İtalyancada geçmiş zaman ortacının uyumu
Accordo del Participio Passato
Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.
Kısaca
İtalyancada participio passato (birleşik zamanlarda kullanılan, visto veya andato gibi geçmiş zaman ortacı), essere ile kurulan temel geçmiş zaman cümlelerinde özneye, yani işi yapan veya durumu yaşayan kişiye göre değişir: Maria è arrivata — “Maria geldi.” Avere ile ise normalde değişmez: Ho visto Maria — “Maria’yı gördüm.” Ancak nesnenin yerini tutan lo, la, li, le fiilin önündeyse ortaç bu zamire uyar: L’ho vista — “Onu gördüm”; burada görülen kişi kadındır.
Genel bakış
Türkçede “Ali geldi” ve “Ayşe geldi” derken fiilin sonunu değiştirmeyiz. “Onu gördüm” cümlesindeki “onu” da kişinin kadın mı erkek mi olduğunu söylemez. İtalyancada ise aynı anlamları kurarken arrivato / arrivata veya visto / vista arasında seçim yapmak gerekebilir. Bu seçim, anlatılan olayın zamanından çok, cümledeki sözcükler arasındaki uyumla ilgilidir.
Uyum, bir sözcüğün başka bir sözcüğün dil bilgisel özelliklerine göre biçim değiştirmesidir. Burada iki özellik önemlidir: cinsiyet (eril veya dişil sözcük sınıfı) ve sayı (tekil veya çoğul). Cinsiyet her zaman biyolojik cinsiyet demek değildir. Örneğin libro “kitap” eril, torta “pasta” dişildir; bu nesnelerin gerçek dünyadaki özellikleriyle ilgili değildir.
Bu konu A2 düzeyinde, passato prossimo öğrenilirken önem kazanır. Passato prossimo, geçmişte gerçekleşmiş olayları anlatmak için çok kullanılan birleşik bir zamandır: ho mangiato “yedim”, sono uscita “çıktım”. Önce essere ile özne, avere ile öne gelen nesne zamiri ayrımını yerleştirmek yeterlidir. Daha ileride karşılaşacağınız ne, dönüşlü yapılar ve başka birleşik zamanlar aşağıda ayrı bir bölümde ele alınmıştır.
Uyum nasıl kurulur?
1. Önce ortacı ve yardımcı fiili bulun
Birleşik zamanda iki parçayı ayırt edin: yardımcı fiil (zamanı ve kişiyi kurmaya yardım eden essere veya avere) ve geçmiş zaman ortacı. Ho visto “gördüm” ifadesinde ho yardımcı fiil, visto ortaçtır. È partita “ayrıldı” ifadesinde ise è yardımcı fiil, partita ortaçtır.
Düzenli fiillerin temel ortaç biçimleri genellikle -ato, -uto, -ito ile biter. Sözlükteki çekimsiz fiil biçimine mastar denir: parlare “konuşmak” → parlato, ricevere “almak” → ricevuto, partire “ayrılmak” → partito. Düzensiz biçimler de vardır: vedere “görmek” → visto, leggere “okumak” → letto, fare “yapmak” → fatto.
Uyum gerektiğinde bu biçimlerin sonundaki -o değişir. Düzensiz ortaçlarda da aynı son ekler kullanılır: fatto, fatta, fatti, fatte.
| Uyum kurulacak sözcük | Ortaç biçimi | Türkçe anlamı |
|---|---|---|
| Eril tekil | arrivato | Gelmiş; tek bir erkek için |
| Dişil tekil | arrivata | Gelmiş; tek bir kadın için |
| Eril çoğul | arrivati | Gelmiş; erkeklerden veya karma bir gruptan söz ederken |
| Dişil çoğul | arrivate | Gelmiş; yalnızca kadınlardan oluşan bir grup için |
Bu dört sonu bir kez öğrenince her fiil için ayrı bir uyum sistemi ezberlemeniz gerekmez. Asıl soru, ortacın kime veya neye uyacağıdır.
2. Essere varsa özneye bakın
Essere yardımcı fiiliyle kurulan temel yapılarda ortaç özneyle uyumludur. Özne, “Kim geldi?”, “Kim ayrıldı?” gibi soruların yanıtıdır.
- Marco è arrivato. — Marco geldi.
- Giulia è arrivata. — Giulia geldi.
- Marco e Paolo sono arrivati. — Marco ve Paolo geldiler.
- Giulia e Anna sono arrivate. — Giulia ve Anna geldiler.
İtalyancada kişi sözcüğü söylenmese de uyum devam eder. Sono arrivata “Geldim” diyen kişinin kadın olduğunu gösterir. Siamo arrivati “Geldik” ifadesi erkeklerden veya kadın ve erkeklerden oluşan bir grup için kullanılabilir. Standart kullanımda karma gruplarda eril çoğul biçim seçilir.
Yardımcı fiilin biçimi ile ortacın sonu farklı bilgiler taşır. Siamo “biz” bilgisini verir; arrivate ise grubun dişil çoğul olduğunu gösterir. Türkçedeki “geldik” tek başına bu ikinci bilgiyi taşımaz.
3. Avere varsa ortacı kendiliğinden özneye uydurmayın
Avere ile kurulan olağan cümlede ortaç -o biçiminde kalır. Konuşanın kadın olması ya da öznenin çoğul olması bunu değiştirmez.
- Anna ha lavorato tutto il giorno. — Anna bütün gün çalıştı.
- Le ragazze hanno mangiato. — Kızlar yemek yedi.
- Ho comprato due borse. — İki çanta aldım.
Son örnekte borse dişil çoğuldur ama comprato değişmez. Çünkü nesne fiilden sonra söylenmiştir. Nesne, eylemin yöneldiği kişi veya şeydir; burada “Ne aldım?” sorusunun yanıtı “iki çanta”dır.
Bu nedenle Ho visto Maria doğrudur; sırf Maria kadın diye Ho vista Maria denmez. Aynı şekilde Abbiamo letto le lettere “Mektupları okuduk” cümlesinde de letto kullanılır.
4. Lo, la, li, le öne geliyorsa nesneye uyun
Zamir, bir adın veya kişi adının yerine kullanılan sözcüktür. Doğrudan nesne zamirleri ise eylemin doğrudan etkilediği kişi ya da şeyin yerini tutar; Türkçede çoğu zaman “onu, onları” ile karşılanırlar.
Lo, la, li, le birleşik zamanda yardımcı fiilin önüne geldiğinde ortaç bunlarla uyum kurar. Bu kez özneye değil, görülen, alınan, davet edilen şeye veya kişiye bakılır.
| Zamir | Yerine geçtiği sözcük | Örnek | Türkçesi |
|---|---|---|---|
| lo | Eril tekil | Il pane? L’ho comprato. | Ekmek mi? Onu aldım. |
| la | Dişil tekil | La torta? L’ho mangiata. | Pasta mı? Onu yedim. |
| li | Eril çoğul | I vicini? Li abbiamo invitati. | Komşular mı? Onları davet ettik. |
| le | Dişil çoğul | Le chiavi? Le ho trovate. | Anahtarlar mı? Onları buldum. |
Lo ve la, ho, hai, ha, abbiamo, avete, hanno önünde genellikle l’ olur. Yazıda zamirin cinsiyeti görünmez hâle gelse de ortacın sonu bunu gösterir:
- L’ho visto. — Onu gördüm; söz edilen erkek veya eril tekil bir şeydir.
- L’ho vista. — Onu gördüm; söz edilen kadın veya dişil tekil bir şeydir.
Çoğul li ve le ise bu şekilde kısalmaz: Li ho visti “Onları gördüm” ve Le ho viste “Onları gördüm”. Uyum için yalnızca zamirin yardımcı fiilden önce bulunması yetmez; zamirin doğrudan nesne görevi de önemlidir.
5. Nesnenin adını söylemekle zamir kullanmak arasındaki fark
Aynı olayı anlatırken cümle yapısı değiştiği için ortaç da değişebilir:
| İtalyanca | Türkçe | Açıklama |
|---|---|---|
| Ho preparato la cena. | Akşam yemeğini hazırladım. | Nesne fiilden sonra; ortaç değişmez. |
| La cena? L’ho preparata. | Akşam yemeği mi? Onu hazırladım. | Öndeki dişil tekil nesne zamiri uyum gerektirir. |
| Abbiamo invitato gli amici. | Arkadaşları davet ettik. | Nesne fiilden sonra gelir. |
| Li abbiamo invitati. | Onları davet ettik. | Eril çoğul nesne zamiriyle uyum vardır. |
Türkçede “yemeği hazırladım” ve “onu hazırladım” arasında fiilin biçimi değişmez. İtalyanca cümle kurarken Türkçedeki bu alışkanlığı doğrudan aktarmamak gerekir: preparato → preparata değişimini zamir tetikler.
Bağlam içinde örnekler
Aşağıdaki cümlelerde önce yardımcı fiili, sonra uyumun hangi sözcüğe bağlı olduğunu bulun. Türkçe çeviride görünmeyen cinsiyet bilgisi gerektiğinde açıklama sütununda belirtilmiştir.
| İtalyanca | Türkçe | Açıklama |
|---|---|---|
| Elena è tornata a casa presto. | Elena eve erken döndü. | Özne kadın; essere ile dişil tekil uyum. |
| I bambini sono usciti con il nonno. | Çocuklar dedeleriyle dışarı çıktı. | Özne eril çoğul. |
| Le mie sorelle sono partite stamattina. | Kız kardeşlerim bu sabah yola çıktı. | Özne dişil çoğul. |
| Anna ha comprato una bicicletta. | Anna bir bisiklet aldı. | Avere ile nesne fiilden sonra; uyum yok. |
| Ho visto Maria alla fermata. | Maria’yı durakta gördüm. | Maria kadın olsa da visto değişmez. |
| Le ho viste ieri. | Onları dün gördüm. | Görülenler kadınlar veya dişil çoğul şeylerdir. |
| Li abbiamo invitati. | Onları davet ettik. | Davet edilen grup eril çoğuldur. |
| La torta? L’ho mangiata. | Pasta mı? Onu yedim. | Torta dişil tekil olduğu için mangiata. |
| Le valigie? Le abbiamo lasciate in albergo. | Valizler mi? Onları otelde bıraktık. | Uyum konuşanlara değil, valizlere bağlı. |
| Non l’ho ancora aperta, la lettera. | Mektubu henüz açmadım. | Nesne sonradan açıklansa da öndeki la zamiri uyum gerektirir. |
| A Giulia ho telefonato ieri. | Giulia’ya dün telefon ettim. | Burada doğrudan nesne zamiri yok; telefonato değişmez. |
| Quanti libri hai letto? Ne ho letti tre. | Kaç kitap okudun? Üç tane okudum. | Ne, eril çoğul libri yerine geçer; ayrıntısı ileride. |
Sık yapılan hatalar
1. Avere ile ortacı konuşana göre değiştirmek
- Yanlış: Maria ha comprata una borsa.
- Doğru: Maria ha comprato una borsa. — Maria bir çanta aldı.
- Neden? Avere ile kurulan bu cümlede ne Maria’nın ne de çantanın dişil olması uyum gerektirir. Nesne fiilden sonradır.
2. Essere ile uyumu unutmak
- Yanlış: Le ragazze sono arrivato.
- Doğru: Le ragazze sono arrivate. — Kızlar geldi.
- Neden? Essere ile ortaç özneye uyar. Le ragazze dişil çoğul olduğu için -e gerekir.
3. Öndeki nesne zamirini görmezden gelmek
- Yanlış: Le chiavi? Le ho trovato.
- Doğru: Le chiavi? Le ho trovate. — Anahtarlar mı? Onları buldum.
- Neden? Le, dişil çoğul doğrudan nesne zamiridir; trovate ile uyum kurulur. Anahtarların canlı olmaması bu kuralı değiştirmez.
4. Her öndeki zamirin uyum gerektirdiğini sanmak
- Yanlış: Gli ho telefonati.
- Doğru: Gli ho telefonato. — Ona telefon ettim.
- Neden? Buradaki gli, “ona” anlamındadır. Bu bir dolaylı nesne zamiridir, yani eylemin yöneldiği alıcıyı belirtir; doğrudan etkilenen nesnenin yerine geçmez. Bu yüzden telefonato değişmez. Aynı şekilde Le ho telefonato “Ona telefon ettim” cümlesindeki le, tek bir kadına yöneliktir; Le ho viste “Onları gördüm” cümlesindeki dişil çoğul le ile aynı görevde değildir.
5. L’ biçimini her zaman eril saymak
- Yanlış: La pizza? L’ho mangiato.
- Doğru: La pizza? L’ho mangiata. — Pizza mı? Onu yedim.
- Neden? Kesme işareti zamirin cinsiyetini ortadan kaldırmaz. L’ burada la yerine kullanılır; gönderme yaptığı pizza dişildir.
Kullanım notları
Olumsuzluk ve araya giren sözcükler kuralı değiştirmez
Non “değil / -me, -ma”, già “çoktan”, ancora “henüz / hâlâ” gibi sözcükler uyumu kaldırmaz:
- Le ho già lavate. — Onları çoktan yıkadım; örneğin dişil çoğul tabaklardan söz ederken.
- Non li abbiamo ancora incontrati. — Onlarla henüz karşılaşmadık; erkeklerden veya karma bir gruptan söz ederken.
Burada zamirle ortaç yan yana değildir, ama aralarındaki dil bilgisel bağ sürer. Cümleyi okurken yalnızca en yakın sözcüğe bakmak yerine zamirin hangi adın yerini tuttuğunu bulun.
Yazı dili ve konuşma için güvenli seçim
Essere ile özne uyumu ve lo, la, li, le ile nesne uyumu standart dilin temel kurallarıdır; yalnızca resmî yazıya özgü değildir. Hızlı konuşmada farklı biçimler duyabilirsiniz. Başlangıçta bunları yeni bir kural gibi benimsemek yerine burada verilen uyumlu biçimleri kullanın.
Kibar hitapta kullanılan Lei “siz” için de kişinin cinsiyeti önemlidir: Bir kadına È arrivata bene? — “Rahat gelebildiniz mi?”, bir erkeğe È arrivato bene? denebilir. Lei sözcüğünün görünüşte dişil olması, bir erkeğe hitap ederken mutlaka dişil ortaç kullanacağınız anlamına gelmez.
Temelin ötesinde: daha ileri kullanımlar
Bu bölümü ilk okumada ezberlemeniz gerekmez. Temel ayrımı oturttuktan sonra, görünüşte kurala aykırı olan cümleleri anlamanıza yardımcı olur.
Mi, ti, ci, vi ile uyum her zaman zorunlu değildir
Mi, ti, ci, vi, doğrudan nesne olduklarında sırasıyla “beni, seni, bizi, sizi” anlamına gelebilir. Bunlarla avere kullanılan cümlelerde hem değişmeyen ortaç hem de nesneyle uyumlu ortaç kabul edilir:
- Mi hai chiamato? / Mi hai chiamata? — Beni aradın mı? Bir kadın iki biçimi de kullanabilir.
- Ci hanno invitato. / Ci hanno invitate. — Bizi davet ettiler. İkinci biçim yalnızca kadınlardan oluşan bir grubu açıkça belirtir.
Bunu lo, la, li, le kuralıyla karıştırmayın: Le ho invitate “Onları davet ettim” cümlesinde standart kullanım uyum gerektirir. Ayrıca zamir dolaylı nesneyse bu seçenek söz konusu değildir: Mi hanno telefonato — “Bana telefon ettiler.”
Miktar bildiren ne
Ne, daha önce adı geçen bir şeyden “ondan / onlardan” söz etmeye yarayan küçük bir sözcüktür. Bir miktarın neye ait olduğunu gösterdiğinde ortaç genellikle o adın cinsiyetine ve sayısına uyar:
- Quanti libri hai letto? Ne ho letti tre. — Kaç kitap okudun? Üç tane okudum.
- Quante mele hai comprato? Ne ho comprate quattro. — Kaç elma aldın? Dört tane aldım.
- Quanta pasta hai mangiato? Ne ho mangiata poca. — Ne kadar makarna yedin? Az yedim.
Son örnekte miktar az olsa da pasta dişil tekildir; bu yüzden mangiata kullanılır. Bir birim adı da belirtiliyorsa bağ kurulacak sözcüğe dikkat edin: Di questa torta ne ho mangiata una fetta — “Bu pastadan bir dilim yedim” biçiminde fetta “dilim” dişildir. Bu tür miktar yapılarında kullanımda değişkenlik görülebilir; ilk aşamada ne ho letti tre ve ne ho comprate quattro gibi açık kalıpları öğrenmek daha yararlıdır.
Her ne miktar bildirmez. Ne ho parlato con Anna — “Anna’yla bu konuda konuştum” cümlesinde ne, “bu konuda” anlamındadır; parlato için nesne uyumu gerektirmez.
Dönüşlü yapılarda önemli ayrım
Dönüşlü fiil, kişinin eylemi kendisine yönelttiği fiildir; örneğin “yıkanmak”. Bu yapılar birleşik zamanda essere alır ve temel durumda özneye uyar:
- Giulia si è lavata. — Giulia yıkandı.
- Le bambine si sono svegliate. — Kız çocukları uyandı.
Ancak ayrıca bir doğrudan nesne söylendiğinde ortaç çoğunlukla değişmeden kalır:
- Giulia si è lavata. — Giulia yıkandı.
- Giulia si è lavato le mani. — Giulia ellerini yıkadı.
İkinci cümlede yıkanan şey le mani “eller”dir; si, “kendi ellerini” anlamına katkıda bulunur. “Essere gördüm, her durumda özneye uyarlamalıyım” yaklaşımının sınırı burada ortaya çıkar. Nesne zamiri de öne gelirse Le mani? Se le è lavate — “Elleri mi? Yıkadı” denir; bu kez le ile uyum vardır.
Birleşik zamirler ve başka birleşik zamanlar
Avere önünde iki zamir bir araya geldiğinde de doğrudan nesne zamiri belirleyicidir:
- La ricevuta? Te l’ho mandata. — Makbuz mu? Onu sana gönderdim.
- I documenti? Glieli abbiamo consegnati. — Belgeler mi? Onları ona teslim ettik.
İlk cümlede mandata, makbuzun dişil tekil adına; ikincide consegnati, belgelerin eril çoğul adına uyar. Alıcının kadın veya erkek olması belirleyici değildir.
Aynı mantık yalnızca passato prossimo için geçerli değildir. Yardımcı fiilin zamanı değişse de nesne uyumu korunur: Le lettere? Le avevo già lette — “Mektuplar mı? Onları daha önce okumuştum.” Burada avevo letto, geçmişteki başka bir olaydan önce tamamlanan işi anlatır.
Fiilden önce gelen her ad uyum gerektirmez
Bir adı cümlenin başına almakla onun yerine la veya le kullanmak aynı şey değildir. Özellikle ilgi cümlesinde, yani bir adı açıklayan yan cümlede, che ile kurulan yapılar bunu gösterir:
- La torta che ho preparato è per te. — Hazırladığım pasta senin için.
- La torta che ho preparata è per te. — Hazırladığım pasta senin için.
İkinci biçimde önceki nesneyle uyum yapılmıştır; bu kullanım mümkündür, fakat güncel dilde değişmeyen preparato daha yaygın ve başlangıç için daha güvenli seçimdir. Buna karşılık La torta? L’ho preparata cümlesinde doğrudan nesne zamiri bulunduğundan uyum standart kuraldır.
Edilgen yapılarda uyum
Edilgen yapı, işi yapanı değil, işten etkileneni öne çıkarır: “Kapı açıldı” gibi. Bu yapılarda ortaç, cümlenin öznesi hâline gelen şeye uyar:
- La porta è stata aperta. — Kapı açıldı.
- I documenti sono stati firmati. — Belgeler imzalandı.
İlkinde hem stata hem aperta dişil tekil, ikincisinde stati ve firmati eril çoğuldur. Bu, temel özne uyumunun daha ileri bir yapıdaki devamıdır; avere ile öne gelen nesne zamiri kuralıyla karıştırılmamalıdır.
Çalışma önerileri
- Aynı olayı iki biçimde yazın. Beş günlük nesne seçin ve önce adını, sonra zamirini kullanın: Ho comprato le mele — “Elmaları aldım”; Le ho comprate — “Onları aldım”. İki cümle arasında yalnızca gerekli sözcükleri değiştirin. Böylece uyumu neyin tetiklediği görünür olur.
- Uyumun kaynağını işaretleyin. Okuduğunuz cümlede yardımcı fiilin altını çizin; ardından ortacı özneye mi, nesne zamirine mi bağladığınızı belirleyin. Örneğin Le abbiamo viste — “Onları gördük” cümlesinde çoğul özne değil, dişil çoğul le belirleyicidir.
- Küçük karşıtlıklarla kendinizi sınayın. “Maria’yı gördüm”, “Onu gördüm”, “Maria geldi” cümlelerini İtalyanca kurun. Yanıtlar Ho visto Maria, L’ho vista, Maria è arrivata olmalıdır. Aynı kadın her üç cümlede de geçse bile ortaçların aynı kuralla değişmediğini açıklayabiliyorsanız temel ayrım oturmuştur.
İlgili konular
- Önce öğrenilmesi yararlı: Yakın geçmiş zaman — passato prossimo yapısını, yardımcı fiil seçimini ve geçmiş zaman ortaçlarının temel biçimlerini öğrenmek için.