İtalyancada Dolaylı Nesne Zamirleri
Pronomi Indiretti
Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.
Kısaca
İtalyancada mi, ti, gli, le, ci, vi ve çoğul anlamdaki gli, birçok fiille “bana, sana, ona, bize, size, onlara” anlamını verir. Genellikle fiilden önce gelirler: Ti scrivo una lettera. — “Sana bir mektup yazıyorum.” Tek bir kişiye saygılı biçimde “size” derken Le, “onlara” derken ise günlük dilde gli, daha resmî anlatımda çoğunlukla fiilden sonra loro kullanılır.
Genel bakış
“Kitabı Ayşe’ye veriyorum” cümlesinde kitabın kime verildiği bellidir. Ayşe’den söz etmeye devam ederken “Kitabı ona veriyorum” demek yeterli olur. Buradaki “ona” gibi, bir adın yerine kullanılan sözcüklere zamir denir. İtalyancada da Do un libro a Maria — “Maria’ya bir kitap veriyorum” yerine Le do un libro — “Ona bir kitap veriyorum” denebilir.
Bu derste ele alınan dolaylı nesne, eylemin yöneldiği kişiyi, yani bu örnekte kitabı alan kişiyi belirtir. İtalyanca adı pronomi indiretti olan dolaylı nesne zamirleri, A1 düzeyinde telefon etmek, bir şey söylemek, yazmak ve hediye vermek gibi günlük işlerde karşınıza çıkar. Başlangıçta en önemli beceri, doğru kişiyi seçip zamiri fiilin önüne koymaktır.
Türkçedeki “bana, sana, ona” karşılıkları öğrenmeyi kolaylaştırır; ancak iki dilin fiilleri her zaman aynı biçimde kurulmaz. Türkçede “onu aramak” derken İtalyancada telefonare a qualcuno, yani “birine telefon etmek” yapısı kullanılır. Bu yüzden zamiri yalnızca Türkçe çeviriye bakarak değil, İtalyanca fiilin nasıl kullanıldığını öğrenerek seçmek gerekir.
Nasıl kullanılır?
Önce “neyi?” ile “kime?” sorularını ayırın
Do un libro a Marco. — “Marco’ya bir kitap veriyorum” cümlesini parçalayalım:
- Özne, işi yapan kişidir. Burada fiilden anlaşılan “ben”dir.
- Doğrudan nesne, eylemin doğrudan ilgili olduğu şeydir: “Ne veriyorum?” sorusunun cevabı olan un libro, yani “bir kitap”.
- Dolaylı nesne, bu yapıda “Kime veriyorum?” sorusunun cevabıdır: a Marco, yani “Marco’ya”.
Marco bir erkek adı olduğundan a Marco yerine gli gelir:
Gli do un libro. — “Ona bir kitap veriyorum.”
Kitap değişmese bile alıcı değişebilir: Ti do un libro — “Sana bir kitap veriyorum”; Vi do un libro — “Size bir kitap veriyorum.” Zamir kitabı değil, kitabın verildiği kişiyi gösterir.
Zamirlerin tam listesi
Aşağıdaki tabloda vurgulu biçim, kişiyi özellikle öne çıkarmaya yarayan ayrı biçimdir. Kısa zamirler ise normalde tek başlarına vurgulanmaz; yanlarındaki fiille birlikte söylenir.
| Kişi ve Türkçe karşılığı | Vurgulu biçim | Kısa zamir |
|---|---|---|
| Bana | a me | mi |
| Sana; samimi hitap | a te | ti |
| Ona; erkek | a lui | gli |
| Ona; kadın | a lei | le |
| Size; tek kişiye saygılı hitap | a Lei | Le |
| Bize | a noi | ci |
| Size; birden fazla kişiye | a voi | vi |
| Onlara; cinsiyet ayrımı olmadan | a loro | gli / loro |
Türkçede “ona” kişinin cinsiyetini belirtmez. İtalyancada tekil üçüncü kişide ayrım vardır: bir erkek için gli, bir kadın için le. Çoğul gli ise kadınlardan, erkeklerden veya karma bir gruptan söz ederken kullanılabilir.
Le ile vi de aynı değildir. Bir müşteriye saygıyla “Size yazıyorum” demek için Le scrivo; birkaç arkadaşınıza “Size yazıyorum” demek için Vi scrivo dersiniz. Saygılı hitaptaki büyük harf açıklığı artırır, fakat günümüz yazı dilinde küçük harfle le yazımı da görülür.
Temel yerleşim: zamir + fiil
Normal bir cümlede kısa zamir, çekimli fiilden, yani kişiye ve zamana göre biçim almış fiilden önce gelir:
- Mi telefoni stasera? — “Bu akşam bana telefon eder misin?”
- Le porto un caffè. — “Ona bir kahve getiriyorum.”
- Ci racconta una storia. — “Bize bir hikâye anlatıyor.”
Türkçede “Bu akşam bana telefon eder misin?” ile “Bana bu akşam telefon eder misin?” arasında yer değiştirme mümkündür. İtalyancadaki kısa zamir bu kadar serbest değildir: mi, kendi başına cümlenin herhangi bir yerine taşınmaz.
Olumsuz cümlede non zamirden önce gelir. Soru kurarken de zamirle fiilin sırası değişmez:
- Non ti scrivo oggi. — “Bugün sana yazmıyorum.”
- Gli telefoni domani? — “Yarın ona telefon edecek misin?”
Zamir, fiili kimin yaptığını belirlemez
Ti scrivo cümlesinde ti, “sana” demektir; yazan kişi değildir. Yazan kişinin “ben” olduğunu scrivo biçimi gösterir. Benzer biçimde Ci dice la verità — “Bize gerçeği söylüyor” cümlesinde ci “bize” anlamındadır. Söyleyen kişi “o”dur; cinsiyeti bu cümleden anlaşılmaz.
Bu ayrımı kontrol etmek için iki soru sorun: “İşi kim yapıyor?” ve “Kime yapıyor?” Cümlede açık bir özne zamiri bulunmaması, dolaylı nesne zamirini özne yapmaz.
Sık kullanılan fiilleri yapılarıyla öğrenin
İtalyancadaki a, bu yapılarda bir kişiye yönelmeyi gösteren bir edattır; yani sözcükler arasında ilişki kuran kısa bir sözcüktür. Kısa dolaylı nesne zamiri kullanıldığında ayrıca a eklenmez: a te yerine ti gelir, ikisi birleştirilmez.
| İtalyanca yapı | Türkçe karşılığı |
|---|---|
| dare qualcosa a qualcuno | Birine bir şey vermek |
| dire qualcosa a qualcuno | Birine bir şey söylemek |
| scrivere a qualcuno | Birine yazmak |
| telefonare a qualcuno | Birine telefon etmek |
| rispondere a qualcuno | Birine cevap vermek |
| chiedere qualcosa a qualcuno | Birinden bir şey istemek veya birine bir şey sormak |
| regalare qualcosa a qualcuno | Birine bir şey hediye etmek |
| parlare a qualcuno | Birine konuşmak, hitap etmek |
Özellikle chiedere önemlidir: Türkçede “ondan bir bilgi istiyorum” derken İtalyancada Gli chiedo un’informazione denir. “Ondan” çevirisine bakıp başka bir zamir seçmeyin; chiedere qualcosa a qualcuno kalıbını hatırlayın.
“Birine” ile “biri için” her zaman aynı yapı değildir
Dolaylı nesne, yapılan işten yararlanan kişiyi de gösterebilir: Ti preparo un caffè — “Sana bir kahve hazırlıyorum.” Ancak Türkçedeki her “için” sözü kısa dolaylı nesne zamirine dönüşmez.
Örneğin Questo regalo è per te — “Bu hediye senin için” cümlesinde per te olduğu gibi kalır. Lavoro per lui — “Onun için çalışıyorum” da farklı bir ilişkidir. Başlangıç için güvenli yol, “için gördüğümde mi/ti/gli kullanırım” demek yerine, fiille birlikte öğrenilmiş örnekleri izlemektir.
Bağlam içinde örnekler
Tablodaki le, “ona” anlamında bir kadını; Le ise saygılı hitap edilen tek kişiyi gösterir. Günlük yazışmalarda büyük harf kullanılmadığında anlamı bağlamdan çıkarmak gerekir.
| İtalyanca | Türkçe | Açıklama |
|---|---|---|
| Ti scrivo una lettera. | Sana bir mektup yazıyorum. | Mektubun gönderildiği kişi sensin. |
| Gli telefono. | Ona telefon ediyorum. | Burada bir erkekten söz ediliyor. |
| Le regalo un libro. | Ona bir kitap hediye ediyorum. | Hediye bir kadına veriliyor. |
| Ci dice la verità. | Bize gerçeği söylüyor. | Söyleyen kişinin cinsiyeti belirtilmiyor. |
| Mi passi il sale, per favore? | Tuzu bana uzatır mısın, lütfen? | Sofrada doğal bir rica. |
| Vi mando l’indirizzo. | Size adresi gönderiyorum. | Birden fazla kişiye hitap ediliyor. |
| Signor Rossi, Le porto il conto. | Rossi Bey, hesabı size getiriyorum. | Tek kişiye saygılı hitap. |
| Non ti rispondo subito perché sono al lavoro. | İşte olduğum için sana hemen cevap veremiyorum. | Olumsuzluk zamirden önce gelir. |
| I miei genitori sono a casa; gli telefono dopo cena. | Annemle babam evde; yemekten sonra onlara telefon edeceğim. | Çoğul anlamda gli. |
| Quando vedo Marta, le chiedo l’orario. | Marta’yı gördüğümde ona saati sorarım. | Kadın alıcı için le. |
| Ti posso chiedere una cosa? | Sana bir şey sorabilir miyim? | Kısa zamir çekimli fiilden önce. |
| Devo scrivergli oggi. | Bugün ona yazmam gerekiyor. | Zamir fiilin sonuna eklenmiş. |
| Mi piace questo quartiere. | Bu semti seviyorum. | Kelime kelime: Bu semt bana hoş geliyor. |
Sık yapılan hatalar
1. Türkçedeki “onu aramak” yapısını doğrudan aktarmak
- Yanlış: Lo telefono stasera.
- Doğru: Gli telefono stasera. — “Bu akşam ona telefon edeceğim.”
- Neden? Telefonare fiili kişiyle birlikte a alır. Lo, “onu” anlamındaki doğrudan nesne zamiridir. Bununla birlikte Lo chiamo stasera — “Bu akşam onu arayacağım” doğrudur: chiamare farklı bir yapı kullanır.
2. Bir kadından söz ederken gli kullanmak
- Yanlış: Maria è in ufficio; gli scrivo.
- Doğru: Maria è in ufficio; le scrivo. — “Maria ofiste; ona yazıyorum.”
- Neden? Standart dilde kadın tekil alıcı için le kullanılır. Bazı konuşmalarda duyabileceğiniz tekil kadın anlamındaki gli, başlangıçta örnek alınacak tarafsız biçim değildir.
3. Kısa zamiri normal cümlede fiilden sonraya bırakmak
- Yanlış: Scrivo ti domani.
- Doğru: Ti scrivo domani. — “Yarın sana yazacağım.”
- Neden? Kısa zamir normalde çekimli fiilden önce gelir. Scrivo a te, non a lui — “Ona değil, sana yazıyorum” mümkündür; fakat burada ayrı, vurgulu a te kullanılmıştır.
4. Mi sözcüğünü özne sanmak
- Yanlış: Mi scrivo una lettera. — “Bana bir mektup yazıyorsun” demek isterken.
- Doğru: Mi scrivi una lettera. — “Bana bir mektup yazıyorsun.”
- Neden? Yazan kişi “sen” ise fiil scrivi olmalıdır. Mi scrivo una lettera kendi başına “Kendime bir mektup yazıyorum” anlamında kullanılabilir; yanlış olan, bunu “sen bana yazıyorsun” anlamında kullanmaktır.
5. Dolaylı nesne zamirini sesli harften önce kısaltmak
- Yanlış: L’ho telefonato. — “Ona telefon ettim” demek isterken.
- Doğru: Gli ho telefonato. — “Ona telefon ettim.”
- Neden? Gli ve dolaylı nesne olan le, ho önünde l’ olmaz. Bir kadın için de Le ho telefonato denir. Doğrudan nesne zamirlerinde görülen kısalma kuralını buraya taşımayın.
6. Çoğul loro sözcüğünü gli ile aynı yere koymak
- Yanlış: Loro scrivo una lettera. — “Onlara bir mektup yazıyorum” demek isterken.
- Doğru: Scrivo loro una lettera. / Gli scrivo una lettera. — “Onlara bir mektup yazıyorum.”
- Neden? Dolaylı nesne olarak kullanılan yalın loro, olağan dizilişte fiilden sonra gelir. Gli ise fiilden önce gelir. Vurgulu a loro ayrı bir yapıdır ve vurgulanmak üzere cümlenin başına da alınabilir.
Kullanıma ilişkin notlar
Gli mi, loro mu?
Günlük konuşmada “onlara” için gli çok yaygındır ve yalnızca gelişigüzel konuşmaya özgü değildir. Ho due sorelle e gli scrivo spesso — “İki kız kardeşim var ve onlara sık sık yazıyorum” cümlesindeki gli, iki kadını gösterir.
Daha geleneksel ve resmî yazımda loro tercih edilebilir: Scrivo loro spesso — “Onlara sık sık yazıyorum.” A loro da anlamı açıklaştırır: Scrivo spesso a loro — “Onlara sık sık yazıyorum.” Tekil mi çoğul mu olduğu anlaşılmıyorsa adı yeniden kullanmak da iyi bir çözümdür.
Saygılı Le, karşınızdaki kişinin cinsiyetine bağlı değildir
Signor Bianchi, Le mando il documento — “Bianchi Bey, belgeyi size gönderiyorum” cümlesinde Le, bir erkeğe hitap eder. Burada kadınlık bildirmez; saygılı “size” karşılığıdır.
Türkçedeki “siz” hem bir kişiye saygılı hitap hem de çoğul hitap olabilir. İtalyancada bu iki anlamı ayrı düşünün: tek kişiye saygılı Le, birden fazla kişiye vi. Çok resmî veya eski metinlerde çoğul saygı hitabına ait başka biçimler görülebilir; günlük iletişimde önceliğiniz bu ayrımdır.
Vurgu gerektiğinde kısa biçim yetmez
“Kime söylüyorsun?” sorusuna tek başına ti diye cevap verilmez. A te — “Sana” denir. Karşılaştırma da vurgulu biçim ister: Lo dico a te, non a lui — “Bunu ona değil, sana söylüyorum.” Buradaki lo, söylenen şeyi; a te ise söylenen kişiyi gösterir.
Başlangıçta olağan kısa cümle ile vurgu cümlesini ayrı çalışın: Ti scrivo — “Sana yazıyorum”; Scrivo a te — “Yazdığım kişi sensin.” İkinci yapı yanlış değildir, fakat aynı tarafsız vurguyu taşımaz.
Temelin ötesinde: daha sonra karşılaşacağınız yapılar
Aşağıdaki ayrıntıları A1 düzeyinde hemen kullanmanız gerekmez. Bunları tanımak, okurken veya dinlerken temel kuralın neden bazen değişmiş göründüğünü anlamanıza yardımcı olur.
Mastarla birleşme
Mastar, fiilin kişi belirtilmeyen sözlük biçimidir: scrivere “yazmak”, parlare “konuşmak” gibi. Kısa zamir mastarın sonuna eklenebilir; mastarın sondaki -e harfi düşer:
- scrivere + gli → scrivergli — “ona yazmak”
- parlare + ti → parlarti — “sana konuşmak, seninle konuşmak”
Potere “yapabilmek”, dovere “zorunda olmak” ve volere “istemek” gibi fiillerle çoğu olağan yapıda iki yerleşim mümkündür:
- Ti posso scrivere. / Posso scriverti. — “Sana yazabilirim.”
- Le devo rispondere. / Devo risponderle. — “Ona cevap vermem gerekiyor.”
Bu seçeneği her iki fiilli yapıya genellemeyin. Örneğin Spero di scriverti presto — “Sana yakında yazmayı umuyorum” yapısında zamir mastara bağlı kalır.
Emir ve ricalarda zamirin yeri
Emir kipi, birinden bir şey yapmasını istediğimiz fiil biçimidir. Samimi olumlu emirlerde zamir sona eklenir: Scrivimi! — “Bana yaz!”; Telefonagli! — “Ona telefon et!”
Bazı kısa emirlerde birleşme yazımı değişir: Dimmi la verità! — “Bana gerçeği söyle!”; Dammi una mano! — “Bana yardım et!” Burada mi eklenirken m çift yazılır. Gli ile aynı çiftleşme olmaz: Digli la verità! — “Ona gerçeği söyle!”
Saygılı emirde ise zamir önce gelir: Mi dica, per favore — “Buyurun, lütfen söyleyin.” Samimi olumsuz emirde iki yerleşim de görülebilir: Non mi scrivere / Non scrivermi — “Bana yazma.”
Geçmiş zamanda zamir ve uyum
Passato prossimo, geçmişteki olayları anlatmak için kullanılan yaygın bir birleşik zamandır. Yardımcı fiil, zamanı kurmaya yardım eden fiildir; geçmiş ortaç ise scritto “yazmış”, parlato “konuşmuş” gibi bu yapıda kullanılan fiil biçimidir.
Dolaylı nesne zamiri yardımcı fiilden önce gelir:
- Ti ho scritto ieri. — “Dün sana yazdım.”
- Le abbiamo regalato dei fiori. — “Ona çiçek hediye ettik.”
Avere ile kurulan bu olağan yapılarda dolaylı nesne zamiri, geçmiş ortacın cinsiyetini veya sayısını değiştirmez. Bir kadına telefon ederken de Le ho telefonato denir; sırf le var diye telefonata yapılmaz.
İki zamir yan yana geldiğinde
Hem verilen şeyi hem de alıcıyı zamirle anlatabilirsiniz: Ti do il libro — “Sana kitabı veriyorum” yerine Te lo do — “Onu sana veriyorum.” Bu birleşmede mi, ti, ci, vi biçimleri sırasıyla me, te, ce, ve olur.
Gli ve le, doğrudan nesne zamirleri lo, la, li, le önünde glie- biçimini alır ve onlarla bitişik yazılır: Glielo do — “Onu ona veriyorum.” Bu yapı hem erkek hem kadın alıcıyı gösterebilir; çoğul alıcı anlamı da bağlama göre mümkündür. Saygılı hitapta Glielo mando — “Onu size gönderiyorum” da kullanılır.
Ne, bu tür birleşmelerde “ondan, o şeyden bir miktar” anlamını taşıyabilen başka bir zamirdir: Te ne porto due — “Sana ondan iki tane getiriyorum.” Aynı biçim değişikliği burada da görülür. Önce tek dolaylı nesne zamirini sağlamlaştırıp sonra bu birleşmelere geçmek daha kolaydır.
Piacere ile bakış açısı değişir
Mi piace il caffè doğal Türkçeyle “Kahveyi severim” demektir. İtalyanca yapı ise “Kahve bana hoş gelir” mantığındadır. Bu nedenle mi, seven kişiyi dolaylı nesne olarak gösterir; fiilin öznesi kahvedir.
- Mi piace questo libro. — “Bu kitabı seviyorum.”
- Mi piacciono questi libri. — “Bu kitapları seviyorum.”
İkinci cümlede piacciono kullanılmasının nedeni “ben” değil, kitapların çoğul olmasıdır. Aynı ayrım Ti piace? — “Hoşuna gidiyor mu?” ve Gli piacciono? — “Onlar hoşuna gidiyor mu?” örneklerinde de geçerlidir.
Konuşmada tekrar ve öne çıkarma
A me mi piace — “Benim hoşuma gidiyor” gibi hem vurgulu hem kısa biçimin bulunduğu cümleler duyabilirsiniz. Bunlar konuşmada konuyu öne çıkarma işlevi taşıyabilir; her zaman basit bir dikkatsizlik olarak değerlendirilmez. Yine de tarafsız veya resmî bir metinde Mi piace ya da karşılaştırma gerekiyorsa A me piace daha güvenli tercihtir.
Çalışma önerileri
- Alıcıyı değiştirerek çalışın. Scrivo a Marco — “Marco’ya yazıyorum” cümlesini Gli scrivo — “Ona yazıyorum” yapın. Sonra sırayla Maria, kendiniz, bir arkadaşınız ve bir grup seçin. Her seferinde “Kime?” sorusunu cevaplayın; fiilin öznesini değiştirmeyin.
- Türkçenin yanıltabileceği fiilleri çiftler hâlinde kaydedin. Lo chiamo — “Onu arıyorum” ile Gli telefono — “Ona telefon ediyorum” cümlelerini yan yana yazın. Chiedere qualcosa a qualcuno kalıbını da tek başına sözcük değil, “birinden bir şey istemek” yapısıyla birlikte öğrenin.
- Kısa bir günlük konuşmayı dönüştürün. “Sana adresi gönderiyorum”, “Bana bir kahve getirir misin?”, “Onlara sonra telefon edeceğim” gibi beş cümle kurun. Önce zamiri fiilden önce kullanın; bu yerleşim kolaylaşınca bir cümleyi mastarlı yapıya, birini de ricaya dönüştürün.
İlgili konular
- Önce öğrenin: Özne zamirleri — İşi yapan kişiyle eylemin yöneldiği kişiyi ayırmayı kolaylaştırır; saygılı hitaptaki Lei ile bu dersteki Le arasındaki bağlantıyı gösterir.