İtalyancada Miktar Bildiren Artikeller
Articoli Partitivi
Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.
Kısaca
İtalyancada del, dello, della, dell’, dei, degli, delle, miktarı belirtilmeyen bir şeyi veya sayısı belirtilmeyen birkaç şeyi anlatabilir: del pane “biraz ekmek”, delle mele “birkaç elma”. Bunlara miktar bildiren artikeller (articoli partitivi) denir; biçimleri, di + belirli artikel birleşiminden gelir. Seçim, ardından gelen kelimenin cinsiyetine, tekil veya çoğul oluşuna ve başlangıç sesine bağlıdır; Türkçeye çevirirken her zaman “biraz” ya da “birkaç” eklemek gerekmez.
Genel bakış
Türkçede “Ekmek aldım”, “Birkaç arkadaş geldi” ve “Su ister misin?” derken miktarı kesinleştirmeden konuşabiliriz. İtalyancada da bu ihtiyacı karşılayan farklı yollar vardır. Bunlardan biri, ismin önüne del veya delle gibi bir biçim getirmektir. Burada isim, bir varlığı, kişiyi, maddeyi veya düşünceyi adlandıran kelimedir. Artikel ise ismin önünde yer alan ve onun nasıl anlaşılacağını gösteren küçük bir sözcüktür; Türkçede bunun bire bir karşılığı olan bir sözcük grubu yoktur.
A2 düzeyinde öğrenilen temel ayrım şudur: Vorrei del pane “Biraz ekmek istiyorum” derken kaç dilim veya kaç gram istediğimiz belli değildir. Ho comprato delle mele “Elma aldım” ya da “Birkaç elma aldım” derken de elmaların sayısı verilmez. Bu yapıyı markette, sofrada, bir şey teklif ederken ve yeni kişilerden söz ederken sıkça duyarsınız.
Türkçe konuşanlar için asıl güçlük, anlama değil biçim seçimine ilişkindir. Türkçede “biraz” kelimesi “su” ve “peynir” önünde değişmez. İtalyancada ise dell’acqua ve del formaggio denir. Bu yüzden yalnızca Türkçe karşılığı ezberlemek yerine, her ismi kendi belirli artikeliyle birlikte öğrenmek işinizi kolaylaştırır.
Nasıl kurulur ve nasıl kullanılır?
Temel anlam: miktarı açık bırakmak
İki ana kullanım vardır:
- Sayılamayan isimlerle: Tek tek sayılmayan, genellikle ölçülerek belirtilen maddelerden söz edilir. Del pane “biraz ekmek”, della farina “biraz un” demektir.
- Sayılabilen çoğul isimlerle: Tek tek sayılabilen varlıklardan, sayı vermeden söz edilir. Dei libri “birkaç kitap”, delle sedie “birkaç sandalye” demektir.
“Sayılamayan” sözü, o şeyi hiçbir biçimde sayamayacağımız anlamına gelmez. Ekmek dilimlerini veya su şişelerini sayabiliriz; ancak pane “ekmek” ve acqua “su” kelimeleriyle bu örneklerde maddeden söz ederiz. Due bottiglie d’acqua “iki şişe su” dediğimizde ise sayılan şey şişelerdir.
Ayrıca bu artikeller kendi başlarına “çok az” anlamına gelmez. Ho comprato delle mele cümlesi, elmaların kesin sayısını söylemez; yalnızca iki ya da üç elma alındığını garanti etmez. Türkçedeki “birkaç” karşılığı yararlıdır, fakat iki dilin miktar çağrışımları her cümlede tam örtüşmez.
Yedi biçimin tamamı
Belirli artikel, konuşanların hangi şeyden söz edildiğini bildiğini gösteren il, lo, la gibi biçimdir. Miktar bildiren artikelin yazılışı, di ile bu biçimlerin birleşimiyle aynıdır.
İtalyancada dilbilgisel cinsiyet, isimlerin eril ve dişil diye iki gruba ayrılmasıdır; cansız varlıklarda biyolojik cinsiyetle ilgili değildir. Tekil bir varlığı veya maddeyi, çoğul ise birden çok varlığı gösterir.
| İsim grubu | Birleşim | Miktar bildiren örnek | Türkçesi |
|---|---|---|---|
| Eril tekil, çoğu ünsüz önünde | di + il → del | del pane | biraz ekmek |
| Eril tekil, özel başlangıçlar önünde | di + lo → dello | dello zucchero | biraz şeker |
| Eril tekil, ünlü önünde | di + l’ → dell’ | dell’olio | biraz yağ |
| Dişil tekil, ünsüz önünde | di + la → della | della frutta | biraz meyve |
| Dişil tekil, ünlü önünde | di + l’ → dell’ | dell’acqua | biraz su |
| Eril çoğul, çoğu ünsüz önünde | di + i → dei | dei pomodori | birkaç domates |
| Eril çoğul, özel başlangıçlar veya ünlü önünde | di + gli → degli | degli spinaci; degli amici | biraz ıspanak; birkaç arkadaş |
| Dişil çoğul, bütün başlangıçlar önünde | di + le → delle | delle mele; delle arance | birkaç elma; birkaç portakal |
Tabloda dell’ iki satırda görünür, çünkü hem eril hem dişil tekil isimlerin önünde kullanılabilir. Biçim aynıdır; ismin cinsiyeti ortadan kalkmaz.
Başlangıç sesine göre seçim
Eril isimlerde belirli artikel lo veya gli ise miktar bildiren biçim dello veya degli olur. Yaygın başlangıçlar şunlardır:
- s + ünsüz: dello spago “biraz sicim”, degli studenti “birkaç öğrenci”.
- z: dello zucchero “biraz şeker”, degli zaini “birkaç sırt çantası”.
- gn, ps, pn gibi başlangıçlar: degli gnocchi “biraz gnocchi, yani patatesli hamur lokması”, degli psicologi “birkaç psikolog”, degli pneumatici “birkaç lastik”.
Eril çoğul isim ünlüyle başlıyorsa da degli kullanılır: degli amici “birkaç arkadaş”. Dişil çoğulda ise başlangıç sesi seçimi değiştirmez: delle amiche “birkaç kadın arkadaş”.
Kesme işareti yalnızca tekil dell’ biçimindedir. Dell’acqua bitişik yazılır; delle arance “birkaç portakal” ve degli amici biçimlerinde çoğul artikel kısaltılmaz.
Araya başka bir kelime girerse
Artikelden hemen sonra bir sıfat, yani ismin niteliğini anlatan kelime gelirse başlangıç sesi bakımından o kelimeye bakılır:
- dell’olio — biraz yağ.
- del buon olio — biraz iyi yağ.
- degli amici — birkaç arkadaş.
- dei vecchi amici — birkaç eski arkadaş.
İsmin cinsiyeti ve tekil-çoğul bilgisi yine belirleyicidir; yalnızca ses nedeniyle seçilen biçim, hemen sonraki kelimeye göre değişir. Başlangıçta bu ayrıntıyı ezberlemekten çok, sık kullanılan kelime gruplarını birlikte okumak yeterlidir.
Bir tane mi, belirsiz miktar mı?
Un, uno, una, un’ tek bir varlığı belirsiz olarak tanıtır. Çoğulda buna karşılık sıkça dei, degli, delle kullanılır:
- Ho comprato una mela. — Bir elma aldım.
- Ho comprato delle mele. — Birkaç elma aldım.
Sayılamayan bir madde için tekil miktar biçimi kullanılır:
- Ho comprato del formaggio. — Biraz peynir aldım.
Buna karşılık un formaggio “bir peynir”, bağlama göre bir peynir çeşidini veya bütün bir peyniri anlatabilir. Dolayısıyla mesele yalnızca tekil veya çoğul seçmek değil, maddeyi mi yoksa sayılabilir bir birimi mi düşündüğünüzdür.
Bağlam içinde örnekler
Aşağıdaki çevirilerde kimi zaman “biraz” ve “birkaç” kullanıldı, kimi zaman kullanılmadı. Amaç, İtalyancadaki miktar belirsizliğini Türkçede doğal bir cümleyle vermektir.
| İtalyanca | Türkçe | Açıklama |
|---|---|---|
| Vorrei del pane. | Biraz ekmek istiyorum. | Kesin miktar belirtilmeyen, nazik bir istek. |
| Ho comprato della frutta. | Meyve aldım. | Meyve topluca düşünülüyor. |
| Ci sono degli studenti qui. | Burada birkaç öğrenci var. | Eril çoğul, s + ünsüz başlangıcı. |
| Hai delle domande? | Sormak istediğin sorular var mı? | Burada kastedilen, sormak istediğin soruların olup olmadığıdır. |
| Vuoi dell’acqua? | Su ister misin? | Dişil tekil, ünlü başlangıcı. |
| Per la torta serve dello zucchero. | Kek için biraz şeker gerekiyor. | Şekerin miktarı henüz söylenmiyor. |
| Metti dell’olio nella padella. | Tavaya biraz yağ koy. | Eril tekil, ünlü başlangıcı. |
| Prendiamo dei pomodori per l’insalata. | Salata için biraz domates alalım. | Domatesler sayılabilir, fakat sayı verilmemiş. |
| Ho invitato delle amiche a cena. | Akşam yemeğine birkaç kadın arkadaşımı davet ettim. | Ünlüden önce de dişil çoğul delle kalır. |
| Abbiamo degli ospiti questo fine settimana. | Bu hafta sonu misafirlerimiz var. | Eril çoğul, ünlü başlangıcı. |
| Hai del tempo per aiutarmi? | Bana yardım etmek için biraz vaktin var mı? | Zaman gibi soyut bir şeyin miktarı da anlatılabilir. |
| C’è del rumore in strada. | Sokakta biraz gürültü var. | Sayılmayan bir durumdan söz ediliyor. |
| Non ho comprato pane, ma ho preso delle uova. | Ekmek almadım ama yumurta aldım. | Olumsuz bölümde artikelsiz isim, olumlu bölümde belirsiz çoğul. |
| Hai dei sacchetti? Ne prendo due. | Poşetin var mı? İki tane alayım. | İlk cümlede sayı belirsiz; ikincide iki tane seçiliyor. |
Sık yapılan hatalar
1. Türkçede cinsiyet olmadığı için biçimleri birbirine karıştırmak
- Yanlış: Vorrei del acqua.
- Doğru: Vorrei dell’acqua. — Biraz su istiyorum.
- Neden: Acqua dişil tekildir ve ünlüyle başlar. Kelimeyi l’acqua olarak öğrenmek seçimi kolaylaştırır. “Biraz” karşılığının Türkçede değişmemesi, İtalyancada da tek biçim kullanılacağı anlamına gelmez.
2. Her eril çoğul isimden önce dei kullanmak
- Yanlış: Ci sono dei studenti qui.
- Doğru: Ci sono degli studenti qui. — Burada birkaç öğrenci var.
- Neden: Studenti, s + ünsüz ile başlar. Belirli biçimi gli studenti, miktar bildiren biçimi degli studenti olur.
3. Çoğul biçimleri kesmeyle kısaltmak
- Yanlış: Ho comprato dell’arance.
- Doğru: Ho comprato delle arance. — Portakal aldım.
- Neden: Arance çoğuldur. Ünlüyle başlasa bile delle değişmez. Dell’arancia ise tekil biçimdir ve “biraz portakal” anlamında, meyvenin bir miktarından söz ederken kullanılabilir.
4. Miktarı ayrıca belirtirken de del eklemek
- Yanlış: Vorrei due chili delle mele. — Genel olarak iki kilo elma istemek için.
- Doğru: Vorrei due chili di mele. — İki kilo elma istiyorum.
- Neden: Ölçü belirtiliyorsa temel yapı miktar + di + isim olur. Delle mele burada “biraz elma” anlamında ölçüden sonra eklenmez. Belirli elmaların bir bölümünü seçmek ise farklı bir yapıdır; aşağıda açıklanıyor.
5. Del biçiminin her yerde “biraz” olduğunu sanmak
- Yanlış çeviri: Il prezzo del pane è aumentato. → “Biraz fiyat ekmek arttı.”
- Doğru çeviri: Il prezzo del pane è aumentato. → “Ekmeğin fiyatı arttı.”
- Neden: Buradaki del, miktar artikeli değildir. Il prezzo di… “...nin fiyatı” yapısında di + il birleşimidir. Aynı yazılış, cümlede farklı görevler üstlenebilir.
6. Artikeli Türkçedeki belirtme ekiyle eşleştirmek
- Yanlış seçim: Genel olarak kitap aldığınızı söylemek için Ho comprato i libri.
- Doğru seçim: Ho comprato dei libri. — Birkaç kitap aldım.
- Neden: I libri “kitapları”, yani hangi kitaplar olduğu bilinen bir grubu anlatır. Türkçede “kitap aldım” ifadesindeki eksiz isim, İtalyancada her zaman artikelsiz isim gerektirmez. Burada dei libri doğal bir belirsiz çoğuldur.
Kullanım notları
Her zaman gerekli değildir
Compro del pane ve Compro pane cümlelerinin ikisi de “Ekmek alıyorum” anlamında kullanılabilir. Artikelsiz biçim, özellikle yiyecek alışverişi, listeleme ve genel alışkanlık anlatımında doğaldır:
- Compro pane, latte e uova. — Ekmek, süt ve yumurta alıyorum.
- Bevo acqua durante i pasti. — Yemeklerde su içerim.
Miktar artikeli, belirsiz bir miktarı veya grubu daha açık biçimde sunar; ama her isimden önce zorunlu değildir. Tersine, her durumda kaldırılabilecek gereksiz bir sözcük de sayılmaz. Örneğin Ci sono degli studenti qui “Burada birkaç öğrenci var” başlangıç için güvenilir bir kalıptır.
Bu kullanım yalnızca gündelik konuşmaya ait değildir; standart İtalyancanın parçasıdır. Tercihler bağlama ve konuşana göre değişebilir. Başlangıçta “kullanılmazsa yanlış olur” veya “hep atılabilir” gibi kesin kurallar benimsemeyin.
Sorularda özel bir biçime geçilmez
Türkçede “Sormak istediğin bir şey var mı?” veya “Biraz su ister misin?” diyebiliriz. İtalyancada soruya geçince miktar artikeli kendiliğinden değişmez:
- Hai delle domande? — Sormak istediğin bir şey var mı?
- Vuoi del pane? — Ekmek ister misin?
Delle tek başına “hiç”, del tek başına “ister misin” anlamı taşımaz. Bu anlamları soru cümlesinin bütünü sağlar.
Olumsuz cümlelerde başlangıç kuralı
Olumsuz cümle, bir şeyin olmadığını veya yapılmadığını söyleyen cümledir. Genel bir yokluk anlatılırken ismi artikelsiz kullanmak çok yaygındır:
- Non ho pane. — Ekmeğim yok.
- Non bevo vino. — Şarap içmem.
- Non ho domande. — Sorum yok.
Ancak “olumsuz cümlede miktar artikeli kesinlikle yasaktır” demek doğru olmaz. Karşılaştırma ve karşı çıkma gibi durumlarda bulunabilir: Non ho comprato delle mele, ma delle pere — “Elma değil, armut aldım.” Başlangıçta genel yokluk için artikelsiz biçimi kullanın; diğer kullanımları bağlam içinde tanımaya çalışın.
Bir adım ötesi: anlam ayrımları ve ileri kullanımlar
Bu bölümdeki ayrıntıları hemen kullanmanız gerekmez. Temel biçimleri öğrendikten sonra okuduklarınızı ve duyduklarınızı daha doğru anlamanızı sağlarlar.
Di + artikel ile miktar artikelini ayırt etmek
Şu iki cümlede del pane aynı yazılır:
- Mangio del pane. — Biraz ekmek yiyorum.
- Parliamo del pane fatto in casa. — Evde yapılan ekmekten söz ediyoruz.
İlkinde del pane, yenen şeyin belirsiz miktarıdır. İkincisinde parlare di “...den söz etmek” yapısı di gerektirir; bu di, il ile birleşmiştir. İşlevi anlamak için önceki fiile veya isme bakın. Fiil, eylem veya durum bildiren kelimedir; burada mangiare “yemek” ve parlare “konuşmak” örneklerinde olduğu gibi.
Aynı ayrım çoğulda da vardır: dei ragazzi bağlama göre “birkaç oğlan/genç” veya “oğlanların/gençlerin” olabilir. Bu nedenle tek bir Türkçe karşılığı bütün cümlelere taşımayın.
Kesin miktar ve belirli bir grubun bir bölümü
Genel bir miktar, belirli bir nesne ve belirli bir grubun içinden seçilen bölüm aynı şey değildir:
| İtalyanca | Türkçe | Anlam ayrımı |
|---|---|---|
| Mangio del pane. | Biraz ekmek yiyorum. | Kaynağı ve miktarı belirtilmiyor. |
| Mangio il pane. | Ekmeği yiyorum. | Bağlamda bilinen ekmek. |
| Mangio un po’ di pane. | Biraz ekmek yiyorum. | Az miktar daha açık biçimde ifade ediliyor. |
| Mangio un po’ del pane che hai fatto. | Yaptığın ekmekten biraz yiyorum. | Belirli bir ekmeğin bir bölümü. |
| Ho letto dei libri. | Birkaç kitap okudum. | Kitaplar belirsiz bir grup olarak tanıtılıyor. |
| Ho letto alcuni dei libri che mi hai consigliato. | Önerdiğin kitaplardan bazılarını okudum. | Bilinen bir grubun içinden seçim yapılıyor. |
Bu nedenle ölçü ifadelerinde di kullanılması ile bazı bağlamlarda del, della, dei görülmesi çelişki değildir. Un chilo di mele “bir kilo elma”, un chilo delle mele che vendi ise “sattığın elmalardan bir kilo” demektir.
Benzer miktar ifadeleri
Un po’ di “biraz”, özellikle sayılmayan maddelerde kullanışlıdır: un po’ di latte “biraz süt”. Qualche “birkaç” anlamına gelir ama ardından tekil isim gelir: qualche amico “birkaç arkadaş”. Alcuni/alcune ise çoğulla kullanılır: alcune amiche “birkaç kadın arkadaş”.
Dei libri ile alcuni libri çoğu bağlamda birbirine yakındır. Ancak dei kesin bir küçük sayı belirtmez; alcuni belli bir sayıda üyeden veya daha büyük bir grubun bazı üyelerinden söz etmeyi öne çıkarabilir. Karşıtlığı bağlam belirler: Alcuni studenti lavorano, altri no — “Bazı öğrenciler çalışıyor, bazıları çalışmıyor.”
Başka küçük bağlantı sözcüklerinden sonra
Con “ile”, a “-e/-a”, di ise bağlama göre “-in/-ın, -den/-dan” gibi ilişkiler kurar. Bunlara edat, yani kelimeler arasındaki ilişkiyi kuran yardımcı sözcük denir.
Miktar artikeli bazı edatlardan sonra da görülebilir:
- Esco con degli amici. — Birkaç arkadaşımla dışarı çıkıyorum.
- Ho dato dei libri a degli studenti. — Birkaç öğrenciye birkaç kitap verdim.
Yine de her edattan sonra aynı yapıyı mekanik olarak eklemeyin. Özellikle di ile yan yana gelişte başka bir miktar ifadesi seçmek daha kullanışlıdır: Ho bisogno di un po’ di tempo — “Biraz zamana ihtiyacım var.” Yapının tamamını öğrenmek, Türkçe kelimeleri sırayla çevirmekten daha güvenlidir.
İsmi tekrar etmemek için ne
Ne, daha önce sözü edilen şeyin bir miktarını veya birkaç tanesini anlatırken kullanılan küçük bir kelimedir:
- Vuoi del pane? Ne vorrei un po’. — Ekmek ister misin? Biraz isterim.
- Hai delle mele? Ne prendo tre. — Elman var mı? Üç tane alayım.
Burada tekrar del pane veya delle mele demek gerekmez. Ne ile cümle kurmanın ayrıca öğrenilecek kuralları vardır; şimdilik “ondan biraz / onlardan birkaç tane” bağlantısını fark etmek yeterlidir.
Çalışma önerileri
- Alışveriş listenizi iki türlü söyleyin. Önce miktarı açık bırakın: del latte, delle uova — “biraz süt, birkaç yumurta”. Sonra ölçü veya sayı ekleyin: un litro di latte, sei uova — “bir litre süt, altı yumurta”. Böylece miktar artikeliyle kesin ölçüyü birbirinden ayırırsınız.
- İsimleri küçük gruplar hâlinde öğrenin. Il pane → del pane, lo zucchero → dello zucchero, le arance → delle arance dizilerini yüksek sesle okuyun. Her yeni isim için önce belirli artikeli bulun; sonra miktar biçimine geçin. Özellikle dei/degli ve dell’/delle ayrımını kontrol edin.
- Aynı ihtiyacı üç cümleyle anlatın. Örneğin Hai del pane? “Ekmeğin var mı?”, Sì, ho del pane “Evet, biraz ekmeğim var”, No, non ho pane “Hayır, ekmeğim yok”. Ardından pane yerine “şeker”, “elma” veya “soru” koyun. Türkçede doğal karşılığı seçin; her cümlede “biraz” demeye çalışmayın.
İlgili konular
- Ön bilgi: Edat ve belirli artikel birleşimleri — di + il → del gibi birleşimlerin biçimini öğrenmek ve aynı yazılışın farklı görevlerini ayırt etmek için.