bir arkadaş.
  • Neden? Amico erildir; buon kesmesiz yazılır. Dişil amica için una buon'amica veya una buona amica mümkündür.

4. İsimden sonraki sıfatı kısaltmak

  • Yanlış: Questo pane è buon.
  • Doğru: Questo pane è buono. — Bu ekmek lezzetli.
  • Neden? Buon burada isimden önceki kısa biçimdir. È ile kurulan bu tür cümlelerde buono gerekir. Aynı şekilde Il giardino è bello (Bahçe güzel) denir; è bel denmez.

5. Bello ile buono sözcüklerini aynı anlamda sanmak

  • Yanlış seçim: La torta è bella. — “Pasta lezzetli” demek isterken.
  • Amaçlanan anlam için doğru: La torta è buona. — Pasta lezzetli.
  • Neden? İlk cümle dilbilgisel olarak doğrudur, ancak pastanın görünüşünü över. Buona tadına ilişkin olumlu değerlendirmedir. Bir pasta hem bella hem buona olabilir.

6. Türkçedeki değişmeyen sıfat alışkanlığını sürdürmek

  • Yanlış: Sono due buona idee.
  • Doğru: Sono due buone idee. — Bunlar iki iyi fikir.
  • Neden? Idee dişil çoğuldur. Türkçedeki “iyi” değişmese de İtalyanca sıfat buone olur. Due belle idee de “iki güzel fikir” demektir.

Kullanım notları

Günlük dileklerde hazır ifadeler

Buono, gün içinde sık söylenen dileklerin parçasıdır: buon appetito (afiyet olsun), buon viaggio (iyi yolculuklar), buon lavoro (iyi çalışmalar), buona serata (iyi akşamlar; akşamın güzel geçsin). Bunları yalnızca biçim tablosu olarak değil, hangi durumda söylendikleriyle birlikte öğrenin.

Türkçedeki “iyi günler” bir vedalaşma sözü olarak buona giornata ile sıkça karşılanır. Buongiorno ise bitişik yazılan, yerleşmiş bir selamlamadır; her durumda buona giornata ile birbirinin yerine kullanılmaz. Burada ayrı ayrı yazılan dilek yapılarıyla kalıplaşmış selamlamaları ayırt etmek yararlıdır.

Sıfatın yeri ve anlatılmak istenen

İsimden önceki bello çoğu kez konuşanın genel beğenisini ifade eder: una bella serata “güzel, keyifli bir akşam” demektir. İsimden sonra kullanılan sıfat, özelliği daha doğrudan öne çıkarabilir. Bununla birlikte her yer değişikliği kesin bir anlam değişikliği yaratmaz; bağlam belirleyicidir.

İki yararlı karşılaştırma vardır: un buon medico genellikle “iyi, işini iyi yapan bir doktor”, un uomo buono ise “iyi kalpli bir adam” demektir. “İyi”nin mesleki yeterlilik mi, kişilik mi, tat mı anlattığını Türkçede nasıl bağlamdan çıkarıyorsak İtalyancada da isme ve cümleye bakmak gerekir. Sıfatın yeri bu yorumu destekleyebilir, ama tek başına mekanik bir çeviri kuralı değildir.

Temelin ötesi: daha sonra karşılaşacağınız incelikler

Bu bölümdeki ayrıntıları A1 düzeyinde hemen kullanmanız gerekmez. Önce temel tablolara alışın; aşağıdaki noktalar, okurken farklı örnekleri anlamlandırmanıza yardımcı olur.

Hemen sonraki sözcüğün başlangıcı önemlidir

Sıfat ile isim arasına başka bir sıfat girebilir. Bu durumda ses bakımından seçilecek biçimi hemen sonraki sözcüğün başlangıcı belirler; cinsiyet ve sayı uyumu ise yine anlatılan isme bağlıdır.

  • Un bel vecchio edificio — Güzel, eski bir bina.
  • Un bell'antico palazzo — Güzel, tarihî bir saray.
  • Un buon vecchio amico — Eski, iyi bir dost.

İlk örnekte edificio ünlüyle başlasa da bello sözcüğünden hemen sonra vecchio gelir; bu yüzden bel kullanılır. İkinci örnekte hemen sonraki sözcük antico olduğundan bell' vardır. Her seferinde yalnızca ismin ilk harfine bakmak bu tür yapılarda yanıltır.

Bütün ünlü başlangıçları aynı değildir

Bazı sözcüklerde i, ayrı bir ünlü gibi değil, Türkçedeki “y” sesine yakın bir kayma sesiyle başlar. Örneğin lo iettatore (uğursuzluk getirdiğine inanılan kişi) kalıbında lo kullanılır. Böyle seyrek sözcüklerde yazıdaki ilk harfi tek başına ölçü almak yerine, ismin tanımlığını ve söylenişini birlikte öğrenin. Başlangıç düzeyindeki amico, uomo, idea gibi örnekler olağan ünlü kuralını izler.

Bello her zaman dış görünüş anlatmaz

Un bel problema sözcük sözcük “güzel bir sorun” gibi görünür; ama genellikle “ciddi bir sorun, başlı başına bir dert” anlamına gelir. Burada bel, olumlu güzellikten çok büyüklük veya yoğunluk vurgusu yapar. Benzer biçimde un bel po' di tempo, “epey zaman” demektir. Bunlar temel anlamın genişlemesidir; her gördüğünüz bello sözcüğünü otomatik olarak “güzel” diye çevirmeyin.

Türkçede de “güzel bir azar işitmek” gibi ifadelerde “güzel” gerçek bir beğeni bildirmeyebilir. Bu benzerlik anlamı sezmenize yardım eder, fakat iki dildeki kalıplar bire bir aynı değildir. İfadeyi bütün olarak öğrenmek en güvenli yoldur.

Daha iyi, en iyi ve pekiştirilmiş biçimler

Karşılaştırma, iki kişi veya şey arasında derece farkı anlatmaktır. “Daha güzel” için più bello kullanılır: Questo posto è più bello (Burası daha güzel). “Daha iyi” ise pek çok bağlamda migliore ile söylenir: un amico migliore (daha iyi bir arkadaş). Özellikle tat gibi nitelikler karşılaştırılırken più buono da kullanılır: Questo pane è più buono (Bu ekmek daha lezzetli). Yani più buono ifadesini her durumda yanlış saymayın.

Bellissimo “çok güzel”, buonissimo bağlama göre “çok iyi” veya “çok lezzetli” demektir. Bu daha uzun biçimler bel ve buon gibi kısalmaz: un bellissimo amico (çok yakışıklı bir arkadaş), un buonissimo gelato (çok lezzetli bir dondurma). “Mükemmel, çok iyi” anlamındaki ottimo da ileride sık karşınıza çıkar. Bunları temel kısa biçim tablosundan ayrı öğrenin.

Çalışma önerileri

  1. Sözcükleri tanımlıklarıyla birlikte dönüştürün. Bir deftere il libro → un bel libro, lo zaino → un bello zaino, l'amico → un bell'amico yazın; yanlarına Türkçelerini ekleyin. Ardından aynı isimleri buono ile kurun: un buon libro, un buono zaino, un buon amico. Böylece iki sıfatın aynı biçimde değişmediğini görürsünüz.
  2. İsimden önce ve sonra çiftler kurun. “Güzel bir ev” için una bella casa, “Ev güzel” için La casa è bella yazın. Sonra “iyi bir arkadaş / Arkadaş iyi biri” gibi çiftler deneyin. Her çiftte sıfatın yerini, cinsiyetini ve sayısını kontrol edin; yalnızca kulağa tanıdık gelmesine güvenmeyin.
  3. Kısa bir tamamlama çalışması yapın. “Güzel” anlamıyla un ___ libro, dei ___ amici; “iyi” anlamıyla un ___ amico, delle ___ notizie ifadelerini tamamlayın. Yanıtlar sırasıyla bel, begli, buon, buone. Son olarak kesme işaretli dişil bir örnek ekleyin: una buon'amica. Eril buon amico ile yan yana yazmak farkı hatırlatır.

İlgili konular

  • Önce öğrenilmesi yararlı konu: Düzenli sıfatlar — Sıfatların eril, dişil, tekil ve çoğul isimlerle nasıl uyum sağladığını öğrenin. Bello ve buono sözcüklerinin temel biçimlerini anlamak için bu uyum bilgisi gerekir.

Ön koşul

İtalyancada Düzenli SıfatlarA1

Diğer A1 kavramları