İtalyancada Edat ve Artikel Birleşmeleri
Preposizioni Articolate
Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.
Kısaca
İtalyancada di, a, da, in, su edatları, hemen ardından gelen belirli artikelle tek kelime oluşturur: di + il = del, a + la = alla, in + il = nel. Edat, kelimeler arasındaki ilişkiyi kurar; artikel ise adın önünde kullanılan il, lo, la gibi küçük kelimedir. Örneğin il libro del professore, “öğretmenin kitabı” demektir; del, hem di edatını hem il artikelini içerir. Birleşme ancak o yapıda artikel kullanılıyorsa yapılır: a Roma “Roma’ya”, ama alla stazione “istasyona”.
Genel bakış
Türkçede “evde”, “masanın”, “doktora” derken ekleri kelimenin sonuna getiririz. İtalyancada benzer ilişkilerin birçoğu adın önüne gelen edatlarla kurulur. Ad, bir kişiyi, yeri, nesneyi veya düşünceyi adlandıran kelimedir. Edat ise burada “bir yere”, “bir yerden”, “bir şeyin içinde” gibi ilişkileri kuran kısa sözcüktür. İtalyancada bu kelimeler, Türkçedeki eklerle her zaman bire bir örtüşmez.
Türkçede İtalyancadaki gibi bir artikel sistemi yoktur. Belirli artikel, adın önünde kullanılan ve söz konusu varlığın bağlamda tanınmasını ya da bir sınıf olarak ele alınmasını sağlayan sözcüktür. Biçimi, adın dil bilgisel cinsiyetine, tekil veya çoğul oluşuna ve ardından gelen kelimenin başlangıcına bağlıdır. Dil bilgisel cinsiyet, kelimenin dilde “eril” veya “dişil” sınıfta yer almasıdır; nesnelerin gerçek bir cinsiyeti olduğu anlamına gelmez.
A1 düzeyinde öğrenilen preposizioni articolate, yani artikel ile birleşmiş edatlar, gündelik konuşmanın her yerindedir: birinin eşyasından söz ederken, yol sorarken, bir yerden geldiğinizi söylerken. Öğrenme yükünü azaltmanın yolu, bütün birleşmeleri ayrı kelimelermiş gibi ezberlemek değildir. Önce gereken edatı, sonra gereken artikeli seçip ikisini birleştirmek daha sağlam bir yöntemdir.
Nasıl oluşur?
Üç adımda doğru biçimi bulma
Şu örneği ele alalım: “Öğretmenin kitabı.”
- İlişkiyi belirleyin. Kime ait olduğunu anlatmak için di gerekir.
- İlgili adın artikelini bulun. “Öğretmen” burada il professore olur.
- Edat ile artikeli birleştirin. di + il = del: il libro del professore — “öğretmenin kitabı”.
Birleşmedeki artikel, önceki ada değil, edattan sonra gelen ad grubuna aittir. Bu yüzden la borsa del professore “öğretmenin çantası” ifadesinde çanta için la, öğretmen için il kullanılır. Çantanın dişil bir ad olması del biçimini değiştirmez.
Aynı mantık “istasyona gidiyorum” cümlesinde de işler: a + la stazione → alla stazione. Sonuç Vado alla stazione. — “İstasyona gidiyorum.” olur. Yazıda a la diye ayrı bırakılmaz.
Bütün birleşme biçimleri
Aşağıdaki tablo, temel beş edatın yedi belirli artikel biçimiyle birleşmesini gösterir. Bu birleşmeler standart dilde isteğe bağlı kısaltmalar değil, normal yazım biçimleridir.
| Edat | il | lo | l’ | la | i | gli | le |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| di ile | del | dello | dell’ | della | dei | degli | delle |
| a ile | al | allo | all’ | alla | ai | agli | alle |
| da ile | dal | dallo | dall’ | dalla | dai | dagli | dalle |
| in ile | nel | nello | nell’ | nella | nei | negli | nelle |
| su ile | sul | sullo | sull’ | sulla | sui | sugli | sulle |
Tabloyu okurken özellikle iki değişikliğe dikkat edin:
- in, birleşmede n- ile başlayan biçimler verir: nel, nello, nella. Başına ayrıca in eklenmez.
- lo, la, gli, le ile oluşan biçimlerde çift l veya gl yazımlarını doğru koruyun: dello, alla, negli, sulle.
l’ sütunundaki kesme işareti, ardından gelen kelimeye bitişir: nell’ufficio “ofiste”, all’università “üniversiteye/üniversitede”, dell’amica “kadın arkadaşın”. İşaretten sonra boşluk bırakılmaz. l’ hem eril hem dişil tekil adlarla kullanılabildiğinden, birleşmiş biçim tek başına adın cinsiyetini her zaman göstermez.
Hangi artikel seçilir?
Artikeli adla birlikte öğrenmek en güvenilir yoldur. Temel dağılım şöyledir:
| Artikel | Temel kullanım | Örnek birleşme | Türkçesi |
|---|---|---|---|
| il | Çoğu ünsüzle başlayan eril tekil ad | sul tavolo | masanın üstünde |
| lo | Özellikle s + ünsüz veya z ile başlayan eril tekil ad | nello zaino | sırt çantasında |
| l’ | Ünlüyle başlayan eril veya dişil tekil ad | nell’armadio | dolapta |
| la | Ünsüzle başlayan dişil tekil ad | alla stazione | istasyona |
| i | il artikelinin çoğulu | nei libri | kitaplarda |
| gli | lo ve eril l’ biçimlerinin çoğulu | agli studenti | öğrencilere |
| le | Dişil çoğul adlar | sulle sedie | sandalyelerin üstünde |
lo/gli grubunun başka başlangıçları da vardır; bunların ayrıntısı belirli artikeller konusunda ele alınır. Bu konu için önemli olan, örneğin lo zaino bildiğinizde in + lo = nello sonucuna ulaşabilmenizdir.
Araya bir sıfat — adın özelliğini belirten kelime — girerse artikelin ses bakımından biçimi hemen ardından gelen kelimeye göre seçilir. Karşılaştırın: nello zaino “sırt çantasında”, ama nel nuovo zaino “yeni sırt çantasında”. İkinci örnekte artikel, nuovo kelimesinin önündedir. Birleşme tablosu değişmez; önce doğru artikel seçilir.
Beş edatın temel anlamları
Birleşme, edatın anlamını değiştirmez. del yeni ve bağımsız bir ilişki kurmaz; di ile il bilgisini birlikte taşır.
- di: Aitlik veya bağlantı. Il colore della porta — “kapının rengi”.
- a: Yönelme, birine yönelen eylem veya bazı yer ve zaman ifadeleri. Scrivo al direttore. — “Müdüre yazıyorum.”
- da: Çıkış noktası, kaynak veya bir kişinin yanına/iş yerine gitme. Esco dall’ufficio. — “Ofisten çıkıyorum.”
- in: İçeride bulunma veya belirli bir yere yönelme. Entro nel negozio. — “Dükkâna giriyorum.”
- su: Bir yüzeyin üstünde bulunma; ayrıca bir konu hakkında olma. Un libro sulla musica — “müzik hakkında bir kitap”.
Türkçe çeviri aynı eki içerse bile İtalyancada edat farklı olabilir. Vado alla stazione “istasyona gidiyorum”, Vado dal medico “doktora gidiyorum” demektir. Türkçedeki -a/-e eki, her durumda İtalyanca a seçileceği anlamına gelmez.
Cümle içinde örnekler
Tablodaki cümlelerde aynı biçimin farklı bağlamlarda nasıl kullanıldığına bakın. Özellikle a ile in birleşmelerinin hem konum hem hareket bildiren yapılarda bulunabildiğine dikkat edin; hareket anlamı yalnızca birleşmeden anlaşılmaz.
| İtalyanca | Türkçe | Açıklama |
|---|---|---|
| Questo è il libro del professore. | Bu, öğretmenin kitabı. | di + il; aitlik |
| Vado alla stazione. | İstasyona gidiyorum. | a + la; yönelme |
| Vengo dalla Francia. | Fransa’dan geliyorum. | da + la; çıkış ülkesi |
| Le chiavi sono sul tavolo. | Anahtarlar masanın üstünde. | su + il; yüzey |
| Il telefono è nello zaino. | Telefon sırt çantasında. | in + lo; içeride bulunma |
| Metto i documenti nell’armadio. | Belgeleri dolaba koyuyorum. | in + l’; içeriye yerleştirme |
| Scrivo agli studenti. | Öğrencilere yazıyorum. | a + gli; yazının yöneldiği kişiler |
| Torno dal medico alle cinque. | Saat beşte doktorun yanından dönüyorum. | da + il; a + le |
| Abbiamo parlato delle vacanze. | Tatiller hakkında konuştuk. | di + le; konuşmanın konusu |
| Il gatto dorme sulle sedie. | Kedi sandalyelerin üstünde uyuyor. | su + le; dişil çoğul |
| Ci vediamo all’ingresso del museo. | Müzenin girişinde görüşelim. | a + l’ ve di + il |
| I biglietti sono nelle borse. | Biletler çantaların içinde. | in + le; dişil çoğul |
| Questo regalo è per gli amici. | Bu hediye arkadaşlar için. | per artikel ile birleşmez |
| Andiamo dai nonni domenica. | Pazar günü büyükanne ve büyükbabayı ziyarete gidiyoruz. | da + i; kişilerin yanına gitme |
Sık yapılan hatalar
1. Edat ile artikeli ayrı yazmak
- Yanlış: Vado a la stazione.
- Doğru: Vado alla stazione. — “İstasyona gidiyorum.”
- Neden? a ile la doğrudan yan yana geldiğinde alla olur. Aynı kural di il → del, su il → sul gibi birleşmeler için de geçerlidir.
2. Birleşmeyi adın başlangıcına uydurmamak
- Yanlış: Il telefono è nel zaino.
- Doğru: Il telefono è nello zaino. — “Telefon sırt çantasında.”
- Neden? Adı lo zaino olarak öğreniriz; dolayısıyla in + lo = nello gerekir. Ancak nel nuovo zaino “yeni sırt çantasında” doğrudur, çünkü artikelin hemen ardından nuovo gelir.
3. Her yer adının önüne artikel koymak
- Yanlış: Vivo nella Roma.
- Doğru: Vivo a Roma. — “Roma’da yaşıyorum.”
- Neden? Şehir adları olağan kullanımda artikelsizdir ve bu örnekte a alır. Birleşme öğrenmek, her ada artikel eklemek demek değildir. Bir şehrin belirli bir döneminden söz eden özel kullanımlar aşağıda ayrıca açıklanıyor.
4. Türkçedeki eke bakıp edat seçmek
- Yanlış: Vado al medico. — “Doktora gidiyorum” anlamında.
- Doğru: Vado dal medico. — “Doktora gidiyorum.”
- Neden? Bir kişinin yanına veya bir uzmanın iş yerine giderken da kullanılır. dal, da + il birleşmesidir. Önce doğru edatı, sonra birleşmiş biçimi seçmek gerekir.
5. Birleşmeyi yanlış ada göre yapmak
- Yanlış: La borsa della professore è qui.
- Doğru: La borsa del professore è qui. — “Erkek öğretmenin çantası burada.”
- Neden? del, il professore ile ilgilidir; la borsa ile değil. Kadın öğretmen kastedilirse ad da değişir: La borsa della professoressa è qui. — “Kadın öğretmenin çantası burada.”
6. Kesme işaretini çoğula taşımak
- Yanlış: Scrivo all’amici.
- Doğru: Scrivo agli amici. — “Arkadaşlara yazıyorum.”
- Neden? l’amico tekildir; çoğulu gli amici olur. Bu nedenle tekilde all’amico “arkadaşa”, çoğulda agli amici “arkadaşlara” denir. Buradaki kesme işaretli biçim, çoğul için genel bir kısaltma değildir.
Kullanım notları
Artikelin olup olmadığı birleşmeden önce gelir
“Edat gördüm, ardından mutlaka birleşmiş biçim gelecek” diye düşünmeyin. Önce o ifadede artikel kullanılıp kullanılmadığına bakın. Bazı sık kullanılan yer ifadeleri artikelsiz öğrenilir:
| İtalyanca | Türkçe | Ayrım |
|---|---|---|
| Sono in ufficio. | Ofisteyim. | Olağan, artikelsiz yer ifadesi |
| Sono nell’ufficio del direttore. | Müdürün ofisindeyim. | Hangi ofis olduğu belirtiliyor |
| Vado a scuola. | Okula gidiyorum. | Yerleşik, artikelsiz kullanım |
| Vado alla scuola di mia figlia. | Kızımın okuluna gidiyorum. | Belirli okuldan söz ediliyor |
| Vivo in Italia. | İtalya’da yaşıyorum. | Ülke adıyla olağan konum ifadesi |
| Vengo dall’Italia. | İtalya’dan geliyorum. | da ile artikel kullanılıyor |
Bu karşıtlıklar yararlıdır; ancak “genel anlamda artikel yoktur, özel anlamda vardır” açıklaması bütün örnekleri tek başına çözmez. in Italia, negli Stati Uniti “Amerika Birleşik Devletleri’nde”, nel Regno Unito “Birleşik Krallık’ta” gibi yer adlarını doğru kalıpla birlikte öğrenin. Özel adlar ve yerleşik ifadeler kendi kullanım özelliklerini korur.
Her edat aynı biçimde birleşmez
per, tra, fra günümüz standart dilinde artikelden ayrı yazılır: per il viaggio “yolculuk için”, tra gli alberi “ağaçların arasında”, fra le case “evlerin arasında”. Bunları temel tablodaki beş edat gibi birleştirmeye çalışmayın.
con “ile” anlamında hem ayrı hem bazı birleşmiş biçimlerle görülebilir: con il treno ve col treno “trenle”; con i colleghi ve coi colleghi “iş arkadaşlarıyla”. con il ve con i, her bağlamda güvenli seçimlerdir. col ve coi de doğrudur; diğer birleşmiş con biçimleri daha sınırlı veya eski bir üslup taşıyabilir. Başlangıçta hepsini üretmek zorunda değilsiniz.
Konuşma diline özgü bir kısaltma değildir
del, alla, nel gibi biçimler hem günlük konuşmada hem resmî yazıda kullanılır. Bunları yalnızca hızlı konuşmanın sonucu saymayın. Bir dilekçede veya iş e-postasında da al direttore “müdüre” yazılır; daha resmî görünmek için a il diye ayırmak doğru değildir.
İleriye doğru: Daha sonra karşılaşacağınız ayrımlar
Bu bölümdeki ayrıntıları A1 düzeyinde hemen kullanmanız gerekmez. Önce temel tabloyu ve sık geçen yer ifadelerini yerleştirin. Aşağıdaki ayrımlar, okurken aynı biçimin neden farklı işlevlerde göründüğünü anlamanıza yardımcı olur.
Aynı biçim, farklı görev: del, dei, delle
del, dello, della, dei, degli, delle her zaman bir edat ilişkisi kurmaz. Bölümsel artikel, sayılabilen şeylerde “bazı/birkaç”, sayılamayan şeylerde “bir miktar” anlamı veren yapıdır. Bu görevde kullanılan biçimler, di birleşmeleriyle aynı görünür.
- Parlo del pane. — “Ekmekten söz ediyorum.” Burada parlare di, yani “bir şeyden söz etmek” yapısı vardır: di + il.
- Compro del pane. — “Biraz ekmek alıyorum.” Burada del, miktarı belirtilmeyen ekmeği anlatır; “ekmeğin” anlamına gelmez.
- Le borse delle ragazze sono qui. — “Kızların çantaları burada.” delle aitlik ilişkisi kurar.
- Vedo delle ragazze alla fermata. — “Durakta birkaç kız görüyorum.” delle, belirsiz bir grubu tanıtır.
Bu ayrımı yalnızca biçime bakarak yapamazsınız. Cümlede ne anlatıldığına, özellikle fiilin — yapılan işi veya içinde bulunulan durumu bildiren kelimenin — nasıl kullanıldığına bakın.
Saatler, tarihler ve süreler
Birleşmeler yalnızca yer ve aitlik için kullanılmaz. Saat ifadelerinde a, artikel ile birleşir: alle otto “saat sekizde”, all’una “saat birde”. Çoğul saatlerde le, bir için l’una kullanılır.
Başlangıç ve bitiş belirtilirken iki birleşme birlikte görülebilir: Lavoro dalle nove alle cinque. — “Dokuzdan beşe kadar çalışıyorum.” Burada dalle = da + le, alle = a + le olur. Günler veya tarihlerle de bu karşıtlığı görebilirsiniz: dal lunedì al venerdì “pazartesiden cumaya kadar”.
Da her zaman “-den” demek değildir
Vado dal medico “doktora gidiyorum” örneğinde da, bir kişinin yanına gitmeyi anlatır. Daha ileride edilgen yapı denen, eylemi yapan yerine eylemden etkilenen kişinin veya şeyin öne çıkarıldığı cümlelerde de karşınıza çıkar:
Il documento è stato firmato dalla direttrice. — “Belge kadın müdür tarafından imzalandı.”
Burada dalla, yine da + la birleşmesidir; ancak Türkçeye “müdürden” diye çevrilmez. Birleşme kuralı sabit kalırken edatın cümledeki görevi değişebilir.
Özel adlar ve eser adları
Şehir adları normalde artikelsiz olsa da bir şehrin belli bir dönemi veya yönü anlatıldığında artikel kullanılabilir: nella Roma antica “antik Roma’da”. Bu, temel a Roma “Roma’da/Roma’ya” kalıbını geçersiz kılmaz; anlamca daha özel bir yapıdır.
Eser adları Il, La gibi bir artikelle başladığında yazımda ayrıca dikkat gerekir. Eser adını değiştirmemek için bazı yayınlarda edat ayrı tutulur; daha özel yazı dilinde de veya ne biçimleri de görülebilir. Başlangıçta en açık yol, bir açıklayıcı ad kullanmaktır: nel romanzo «I promessi sposi» — “«I promessi sposi» adlı romanda”. Böylece in + il romanzo = nel romanzo birleşmesi normal kurala uyar, eser adı da aynen korunur. Bu özel yazım durumlarını günlük del professore veya nel libro kullanımlarıyla karıştırmayın.
Zamirlerle otomatik olarak birleşme yapılmaz
Zamir, bir adın yerine kullanılan “ben, sen, o” gibi kelimedir. di me “benim hakkımda/benden”, a lui “ona”, da noi “bizde/bizden” ifadelerindeki ikinci kelimeler artikel değildir. Bu yüzden tabloda öğrendiğiniz birleşmeler uygulanmaz. Örneğin Parlano di me. — “Benden söz ediyorlar.” cümlesinde di me ayrı kalır.
Çalışma önerileri
Adı artikeliyle, ardından bir edatla öğrenin. Defterinize yalnızca zaino değil, lo zaino → nello zaino “sırt çantası → sırt çantasında” yazın. Aynı çalışmayı la borsa → nella borsa “çanta → çantada” ve gli uffici → negli uffici “ofisler → ofislerde” ile sürdürün. Her yeni adda hem artikel hem birleşme alışkanlığı kazanırsınız.
Türkçeden çevirirken iki ayrı karar verin. Önce edatı seçin, sonra artikeli düşünün. “Doktora gidiyorum” için önce da, sonra il medico, en son dal medico sonucuna ulaşın. Yanlış yaptığınızda hatanın edat seçiminde mi, artikelde mi, birleşmenin yazımında mı olduğunu işaretleyin; böylece neyi çalışmanız gerektiği belli olur.
Birleşmiş biçimleri geri açın. Bir metinde delle, negli, all’ gördüğünüzde bunları zihninizde di + le, in + gli, a + l’ diye ayırın. Ardından cümleyi anlamlandırın. Özellikle del/dei/delle için “Burada aitlik veya konu ilişkisi mi var, yoksa belirsiz miktar mı?” sorusunu sorun. Sadece biçimi tanımakla kalmaz, görevini de ayırt etmeye başlarsınız.
İlgili konular
- Önce öğrenin: Belirli artikeller — il, lo, la, l’, i, gli, le seçimini ve adların önünde nasıl kullanıldıklarını öğrenin.
- Sonraki adım: Bölümsel artikeller — del, dei, delle biçimlerinin “biraz” veya “birkaç” anlamı verdiği kullanımları, edat birleşmelerinden ayırın.