İtalyancada che ilgi zamiri
Pronome Relativo Che
Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.
Kısaca
İtalyancada che, bir kişi ya da şey hakkında ek bilgi veren cümleyi o kişi veya şeye bağlar: il ragazzo che parla “konuşan çocuk”, il libro che ho letto “okuduğum kitap”. Che biçim değiştirmez; bağladığı cümlede özne (eylemi yapan) veya doğrudan nesne (eylemin doğrudan yöneldiği kişi ya da şey) olabilir. Bu yapıda che atılmaz; “biriyle”, “birine”, “bir şeyden” gibi edat isteyen ilişkilerde ise genellikle cui kullanılır.
Genel bakış
“Bir kadın bekliyor. Kadın doktor.” diye iki ayrı cümle kurmak yerine “Bekleyen kadın doktor.” diyebiliriz. İtalyancada bu iki bilgiyi birleştirmenin temel yollarından biri che ilgi zamiridir. İlgi zamiri, daha önce söylenen bir adın (kişi, yer veya şey bildiren sözcüğün) yerine geçerek o ada ilişkin bir açıklama başlatır. Böylece aynı adı tekrar etmeden daha doğal cümleler kurulur.
Bu konu A2 düzeyinde günlük konuşmayı belirgin biçimde rahatlatır. Bir kafede sevdiğiniz pastayı tarif ederken, bir iş arkadaşınızdan söz ederken veya kaybettiğiniz eşyayı anlatırken işe yarar. La borsa che cerco è nera. “Aradığım çanta siyah.” cümlesinde che cerco, hangi çantadan söz edildiğini gösterir. Bu küçük açıklama bölümüne ilgi cümleciği denir; yani tek başına ana mesaj olmak yerine bir adı açıklayan cümle parçası.
Türkçe bilenler için asıl yenilik sözcüğün anlamından çok bilginin yeridir. Türkçede “dün aldığım ayakkabılar” derken açıklamayı addan önce koyarız. İtalyancada ise önce ad, ardından açıklama gelir: le scarpe che ho comprato ieri. Dolayısıyla che sözcüğünü her seferinde Türkçedeki “ki” ile karşılamaya çalışmak yerine, bütün yapıyı “-en/-an” veya “-dığım/-diğin” gibi eklerle anlamlandırmak daha yararlıdır.
Yapı nasıl kurulur?
Önce ad, sonra che ile açıklama
Temel diziliş şöyledir:
Açıklanan ad + che + o adla ilgili bilgi
- Conosco una ragazza. La ragazza lavora qui. — Bir kız tanıyorum. Kız burada çalışıyor.
- Conosco una ragazza che lavora qui. — Burada çalışan bir kız tanıyorum.
İlk cümledeki una ragazza ikinci cümlede yeniden söylenmez. Yerini che alır. Tam cümlenin ana mesajı “Bir kız tanıyorum”, bu kişi hakkındaki ek bilgi ise “burada çalışıyor”dur.
Açıklanan ada dil bilgisi kitaplarında öncül denir: ilgi zamirinin gönderme yaptığı ad. Burada öncül una ragazza ifadesidir. Terimi ezberlemek şart değildir; okurken “Bu che, hangi kişi ya da şeyi açıklıyor?” diye sormak yeterlidir.
Che özne olduğunda: eylemi kim yapıyor?
Il ragazzo che parla è mio fratello. — Konuşan çocuk benim erkek kardeşim.
Burada konuşma eylemini yapan çocuktur. Che, il ragazzo yerine geçtiği için açıklama bölümünün öznesidir. Sonrasında ayrıca “o” anlamındaki lui getirilmez.
Fiil (eylem veya durum bildiren sözcük), açıklanan kişinin ya da şeyin tekil veya çoğul olmasına uyar:
- La persona che aspetta è mia zia. — Bekleyen kişi benim teyzem.
- Le persone che aspettano sono mie zie. — Bekleyen kişiler benim teyzelerim.
İkinci cümlede che aynı kalır; değişen fiillerdir: aspetta → aspettano, è → sono. Özellikle çoğul bir addan sonra che görünce fiili otomatik olarak tekil kurmamaya dikkat edin.
Che doğrudan nesne olduğunda: eylem neye yöneliyor?
Il libro che ho letto è interessante. — Okuduğum kitap ilginç.
Okuyan kişi benim; okunan şey kitap. Bu nedenle che, okuma eyleminin öznesi değil, doğrudan nesnesidir. Türkçe çevirideki “okuduğum” biçimi hem eylemi hem de kimin yaptığını birlikte gösterir. İtalyancada bu bilgi ho letto bölümündedir.
- La pizza che hai fatto è buonissima. — Yaptığın pizza çok lezzetli.
- Le persone che conosco sono simpatiche. — Tanıdığım insanlar cana yakın.
Che sonrasında özneyi her zaman açıkça görmezsiniz. İtalyancada özne zamiri, yani io “ben” veya tu “sen” gibi eylemi yapan kişiyi gösteren sözcük, çoğu zaman söylenmez. Hai fatto “sen yaptın”, conosco “ben tanıyorum” anlamını zaten taşır. Ama atılabilen bu özne zamiriyle che aynı şey değildir: che yerinde kalmalıdır.
Görevi anlamak için cümleyi ikiye ayırın
Bir che gördüğünüzde, açıklanan adı onun yerine geri koymayı deneyin:
| İtalyanca | Türkçe | Görevi bulma yolu |
|---|---|---|
| Il ragazzo che saluta è Luca. | Selam veren çocuk Luca. | Çocuk selam veriyor; che öznedir. |
| Il ragazzo che saluti è Luca. | Selam verdiğin çocuk Luca. | Sen çocuğa selam veriyorsun; che doğrudan nesnedir. |
Türkçede “çocuğa selam vermek” deriz; buna karşılık İtalyancada salutare qualcuno edatsız kurulur. Bu yüzden Türkçedeki “-e” ekine bakıp İtalyancada mutlaka bir edat gerektiğini düşünmeyin. Belirleyici olan İtalyanca fiilin hangi yapıyla kullanıldığıdır.
Cinsiyete ve sayıya göre değişmez
Che, hem kişiler hem eşyalar için kullanılabilir. Adın eril veya dişil olması, yani İtalyancadaki iki dil bilgisel cinsiyetten hangisine ait olduğu, che biçimini etkilemez. Tekil ve çoğulda da aynı sözcük kullanılır:
- il collega che lavora qui — burada çalışan erkek iş arkadaşı
- la collega che lavora qui — burada çalışan kadın iş arkadaşı
- i colleghi che lavorano qui — burada çalışan erkek veya karma gruptaki iş arkadaşları
- le colleghe che lavorano qui — burada çalışan kadın iş arkadaşları
Adın önündeki il, la, i, le gibi tanımlıklar ve fiil değişebilir; che değişmez. Bu nedenle ayrı bir che çekim tablosu ezberlemeye gerek yoktur.
Bağlam içinde örnekler
Aşağıdaki örneklerde açıklama bazen kişiyi seçmeye, bazen de bir eşyayı tanıtmaya yarar. Türkçe karşılıkları okurken açıklamanın addan önceye geçtiğine dikkat edin.
| İtalyanca | Türkçe | Açıklama |
|---|---|---|
| Il ragazzo che parla è mio fratello. | Konuşan çocuk benim erkek kardeşim. | Konuşan kişi çocuk; che öznedir. |
| Il libro che ho letto è interessante. | Okuduğum kitap ilginç. | Okunan şey kitap; che doğrudan nesnedir. |
| La pizza che hai fatto è buonissima. | Yaptığın pizza çok lezzetli. | Yemeği yapan kişi sensin. |
| Le persone che conosco sono simpatiche. | Tanıdığım insanlar cana yakın. | Che çoğul kişiler için de değişmez. |
| Cerco un appartamento che abbia un balcone. | Balkonu olan bir daire arıyorum. | İstenen özellik belirtiliyor; ileri bölümdeki kip kullanımına örnektir. |
| La signora che abita al piano di sopra è molto gentile. | Üst katta oturan hanım çok nazik. | Açıklama, hangi kişiden söz edildiğini gösterir. |
| Le chiavi che cerchi sono sul tavolo. | Aradığın anahtarlar masanın üzerinde. | Çoğul ad, che biçimini değiştirmez. |
| Il treno che parte alle otto arriva a Roma alle dieci. | Saat sekizde kalkan tren Roma'ya saat onda varıyor. | Birden fazla tren arasından biri seçiliyor. |
| Questo è il medico che mi ha visitato ieri. | Bu, dün beni muayene eden doktor. | Eylemi yapan doktor; mi muayene edilen kişiyi gösterir. |
| Il medico che ho chiamato non risponde. | Aradığım doktor cevap vermiyor. | Bu kez doktor, arama eyleminin doğrudan nesnesidir. |
| La torta che prepara mia madre piace a tutti. | Annemin yaptığı pastayı herkes seviyor. | Eylemi yapan kişi che bölümünde fiilden sonra geliyor. |
| Ho ritrovato il messaggio che mi hai mandato. | Bana gönderdiğin mesajı yeniden buldum. | Gönderilen şey mesaj, alıcısı benim. |
La torta che prepara mia madre örneğinde che sonrasında hemen fiil gelmesine rağmen che özne değildir. Pastayı hazırlayan kişi mia madre “annem”dir. Dolayısıyla “che sonrasında fiil varsa öznedir” gibi bir kestirme güvenilir değildir; bütün açıklama bölümünü anlamak gerekir.
Sık yapılan hatalar
1. Che sözcüğünü atmak
- Yanlış: Il libro ho comprato è sul tavolo.
- Doğru: Il libro che ho comprato è sul tavolo.
- Anlamı: Aldığım kitap masanın üzerinde.
Türkçede ayrı bir ilgi zamiri duymadığımız için İtalyancada da doğrudan ada fiil eklemek cazip gelebilir. Ancak bu yapıda adı açıklamaya bağlayan che zorunludur. Öznenin fiilden anlaşılması bu gerekliliği ortadan kaldırmaz.
2. Che sonrasında aynı nesneyi yeniden söylemek
- Yanlış: La pizza che l'ho mangiata era fredda.
- Doğru: La pizza che ho mangiato era fredda.
- Anlamı: Yediğim pizza soğuktu.
Düzeltilen cümlede che, pizzanın yerine zaten geçer. La nesne zamirini, yani burada “onu” anlamındaki sözcüğü ayrıca eklemeyin. Benzer biçimde, özne olan che sonrasında da aynı kişiyi gösteren gereksiz bir zamir kullanmayın: Il ragazzo che parla… “Konuşan çocuk…” yeterlidir.
3. Edat gereken yerde che kullanmak
- Yanlış: La persona che parlo è mia sorella.
- Doğru: La persona con cui parlo è mia sorella.
- Anlamı: Konuştuğum kişi benim kız kardeşim.
İtalyancada “biriyle konuşmak” için parlare con qualcuno kullanılır. Con “ile” ilişkisini korumak gerekir. Standart dilde bu ilişki con cui ile kurulur; yalnız che yeterli olmaz. Türkçedeki “konuştuğum kişi” ifadesinde “ile” açıkça görünmese de İtalyanca yapı onu gerektirir.
4. Türkçe sözcük sırasını korumak
- Yanlış: Che ho comprato la giacca è blu.
- Doğru: La giacca che ho comprato è blu.
- Anlamı: Aldığım ceket mavi.
Türkçede açıklama önde olsa da İtalyancada önce la giacca gelir. Cümleyi kurarken önce “Hangi şeyden söz ediyorum?” sorusunu yanıtlayın, sonra che ile açıklamayı ekleyin.
5. Che değişmediği için fiili de değiştirmemek
- Yanlış: Le persone che lavora qui sono gentili.
- Doğru: Le persone che lavorano qui sono gentili.
- Anlamı: Burada çalışan insanlar nazik.
Çalışanlar birden fazla kişidir. Che değişmez, ama onun temsil ettiği çoğul özneye göre fiil lavorano olur. Özne olan che ile nesne olan che arasındaki ayrım bu noktada önem kazanır.
6. Her kişiyi chi ile bağlamak
- Yanlış: La donna chi aspetta è mia madre.
- Doğru: La donna che aspetta è mia madre.
- Anlamı: Bekleyen kadın annem.
Önünde la donna gibi açıkça belirtilmiş bir ad varsa temel seçim che olur. Chi, “kim” sorusunda veya “... yapan kişi/kişiler” anlamını kendi içinde taşıyan yapılarda kullanılır. Sırf bir insandan söz ediliyor diye che yerine chi getirilmez.
Kullanım notları
Günlük dilde doğal bir seçim
Che, hem konuşmada hem yazıda son derece yaygındır; başlı başına özensiz ya da aşırı samimi bir biçim değildir. “Daha düzgün konuşmak” için her che yerine daha uzun bir yapı koymak gerekmez. Kısa ve açık bir cümlede che çoğu zaman en doğal seçenektir.
Günlük konuşmada nesneyi tekrar eden veya farklı ilişkileri de che ile kuran cümleler duyabilirsiniz. Bunlar bölgesel, konuşmaya özgü ya da özellikle vurgulu yapılar olabilir. Yukarıdaki yanlış örnekler, bu tür kullanımların hiçbir bağlamda duyulmayacağı iddiası değil, tarafsız standart dilde öğrenilecek modelin gösterimidir. Başlangıçta nesneyi tekrar etmeyen ve gerekli edatı koruyan yapıları kullanın.
Virgül anlamı değiştirebilir
Virgülsüz ilgi cümleciği çoğu zaman “hangisi?” sorusunu yanıtlar. Virgülle ayrılan bölüm ise zaten belirli olan kişi veya şey hakkında ek bilgi verir:
- I colleghi che abitano lontano arrivano presto. — Uzakta oturan iş arkadaşları erken geliyor.
- I colleghi, che abitano lontano, arrivano presto. — İş arkadaşları, uzakta oturdukları için, erken geliyor.
İlk cümlede bütün iş arkadaşları değil, yalnızca uzakta oturanlar seçilir. İkinci cümlede söz konusu iş arkadaşlarının uzakta oturduğu ek bilgi olarak sunulur; Türkçede bunu bağlama göre neden belirterek aktarmak doğal olabilir. Virgül tek başına bir neden sözcüğü değildir. Temel fark, ikinci cümledeki açıklamanın grubu daraltmamasıdır.
Temelin ötesi: daha ileri kullanımlar
Bu bölümdeki ayrımları A2 aşamasında hemen üretmek zorunda değilsiniz. İlk hedef, che ile özne ve doğrudan nesne ilişkilerini rahat kurmaktır. Aşağıdaki yapılar okurken karşılaştığınız farklı biçimleri anlamanıza yardımcı olur.
Che, cui ve il quale arasındaki sınır
Cui, çoğunlukla bir edattan sonra kullanılır. Edat, sözcükler arasındaki “ile, için, hakkında” gibi ilişkiyi gösteren kısa sözcüktür. Hangi edatın gerektiği İtalyanca fiile veya anlatılmak istenen ilişkiye bağlıdır:
- L'amica con cui viaggio vive a Torino. — Birlikte seyahat ettiğim arkadaşım Torino'da yaşıyor.
- Il problema di cui parliamo è serio. — Hakkında konuştuğumuz sorun ciddi.
- La persona a cui scrivo è un collega. — Yazdığım kişi bir iş arkadaşım.
Son örnekte a cui yerine, bazı yapılarda, edatsız cui de görülebilir; bu daha çok yazı diline özgüdür. Başlangıç için scrivere a qualcuno yapısındaki a edatını korumak daha açık bir modeldir.
Il quale, la quale, i quali, le quali ise gönderme yapılan ada göre değişen ilgi zamiri biçimleridir. Özellikle özne görevinde ve edatlı yapılarda, daha resmî anlatımda veya kimin kastedildiğini belirginleştirmekte işe yararlar:
Ho parlato con la direttrice, la quale ha approvato la proposta. — Müdürle konuştum; kendisi öneriyi onayladı.
Burada la quale, dişil tekil la direttrice adına döner. Bu uzun biçimleri her che yerine otomatik olarak koymayın; özellikle edatsız doğrudan nesne görevinde günlük dilde che tercih edilir.
Chi ve ciò che
Chi bazen hem “kişi” anlamını hem de ona ilişkin açıklamayı bir arada taşır:
Chi arriva prima può aspettare qui. — İlk gelen kişi burada bekleyebilir.
Bu cümlede önceden söylenmiş la persona yoktur. Buna karşılık La persona che arriva prima… “İlk gelen kişi…” derseniz kişi adını açıkça söyler ve ardından che kullanırsınız.
Ciò che ise “olan şey, ... şey” anlamında kullanılabilir:
Non capisco ciò che dici. — Söylediğin şeyi anlamıyorum.
Burada da önceki bir ada bağlanan yalın che ile aynı yapı yoktur; “şey” anlamını ciò sağlar. Günlük dilde quello che de çok yaygındır: Non capisco quello che dici. — Söylediğin şeyi anlamıyorum.
Che ile bağlanan her cümle ilgi cümleciği değildir
So che lavori qui. — Burada çalıştığını biliyorum.
Bu örnekte che bir adı açıklamaz; bilinen bilgiyi başlatan bir bağlaçtır (cümleleri veya cümle parçalarını birbirine bağlayan sözcük). Buna karşılık Conosco la persona che lavora qui. “Burada çalışan kişiyi tanıyorum.” cümlesindeki che, la persona adına dönen ilgi zamiridir. İkisi yazılışça aynı olsa da görevleri farklıdır.
Gerçek kişi mi, aranan özellik mi?
İlgi cümleciklerinde çoğu zaman bildirme kipi, yani durumu gerçek veya bilinen bir bilgi olarak sunan fiil biçimi kullanılır:
Conosco un medico che parla turco. — Türkçe konuşan bir doktor tanıyorum.
Ama henüz belli olmayan, aranan veya istenen bir özelliği anlatırken congiuntivo, yani bilgiyi istek, olasılık veya belirsizlik çerçevesinde sunabilen fiil kipi görülebilir:
Cerco un medico che parli turco. — Türkçe konuşan bir doktor arıyorum.
Burada parli, aranan kişinin özelliğini belirtir. Che tek başına bu kipi zorunlu kılmaz; seçim anlam ve bağlama bağlıdır. Bu ayrımı daha ileri düzeyde ayrıca çalışmak gerekir.
Geçmiş zamanda uyum ayrıntısı
Le lettere che ho scritto sono sul tavolo. — Yazdığım mektuplar masanın üzerinde.
Burada scritto, birleşik geçmiş zamanın parçası olan geçmiş zaman ortacıdır; yani scrivere “yazmak” fiilinin ho scritto “yazdım” yapısındaki biçimidir. Avere ile kurulan bu tip yapılarda, nesne olan che öne gelse bile güncel tarafsız kullanımda scritto biçimini değiştirmemek güvenli seçimdir. Özellikle edebî veya daha geleneksel yazılarda le lettere che ho scritte gibi nesneye göre uyum gösteren biçimler de görülebilir.
Bu durum, doğrudan nesne zamiriyle kurulan Le ho scritte. “Onları yazdım.” cümlesinden ayrıdır. Orada önce gelen le zamiri nedeniyle dişil çoğul uyumu gerekir. Başlangıçta şu iki modeli ayrı tutun: le lettere che ho scritto ve le ho scritte.
Çalışma önerileri
- İki cümleyi birleştirin. Çevrenizdeki beş kişi veya eşyayı seçin. Önce Ho una borsa. La borsa è molto grande. “Bir çantam var. Çanta çok büyük.” deyin; sonra Ho una borsa che è molto grande. “Çok büyük bir çantam var.” biçiminde birleştirin. Açıklamanın İtalyancada addan sonra geldiğini sesli tekrar edin.
- Her örneğe iki soru sorun. “Eylemi kim yapıyor?” ve “Eylem neye yöneliyor?” sorularıyla che görevini bulun. Ardından yalnızca sayıyı değiştirin: il ragazzo che parla → i ragazzi che parlano “konuşan çocuk → konuşan çocuklar”. Nesne örneklerinde ise fiilin asıl öznesini arayın.
- Fiilleri yapılarıyla birlikte not edin. Yalnız Türkçe anlamı değil, conoscere qualcuno “birini tanımak”, parlare con qualcuno “biriyle konuşmak”, parlare di qualcosa “bir şeyden söz etmek” gibi bütün kalıpları öğrenin. Böylece che, con cui ve di cui seçimi tahmine dayanmaz.
İlgili konular
- Ön bilgi: Özne zamirleri — Eylemi kimin yaptığını, fiilden hangi bilgilerin anlaşıldığını ve özne zamirinin ne zaman söylenmeyebileceğini öğrenin. Bu ayrım, che sözcüğünün özne mi yoksa doğrudan nesne mi olduğunu bulmayı kolaylaştırır.