A1

İtalyancada Özne Zamirleri

Pronomi Soggetto

Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.

Kısaca

İtalyancanın temel özne zamirleri io (ben), tu (sen), lui (o, erkek), lei (o, kadın), noi (biz), voi (siz) ve loro (onlar) biçimleridir. Türkçedeki gibi, kimin ne yaptığı anlaşılıyorsa zamir çoğu zaman söylenmez: Parlo italiano. “İtalyanca konuşuyorum.” demektir. Tek bir kişiye resmî veya mesafeli biçimde seslenirken Lei kullanılır; anlamı “siz” olsa da fiil “o” için kullanılan biçimde olur: Lei parla italiano? — “İtalyanca konuşuyor musunuz?”

Genel bakış

Özne, cümlede kimden veya neden söz edildiğini, çoğu zaman da işi kimin yaptığını gösteren öğedir. “Ayşe burada çalışıyor.” cümlesinde özne “Ayşe”dir. Zamir, bir adı tekrar etmek yerine kullandığımız sözcüktür: “O burada çalışıyor.” İtalyancada bu sözcüklere pronomi soggetto, yani “özne zamirleri” denir. A1 düzeyinde bu konuyu öğrenmek, fiillerin neden kişiye göre değiştiğini anlamanın ilk adımıdır.

Türkçe bilen biri için önemli bir kolaylık vardır: İtalyancada da her cümleye “ben”, “sen” veya “biz” karşılığını eklemek gerekmez. “Eve gidiyorum.” derken “ben” demediğimiz gibi, İtalyancada da Vado a casa. — “Eve gidiyorum.” demek yeterlidir. Buna karşılık Türkçedeki tek “o” sözcüğünün İtalyancada insanlar için lui ve lei olarak ayrılması, ayrıca kibar hitabın Lei ile kurulması yeni alışkanlıklar gerektirir.

Bu konuyu yalnızca bir kelime listesi olarak düşünmeyin. Zamiri seçmek kadar, onu söyleyip söylememeye karar vermek de önemlidir. Bir kişiyi özellikle vurgulamak, iki kişiyi karşılaştırmak veya konuşmanın kimin hakkında olduğunu açıklığa kavuşturmak istediğinizde zamir cümlenin anlamına katkıda bulunur.

Sistem nasıl işler?

Temel zamirler

Dilbilgisinde kişi, konuşanın, dinleyenin veya hakkında konuşulan kişinin cümledeki yeridir. Birinci kişi konuşan, ikinci kişi dinleyen, üçüncü kişi ise hakkında konuşulandır. Tekil bir kişiyi, çoğul birden fazla kişiyi gösterir.

Kişi İtalyanca Türkçe karşılığı Kullanım
Birinci tekil io ben Konuşan kişi
İkinci tekil tu sen Yakın veya samimi hitap
Üçüncü tekil lui o Bir erkekten söz ederken
Üçüncü tekil lei o Bir kadından söz ederken
Resmî tekil hitap Lei siz Tek kişiye kibar veya mesafeli hitap
Birinci çoğul noi biz Konuşan ve başka kişiler
İkinci çoğul voi siz Birden fazla kişiye hitap
Üçüncü çoğul loro onlar Hakkında konuşulan kişiler

Noi, konuşanı içerir; dinleyeni içerip içermediği bağlamdan anlaşılır. Türkçedeki “biz” gibi hem “sen ve ben” hem de “ben ve başka kişiler” anlamına gelebilir. Voi ise temel kullanımında birden fazla dinleyene yöneliktir. Türkçedeki “siz” hem tek kişiye saygılı hitap hem çoğul hitap olabilirken İtalyancada başlangıçta şu ayrımı yerleştirmek gerekir: tek kişiye kibar hitap Lei, birkaç kişiye hitap voi.

Loro için kadın ve erkek ayrımı yoktur. İki kadın, iki erkek veya karma bir grup için aynı zamir kullanılır. İnsan dışındaki varlıklara gönderme yapma konusu ise aşağıdaki ileri bölümde ele alınmaktadır.

Zamir ile fiil birlikte öğrenilir

Fiil, yapılan işi veya bulunulan durumu anlatan sözcüktür. Çekim, fiilin kişi ve zamana göre biçim değiştirmesidir. Örneğin Türkçede “konuşuyorum” ile “konuşuyorsun” aynı fiilin farklı çekimleridir. İtalyancada da zamiri değiştirdiğinizde uygun fiil biçimini seçmeniz gerekir.

Aşağıdaki tablo, parlare — “konuşmak” fiilini ve çok sık kullanılan essere — “olmak” fiilini karşılaştırır. Burada bütün fiil kurallarını ezberlemekten çok, Lei ile lei/lui biçimlerinin aynı çekimi kullandığını fark edin.

Zamir Parlare ile Türkçesi Essere ile Türkçesi
io io parlo ben konuşuyorum io sono ben …im
tu tu parli sen konuşuyorsun tu sei sen …sin
lui lui parla o konuşuyor lui è o …
lei lei parla o konuşuyor lei è o …
Lei Lei parla siz konuşuyorsunuz Lei è siz …siniz
noi noi parliamo biz konuşuyoruz noi siamo biz …iz
voi voi parlate siz konuşuyorsunuz voi siete siz …siniz
loro loro parlano onlar konuşuyor loro sono onlar …

Tablodaki üç noktalar, Türkçede cümlenin tamamlanacağını gösterir: Io sono italiano. — “Ben İtalyanım.” İtalyanca fiillerin bu biçimleri, bağlama göre Türkçedeki geniş zamanla da karşılanabilir. Örneğin parlo hem “konuşuyorum” hem “konuşurum” anlamına gelebilir.

Zamir ne zaman söylenmez?

Kişi fiilden ve bağlamdan anlaşılıyorsa zamiri söylememek genellikle en doğal seçenektir:

  • Abito a Roma. — “Roma'da yaşıyorum.”
  • Siamo pronti. — “Hazırız.”
  • Avete tempo? — “Vaktiniz var mı?”

Bu kullanımda cümle eksik değildir. Özne anlam olarak vardır; yalnızca ayrı bir sözcükle belirtilmemiştir. Türkçedeki “Yaşıyorum.”, “Hazırız.” ve “Vaktiniz var mı?” ifadeleri de benzer biçimde işler.

Ancak “fiil her zaman kişiyi tek başına gösterir” diye düşünmeyin. Parla biçimi “o konuşuyor” veya resmî hitapta “siz konuşuyorsunuz” olabilir. Sono biçimi de hem io hem loro ile kullanılır. Konuşmanın akışı anlamı açıklıyorsa sorun yoktur; belirsizlik varsa zamir veya kişinin adı eklenir.

Zamiri ne zaman açıkça kullanırız?

Karşılaştırma yaparken: Io prendo un tè, tu prendi un caffè. — “Ben çay alıyorum, sen kahve alıyorsun.” Burada içeceklerden çok iki kişinin farklı seçimleri öne çıkar.

Kimin yaptığını vurgularken: Pago io. — “Ben ödeyeyim.” Hesabı kimin ödeyeceği önemlidir; bu yüzden io anlam taşır.

Konuşulan kişi değiştiğinde: Anna lavora a Roma. Lui lavora a Milano. — “Anna Roma'da çalışıyor. O ise Milano'da çalışıyor.” İkinci cümledeki lui, bağlamda daha önce adı geçmiş bir erkeğe işaret eder. Kimin kastedildiği hâlâ belirsizse zamir yerine adı söylemek daha iyidir.

Kısa cevap verirken: Chi viene? — Io! — “Kim geliyor? — Ben!” Tek başına verilen bu cevapta zamir gereklidir.

Dolayısıyla başlangıç kuralı “zamir kullanmayın” değil, “zamiri bir işe yarıyorsa kullanın” olmalıdır.

Sorularda zamirin yeri

İtalyancada soru kurmak için özne ile fiilin yerini mutlaka değiştirmek gerekmez. Konuşmada tonlama, yazıda soru işareti belirleyicidir:

  • Tu abiti qui. — “Sen burada yaşıyorsun.”
  • Tu abiti qui? — “Sen burada mı yaşıyorsun?”
  • Abiti qui? — “Burada mı yaşıyorsun?”

Son cümle, samimi bir konuşmada çoğu zaman yeterlidir. E tu? — “Ya sen?” gibi kısa sorularda ise zamir açıkça söylenir; karşıdaki kişiye söz sırası verilir.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki örneklerde zamirin bazen yazıldığına, bazen de yalnızca fiilden anlaşıldığına dikkat edin. Türkçe karşılıklarda da her yere zorunlu olarak “ben” veya “siz” eklenmemiştir.

İtalyanca Türkçe Açıklama
Io sono italiano. Ben İtalyanım. Erkek konuşan kendini tanıtıyor.
Tu sei americana. Sen Amerikalısın. Bir kadına samimi hitap ediliyor.
Lei parla inglese? İngilizce konuşuyor musunuz? Tek kişiye resmî hitap.
Loro abitano a Milano. Onlar Milano'da yaşıyor. Üçüncü çoğul kişi.
Studio italiano ogni sera. Her akşam İtalyanca çalışıyorum. Io söylenmiyor; kişi fiilden anlaşılıyor.
Noi partiamo domani; loro partono venerdì. Biz yarın yola çıkıyoruz; onlar cuma günü çıkıyor. İki grubun planı karşılaştırılıyor.
Lui cucina, lei prepara la tavola. O yemek yapıyor, diğeri sofrayı hazırlıyor. İlk kişi erkek, ikinci kişi kadın.
Voi siete di Ankara? Siz Ankaralı mısınız? Birden fazla kişiye soru.
Signor Rossi, Lei è pronto? Rossi Bey, hazır mısınız? Erkek dinleyene de Lei deniyor.
Signora Rossi, Lei è pronta? Rossi Hanım, hazır mısınız? Hazır olma ifadesi kadın dinleyene uyuyor.
Chi vuole un caffè? — Io! Kim kahve ister? — Ben! Tek başına cevap olan zamir.
Pago io, non ti preoccupare. Ben ödeyeyim, merak etme. Ödeme işini konuşan üstleniyor.
Tu lavori qui? — Sì. E tu? Sen burada mı çalışıyorsun? — Evet. Ya sen? Karşı soru zamirle kuruluyor.
Piove, restiamo a casa. Yağmur yağıyor, evde kalıyoruz. Hava durumunda kişi zamiri yok; ikinci bölümde noi söylenmemiş.

Sık yapılan hatalar

1. Lei ile çoğul fiil kullanmak

  • Yanlış: Signor Bianchi, Lei siete pronto?
  • Doğru: Signor Bianchi, Lei è pronto? — “Bianchi Bey, hazır mısınız?”

Türkçedeki “siz” hitabı “hazırsınız” biçimini gerektirdiği için çoğul fiile yönelmek anlaşılır bir hatadır. İtalyancada ise tek kişiye söylenen Lei, üçüncü tekil kişi çekimi alır. Birkaç kişiye sesleniyorsanız Siete pronti? — “Hazır mısınız?” denebilir.

2. Tu ile Lei çekimini karıştırmak

  • Yanlış: Tu parla italiano?
  • Doğru: Tu parli italiano? — “Sen İtalyanca konuşuyor musun?”
  • Resmî seçenek: Lei parla italiano? — “İtalyanca konuşuyor musunuz?”

Samimiyet düzeyi yalnızca zamiri değiştirmez; fiil de değişir. Tu parli ve Lei parla kalıplarını ayrı ayrı çalışın. Zamiri söylemediğinizde bile bu ayrım devam eder: Parli italiano? samimi, Parla italiano? uygun bağlamda resmî hitaptır.

3. Kadınlardan oluşan bir grup için lei kullanmak

  • Yanlış: Anna e Sara? Lei abitano a Torino.
  • Doğru: Anna e Sara? Loro abitano a Torino. — “Anna ile Sara mı? Onlar Torino'da yaşıyor.”

Lei tek bir kadını gösterir. Loro ise grubun cinsiyetinden bağımsız olarak “onlar” demektir. İki veya daha çok kişiden söz ederken çoğul fiil kullanılır.

4. Zamiri her cümlede zorunlu sanmak

  • Gereksiz tekrar: Io abito a Bursa. Io studio italiano. Io lavoro in banca.
  • Daha doğal: Abito a Bursa. Studio italiano. Lavoro in banca. — “Bursa'da yaşıyorum. İtalyanca çalışıyorum. Bankada çalışıyorum.”

İlk dizide dilbilgisi hatası yoktur. Ancak özel bir vurgu yoksa sürekli io demek kulağa ağır veya ısrarlı gelebilir. Türkçede “Ben Bursa'da yaşıyorum. Ben İtalyanca çalışıyorum. Ben bankada çalışıyorum.” demenin yarattığı etkiyi düşünün.

5. Hava durumuna kişi zamiri eklemek

  • Yanlış: Lui piove.
  • Doğru: Piove. — “Yağmur yağıyor.”

Yağmur yağmasını anlatırken lui veya lei kullanılmaz. Türkçedeki “yağmur” sözcüğünün yerine bir “o” koymaya çalışmayın. Nevica. — “Kar yağıyor.” ifadesi de aynı şekilde kişi zamiri olmadan kullanılır.

Kullanıma ilişkin notlar

Tu mu, Lei mi?

Arkadaşlar, aile üyeleri ve çocuklarla konuşurken genellikle tu kullanılır. Tanımadığınız bir yetişkinle, bir müşteriyle veya resmî bir görüşmede Lei güvenli bir başlangıçtır. Bununla birlikte yaş tek başına karar verdirmez: işyerinin kültürü, ortam ve kişiler arasındaki ilişki de önemlidir. Günümüzde birçok ortamda tu yaygındır; herkesin her yabancıya mutlaka Lei dediği düşünülemez.

Possiamo darci del tu? — “Birbirimize sen diye hitap edebilir miyiz?” sözü, daha samimi hitaba geçme önerisidir. Böyle bir anlaşmadan sonra yalnızca zamir değil, fiiller de tu biçimine geçer.

Lei ve lei yazımı

Kibar hitapta Lei yazmak yaygın bir gelenektir ve öğrenirken iki anlamı ayırt etmeyi kolaylaştırır. Bununla birlikte küçük harfle lei yazılması da mümkündür; kibar hitap mutlaka büyük harfle yazılır diye kesin bir kural koymayın. Konuşurken büyük harf duyulmadığı için anlamı hitap edilen kişi ve bağlam belirler.

Lei parla inglese? cümlesi bağlama göre “İngilizce konuşuyor musunuz?” veya “O kadın İngilizce konuşuyor mu?” anlamına gelebilir. Kime bakıldığı, önceki cümleler ve kullanılan hitap sözcükleri anlamı açıklar.

Zamir, kişinin bütün özelliklerini belirlemez

Sıfat, bir kişinin veya şeyin özelliğini anlatan sözcüktür; “hazır”, “yorgun” ve “İtalyan” gibi. İtalyancada birçok sıfat, söz edilen kişinin cinsiyetine ve sayısına göre değişir. Bu değişmeye uyum denir.

Erkek bir dinleyene Lei è stanco? — “Yorgun musunuz?”, kadın bir dinleyene Lei è stanca? — “Yorgun musunuz?” denir. Yani Lei ile hitap edilen bir erkek, kadın olarak gösterilmiş olmaz. Fiil üçüncü tekil kişidedir; buradaki sıfat ise gerçek kişiye göre seçilir. Türkçede sıfatlar bu şekilde değişmediği için bu ayrımı ayrıca çalışmak yararlıdır.

Temelin ötesinde: Sonradan karşılaşacağınız ayrıntılar

Başlangıçta temel zamirleri, uygun fiilleri ve tu–Lei ayrımını bilmek yeterlidir. Aşağıdaki kullanımları hemen üretmeniz gerekmez; okurken ve dinlerken tanımanız amaçlanır.

Özne zamiri ile diğer zamir görevleri

Bir sözcüğün cümlede özne olması ile eylemden etkilenen kişi olması aynı şey değildir. Doğrudan nesne, eylemin doğrudan etkilediği kişi veya şeydir: “Seni görüyorum.” cümlesindeki “seni” gibi. Dolaylı nesne ise bu tür örneklerde eylemin kime yöneldiğini gösterir: “Sana telefon ediyorum.” cümlesindeki “sana” gibi.

  • Tu vedi Marco. — “Sen Marco'yu görüyorsun.” Burada tu, görme işini yapan kişidir.
  • Marco ti vede. — “Marco seni görüyor.” Burada ti, görülen kişiyi gösterir.
  • Io ti telefono. — “Sana telefon ediyorum.” Burada io arayan, ti ise aranan kişidir.

Bu yüzden “sen” ile ilgili her yerde tu kullanılamaz. Vengo con te. — “Seninle geliyorum.” cümlesinde de doğru biçim te olur; con tu olmaz. Zamirin alacağı biçimi cümledeki görevi belirler. Bu konu doğrudan ve dolaylı nesne zamirlerinde ayrıntılanır.

Fiilden sonra gelen zamirler

Zamirler yalnızca fiilin önünde bulunmaz. Vengo io. — “Ben geleyim.” veya Decidi tu. — “Sen karar ver.” cümlelerinde zamirin fiilden sonra gelmesi, işi kimin üstlendiğini öne çıkarır. Buna karşılık Io vengo. — “Ben geliyorum.” ifadesi, uygun bağlamda “başkaları gelmese de ben geliyorum” karşıtlığını taşıyabilir.

Bu farkı değişmez bir çeviri kuralına dönüştürmeyin. Vurgunun nerede olduğu, ses tonu ve önceki konuşma anlamı birlikte belirler. Yeni öğrenirken bu kısa kalıpları gerçek konuşmalar içinde tanımak, yalnızca sözcük sırasından anlam çıkarmaya çalışmaktan daha yararlıdır.

Daha ileri fiil biçimlerinde belirsizlik

Daha sonra dilek kipi denen, düşünce, istek veya belirsizlik gibi durumları anlatan bazı yapılarda kullanılan fiil biçimleriyle karşılaşacaksınız. İtalyancadaki adı congiuntivodur. Bu kipte bazı kişi biçimleri aynıdır; örneğin sia, birden fazla tekil kişiyle kullanılabilir.

Penso che tu sia pronto. — “Sanırım hazırsın.” cümlesindeki tu, kimin hazır olduğuna açıklık getirir. Buradan çıkarılacak sonuç, ileri düzeyde zamirlerin zorunlu hâle geldiği değildir. Asıl ölçüt yine anlaşılabilirliktir: Fiil ve bağlam yetmiyorsa kişiyi açıkça belirtin.

Edebî biçimler ve farklı hitaplar

Günlük İtalyancada insanlar için lui, lei ve loro temel seçimlerdir. Eski metinlerde veya resmî anlatımda egli — “o, erkek”, ella — “o, kadın”, essi/esse — “onlar” biçimleriyle karşılaşabilirsiniz. Bunları başlangıçta günlük konuşmanızın merkezine koymanız gerekmez.

Tek bir kişiye voi ile seslenme de bazı bölgesel, geleneksel veya tarihî kullanımlarda görülür. Çok resmî çoğul hitap olan Loro ise günümüzde seyrektir. Genel kullanım için tek kişiye Lei, birden fazla kişiye voi ayrımı yeterli ve kullanışlıdır.

İnsan dışındaki varlıklardan söz etmek

Türkçede “Telefonu aldım; o masada.” gibi bir ifadede de “o” kullanılabilir. İtalyancada her eşya için otomatik olarak lui veya lei seçmeyin. Çoğu zaman adı tekrar etmek veya özneyi söylememek daha doğaldır: Il telefono è nuovo. Funziona bene. — “Telefon yeni. İyi çalışıyor.”

Hayvanlardan, kişileştirilen nesnelerden veya özellikle vurgulanan varlıklardan söz ederken lui/lei duyulabilir. Daha resmî yazıda esso/essa biçimleri de bulunur. Dilbilgisel cinsiyet, adların eril veya dişil bir gruba ait olmasıdır; bir nesnenin dişil grupta bulunması, günlük dilde her zaman lei ile anılacağı anlamına gelmez.

Çalışma önerileri

  1. Aynı mesajı iki hitapla kurun. “Burada mı yaşıyorsun?” için Abiti qui?, “Burada mı yaşıyorsunuz?” diye tek kişiye kibarca sormak için Abita qui? deyin. Ardından zamirleri ekleyerek tu abiti ve Lei abita eşleşmelerini kontrol edin. Çoğul dinleyiciler için Abitate qui? biçimini de ekleyin.
  2. Kısa bir tanışma konuşmasında tekrarları azaltın. Kendiniz hakkında üç cümle yazın. Örneğin Sono turco. Abito a İzmir. Studio italiano. — “Türküm. İzmir'de yaşıyorum. İtalyanca çalışıyorum.” Erkek konuşan için turco, kadın konuşan için turca kullanın. Sonra bir karşılaştırma ekleyin: Io studio italiano, mia sorella studia francese. — “Ben İtalyanca çalışıyorum, kız kardeşim Fransızca çalışıyor.” Hangi io sözcüğünün neden gerekli olduğunu açıklayın.
  3. Dinlerken yalnızca zamirleri değil, neden söylendiklerini arayın. Kısa bir İtalyanca konuşmada açıkça duyduğunuz io, tu ve noi örneklerini not edin. Her biri için “karşılaştırma mı, kişi değişikliği mi, kısa cevap mı?” diye sorun. Zamir duyulmayan bir cümlede ise kişinin fiilden mi, bağlamdan mı anlaşıldığını kontrol edin.

İlgili konular

Bu kavram üzerine inşa edilen kavramlar

Diğer A1 kavramları

Bu kavram diğer dillerde

Tüm dillerde karşılaştır