A1

İtalyancada Düzenli -ire Fiilleri

Verbi Regolari in -IRE

Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.

Kısaca

İtalyancada dormire (uyumak) gibi bu gruptaki fiilleri çekmek için -ire sonunu çıkarıp -o, -i, -e, -iamo, -ite, -ono eklerini getirirsiniz: dormo, dormi, dorme, dormiamo, dormite, dormono. Aynı kalıp partire (yola çıkmak), sentire (duymak, hissetmek) ve aprire (açmak) için de geçerlidir. Bu fiillere -isc- eklenmez; finire gibi bu eki alan fiiller ayrı bir kalıpla öğrenilir.

Genel bakış

Sabah kaçta yola çıktığınızı, geceleri ne kadar uyuduğunuzu veya bir sesi duyup duymadığınızı anlatırken bu fiillere ihtiyaç duyarsınız. A1 düzeyinde öğrenilen bu çekim, gündelik konuşmanın temel parçalarından biridir. Buradaki çekim, bir fiilin işi yapan kişiye ve zamana göre biçim değiştirmesidir: Türkçedeki “uyurum, uyursun” ayrımına benzer.

İtalyancada mastar, fiilin sözlükte bulunan, henüz kişiye göre değişmemiş biçimidir. Türkçedeki “uyumak” nasıl bir mastarsa dormire de öyledir. Mastarı -ire ile biten fiiller üçüncü çekim grubunu oluşturur; ancak hepsi aynı şekilde çekilmez. Bu yazının konusu, şimdiki zamanda araya -isc- almayan fiillerdir.

Öğreneceğiniz zamanın İtalyanca adı presente’dir. Bu zaman, Türkçedeki hem “uyuyorum” hem de “uyurum” gibi kullanımları karşılayabilir. Bu nedenle yalnızca ekleri değil, cümlede verilen zaman bilgisini de izlemek gerekir. Önce temel çekimi öğrenin; başka zamanlarla ve farklı kullanımlarla ilgili ayrıntıları sondaki ileri bölümde bulabilirsiniz.

Çekim nasıl yapılır?

1. Mastarın sonundaki -ire bölümünü çıkarın

Kök, burada çekim eklerini getireceğimiz sabit bölümdür:

  • dormire → dorm- — uyumak
  • partire → part- — yola çıkmak, ayrılmak
  • sentire → sent- — duymak, hissetmek
  • aprire → apr- — açmak

Türkçede “uyumak” sözcüğünden “uyumakıyorum” yapmadığınız gibi, İtalyancada da çekim ekini mastarın tamamına eklemezsiniz. Önce -ire çıkarılır; sonra uygun kişi eki getirilir.

2. İşi yapan kişiye uygun eki ekleyin

Özne, cümlede kimin ya da neyin bir işi yaptığını belirten bölümdür. Özne zamiri ise kişinin adı yerine kullanılan “ben, sen, o” gibi sözcüklerdir. Aşağıdaki tabloda zamirler, fiilin hangi kişiye ait olduğunu görmeniz için yazılmıştır.

Kişi Ek dormire partire sentire aprire
Ben — io -o dormo parto sento apro
Sen — tu -i dormi parti senti apri
O — lui / lei; resmî siz — Lei -e dorme parte sente apre
Biz — noi -iamo dormiamo partiamo sentiamo apriamo
Siz — voi -ite dormite partite sentite aprite
Onlar — loro -ono dormono partono sentono aprono

Örneğin part- köküne -iamo eklediğinizde partiamo elde edilir: “yola çıkıyoruz” veya “yola çıkarız”. Apr- köküne -ono eklendiğinde ise aprono, yani “açıyorlar / açarlar” olur.

Çekim, öznenin kadın veya erkek olmasına göre değişmez. Lui dorme “O uyuyor” demektir ve erkek birinden söz eder; lei dorme de “O uyuyor” demektir ve kadın birinden söz eder. İkisinde de fiil dorme biçimindedir.

3. Gereksiz zamirleri bırakın

Türkçedeki “Uyuyorum” cümlesinde ayrıca “ben” demek gerekmez. İtalyancada da benzer bir durum vardır: Dormo tek başına “Uyuyorum / uyurum” demeye yeter. Fiil eki kişiyi gösterdiği için zamir çoğu zaman söylenmez.

  • Partiamo alle sette. — Saat yedide yola çıkıyoruz.
  • Io parto alle sette, tu parti alle otto. — Ben yedide yola çıkıyorum, sen sekizde.

İkinci örnekte io ve tu, iki kişinin programını karşılaştırmak için kullanılır. Her cümleye zamir eklemek dil bilgisi bakımından yanlış değildir; ancak gereksiz vurgu yaratabilir.

Özne bir kişi adı ya da başka bir sözcük de olabilir. Giulia parte “Giulia yola çıkıyor” demektir; Giulia e Marco partono ise “Giulia ve Marco yola çıkıyor” anlamına gelir. İki kişi birlikte özne olduğunda “onlar” çekimi kullanılır.

4. Olumsuz cümle ve soru kurun

Olumsuzluk için çekimli fiilden önce non gelir. Türkçedeki “uyumuyorum” biçiminde olduğu gibi fiilin içine bir olumsuzluk eki yerleştirilmez:

  • Non dormo bene. — İyi uyumuyorum.
  • Oggi non partiamo. — Bugün yola çıkmıyoruz.
  • Non sentono la musica. — Müziği duymuyorlar.

Basit sorularda ayrıca Türkçedeki “mı / mi” gibi bir soru eki kullanılmaz. Konuşmada ses tonu, yazıda soru işareti soruyu belirtir:

  • Dormi bene? — İyi uyuyor musun?
  • Aprite il sabato? — Cumartesileri açıyor musunuz?

Soru sözcüğü kullanıldığında da çekim aynı kalır: A che ora parti? “Saat kaçta yola çıkıyorsun?” demektir. Soruyu oluşturmak için parti biçimini yeniden değiştirmeniz gerekmez.

Günlük yaşamdan örnekler

Aşağıdaki örneklerde Türkçe karşılıklar bağlama göre verilmiştir. Aynı İtalyanca biçimin her zaman tek bir Türkçe zaman ekiyle çevrilmesini beklemeyin.

İtalyanca Türkçe Açıklama
Dormo otto ore. Sekiz saat uyurum. Kişisel alışkanlık; ben çekimi.
A che ora parti? Saat kaçta yola çıkıyorsun? Sen çekimiyle hareket saatini sorma.
Sentiamo la musica. Müziği duyuyoruz. Biz çekimi.
Aprono la porta. Kapıyı açıyorlar. Onlar çekimi.
Il bambino dorme già. Çocuk çoktan uyudu, şimdi uyuyor. Şu anki durumu anlatan o çekimi.
Non dormo bene quando fa caldo. Hava sıcak olduğunda iyi uyuyamıyorum. Olumsuzluk ve tekrarlanan durum.
Partiamo domani mattina. Yarın sabah yola çıkıyoruz. Gelecekteki bir plan.
Voi partite da Ankara? Siz Ankara'dan mı yola çıkıyorsunuz? Birden fazla kişiye yöneltilen soru.
Scusi, Lei sente bene? Affedersiniz, iyi duyuyor musunuz? Tek kişiye resmî hitap.
Sento freddo. Üşüyorum. Bedensel his bildirme.
Apri la finestra ogni mattina? Her sabah pencereyi açıyor musun? Düzenli yapılan bir işi sorma.
Il negozio apre alle nove. Mağaza saat dokuzda açılıyor. İşletmenin açılış saati.
Apriamo il lunedì, ma non la domenica. Pazartesileri açıyoruz ama pazarları açmıyoruz. İşletme adına konuşma.
I miei amici dormono qui. Arkadaşlarım burada uyuyor. Çoğul özneyle onlar çekimi.

Sık yapılan hatalar

1. Her -ire fiiline -isc- eklemek

  • Yanlış: Io dormisco otto ore.
  • Doğru: Io dormo otto ore. — Ben sekiz saat uyurum.
  • Neden? Dormire, -isc- almayan gruptadır. Finire → finisco örneğini bütün -ire fiillerine uygulayamazsınız. Fiili öğrenirken yalnızca mastarını değil, io biçimini de kaydedin: dormire — dormo.

2. Siz çekiminde -ite yerine -ete kullanmak

  • Yanlış: Voi partete domani.
  • Doğru: Voi partite domani. — Siz yarın yola çıkıyorsunuz.
  • Neden? Buradaki ek -ite’dir. Başka bir çekim grubunda gördüğünüz -ete ekini buraya taşımayın. Partite biçimindeki i, grubun akılda tutulmasına yardımcı olur.

3. Onlar çekimini başka gruplarla karıştırmak

  • Yanlış: Loro dormano qui.
  • Doğru: Loro dormono qui. — Onlar burada uyuyor.
  • Neden? Burada öğretilen zamanda “onlar” eki -ono’dur. Dormano başka bir dil bilgisi yapısında karşınıza çıkabilir; fakat sıradan bir “Onlar uyuyor” cümlesinin biçimi değildir.

4. Resmî siz ile çoğul sizi aynı saymak

  • Yanlış: Signora, Lei partite oggi?
  • Doğru: Signora, Lei parte oggi? — Hanımefendi, bugün mü yola çıkıyorsunuz?
  • Neden? Türkçede tek kişiye saygılı konuşurken de çoğul “siz” çekimini kullanırız. İtalyancada resmî Lei, dil bilgisi bakımından “o” çekimini alır: parte. Voi partite ise birden fazla kişiye hitaptır.

5. Türkçe olumsuzluk sırasını aktarmak

  • Yanlış: Io dormo non bene.
  • Doğru: Io non dormo bene. — Ben iyi uyumuyorum.
  • Neden? Basit olumsuz cümlede non, çekimli fiilden önce gelir. Başlangıçta “özne varsa özne + non + fiil” sırasını kullanın. Özneyi söylemeden Non dormo bene demek de doğaldır.

Kullanım notları

Presente her zaman “şu anda” demek değildir

Türkçede “Her gece sekiz saat uyurum” ile “Şimdi uyuyorum” arasında çekim farkı vardır. İtalyancada bu iki anlam için de presente kullanılabilir. Dormo otto ore ogni notte “Her gece sekiz saat uyurum” demektir. Il bambino dorme ise uygun bir bağlamda “Çocuk uyuyor” anlamına gelir.

Zamanı belirginleştirmek için kullanılan sözcüklere dikkat edin: ogni notte “her gece”, adesso “şimdi”, domani “yarın” demektir. Örneğin Parto domani cümlesini “Yarın yola çıkarım” veya “Yarın yola çıkıyorum” diye çevirebiliriz. İtalyanca fiilin biçimi aynı kalır.

Sentire tek bir Türkçe fiile karşılık gelmez

Sentire çevredeki bir sesi duymayı da bedensel bir hissi de anlatabilir:

  • Sento un rumore. — Bir ses duyuyorum.
  • Sento freddo. — Üşüyorum.
  • Sento dolore alla schiena. — Sırtımda ağrı hissediyorum.

Müzik için de bir anlam ayrımı vardır. Sento la musica “Müziği duyuyorum” der; müzik kulağınıza geliyordur. Bilerek müzik dinlediğinizi anlatmak için genellikle Ascolto la musica denir: “Müzik dinliyorum.” Ascoltare farklı bir çekim grubundadır; burada önemli olan duyma ile dinleme ayrımıdır.

Partire ile yer bildirirken

Türkçedeki “Ankara'dan yola çıkıyorum” ifadesinde ayrılma anlamını -dan eki verir. İtalyancada bunun için ayrı bir sözcük kullanılır: Parto da Ankara. Buradaki da, çıkış yerini gösterir. Varış hedefi içinse per görebilirsiniz: Parto per Roma — “Roma'ya gitmek üzere yola çıkıyorum.”

Bu küçük sözcükleri fiille birlikte öğrenmek yararlıdır. Yalnızca “partire eşittir ayrılmak” diye ezberlemek yerine, “nereden?” ve “nereye gitmek üzere?” sorularını içeren kısa cümleler kurun.

Yazılış ve söyleyiş

Dormiamo ve dormite biçimlerinde kökten sonraki i yazılır; atlanmaz. Söylerken de dormiamo sözcüğünde mia, dormite sözcüğünde mi bölümü vurgulanır. Dormono biçiminde vurgu ilk hecededir. Bu vurgu yerleri normal yazıda ayrıca işaretlenmez; doğru söyleyişi bir ses kaydından dinlemek yararlıdır.

Temelin ötesinde: daha sonra karşılaşacağınız ayrıntılar

Bu bölümdeki yapıları hemen kullanmanız gerekmez. Başlangıç hedefiniz, yukarıdaki altı kişi biçimini güvenle kurabilmektir. Aşağıdaki ayrıntılar, ileride aynı fiili farklı bir biçimde gördüğünüzde bunun bir çelişki olmadığını anlamanıza yardımcı olur.

İki -ire kalıbını ayırmak

Dormire ile finire “bitirmek” aynı mastar sonuna sahiptir; fakat presente çekimlerinde farklı davranırlar. -isc-, bunu alan fiillerde bütün kişilere değil, belirli kişilere eklenir.

Kişi Uyumak — dormire Bitirmek — finire
Ben dormo finisco
Sen dormi finisci
O dorme finisce
Biz dormiamo finiamo
Siz dormite finite
Onlar dormono finiscono

Özellikle “biz” ve “siz” biçimlerinde -isc- bulunmaması önemlidir. Bir fiilin hangi gruba girdiğini yalnızca -ire sonuna bakarak kesin olarak çıkaramazsınız. Sözlükten çekimini kontrol etmek ve dormire — dormo, finire — finisco gibi ikililer öğrenmek en güvenli yoldur.

Düzenlilik bütün zamanlara otomatik olarak yayılmaz

Aprire, bu yazıdaki zamanda apro, apri, apre biçimleriyle düzenli davranır. Ancak geçmişte tamamlanan işleri anlatırken kullanılan geçmiş ortaç biçimi, yani yardımcı bir fiille birlikte geçmiş zaman kurmaya yarayan biçimi, aperto olur:

  • Apro la porta. — Kapıyı açıyorum.
  • Ho aperto la porta. — Kapıyı açtım.

Bu nedenle “şimdiki zamanda düzenli” olmak, “her zamanda hiçbir değişiklik göstermiyor” anlamına gelmez. Diğer örneklerde geçmiş ortaçlar dormito, partito ve sentito biçimindedir.

Geçmiş zaman kurarken yardımcı fiil, zaman yapısını oluşturmaya yardım eden ayrı bir fiildir. Dormire ile avere, partire ile essere kullanılır: Ho dormito bene “İyi uyudum”; Sono partito presto “Erken yola çıktım” demektir. Kadın bir konuşmacı son örnekte Sono partita presto der. Bu ayrıntı, geçmiş zaman konusuna aittir; şimdiki zamandaki kişi eklerini değiştirmez.

Aynı biçim bazen soru, bazen yönlendirme olabilir

Emir kipi, birinden bir şey yapmasını isterken kullanılan fiil biçimidir. Bazı kişilerde emir biçimi, burada öğrendiğiniz biçimle aynıdır:

  • Apri la finestra? — Pencereyi açıyor musun?
  • Apri la finestra, per favore. — Lütfen pencereyi aç.

İkinci cümlede apri bir yönlendirmedir. Anlamı ses tonu ve bağlam belirler. Resmî bir ricada ise farklı bir biçim görebilirsiniz: Apra la finestra, per favore — “Lütfen pencereyi açınız.” Bu, temel çekimin yanlış olduğu anlamına gelmez; farklı bir kip kullanılmıştır.

Devam eden işi özellikle vurgulamak

O anda sürmekte olan bir işi özellikle belirtmek için stare fiiliyle -endo biçimi kullanılabilir: Sto aprendo la porta — “Şu anda kapıyı açıyorum.” Burada aprendo, asıl fiili devam eden bir eylem olarak yardımcı fiile bağlar. Benzer biçimler dormendo, partendo ve sentendo şeklindedir.

Bu yapıyı Türkçedeki her -yor için kullanmayın. İtalyancada yalın presente çoğu bağlamda yeterlidir; alışkanlıkları anlatırken de temel seçim odur. Önce Apro la porta gibi basit cümleleri sağlamlaştırmak daha yararlıdır.

Çalışma önerileri

  1. Tek fiili değil, aynı kişiyi karşılaştırın. Önce “ben” dizisini söyleyin: dormo, parto, sento, apro. Sonra “biz” dizisine geçin: dormiamo, partiamo, sentiamo, apriamo. Böylece bütün fiillerde aynı ekin kullanıldığını fark edersiniz. Ardından tabloya bakmadan bir fiilin altı biçimini yazın.

  2. Kendi gününüzden üç kısa cümle kurun. Ne kadar uyuduğunuzu, saat kaçta yola çıktığınızı ve neyi duyduğunuzu yazın. Sonra bunlardan birini olumsuz, birini soru yapın. Örneğin Parto alle otto “Sekizde yola çıkıyorum” cümlesini Non parto alle otto “Sekizde yola çıkmıyorum” ve Parti alle otto? “Sekizde mi yola çıkıyorsun?” biçimlerine dönüştürün.

  3. Hitabı değiştirerek alıştırma yapın. “Bugün mü yola çıkıyorsun?” için Parti oggi?, tek kişiye resmî hitapta Lei parte oggi?, bir gruba hitapta Partite oggi? deyin. Türkçedeki tek “siz” sözcüğünün İtalyancada neden iki ayrı çekime karşılık geldiğini bu karşılaştırmayla pekiştirin.

İlgili konular

  • Önce öğrenin: Özne zamirleri — io, tu, lui, lei, noi, voi, loro biçimlerini ve zamirlerin ne zaman söylenmediğini öğrenin.
  • Sonraki adım: -isc- alan -ire fiilleri — finire gibi fiilleri bu yazıdaki kalıptan ayırın; hangi kişilerde araya ek girdiğini karşılaştırın.

Ön koşul

İtalyancada Özne ZamirleriA1

Bu kavram üzerine inşa edilen kavramlar

Diğer A1 kavramları

Bu kavram diğer dillerde

Tüm dillerde karşılaştır