A1

İtalyancada -isc- alan -ire fiilleri

Verbi in -IRE con -isc-

Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.

Kısaca

İtalyancada bazı -ire fiilleri, şimdiki zaman çekiminde io, tu, lui/lei ve loro ile -isc- alır; noi ve voi ile almaz. Örneğin finire (bitirmek): finisco, finisci, finisce, finiamo, finite, finiscono. Bu parça ayrı bir anlam katmaz; fiilin doğru biçimini oluşturur. Her -ire fiilinde bulunmadığı için yeni bir fiili, mümkünse finire — finisco gibi bir çift olarak öğrenin.

Genel bakış

Bir işi bitirdiğinizi, bir açıklamayı anladığınızı ya da çay tercih ettiğinizi söylerken bu kalıba ihtiyaç duyarsınız: Finisco il lavoro (İşi bitiriyorum), Capisco (Anlıyorum), Preferisco il tè (Çay tercih ediyorum). A1 düzeyinde öğrenilen bu fiiller, günlük konuşmaların önemli bir bölümünü karşılar. Dört temel fiille başlayabilirsiniz: finire (bitirmek), capire (anlamak), preferire (tercih etmek) ve spedire (göndermek).

Buradaki konu presente indicativo, yani bir durumu veya eylemi gerçek olarak bildiren şimdiki zaman çekimidir. İtalyancadaki bu zaman, bağlama göre Türkçede hem “anlıyorum” hem “anlarım” gibi karşılıklar bulabilir. Dolayısıyla yalnızca Türkçedeki -yor ekini düşünmek yeterli değildir: Spedisco i pacchi ogni lunedì “Paketleri her pazartesi gönderirim” demektir.

Türkçede “bitiriyorum, bitiriyorsun, bitiriyoruz” derken fiile düzenli bir sıra içinde ekler getiririz. İtalyancada ise aynı fiilin bazı kişi biçimleri ek bir parça alırken bazıları almaz. Burada alışılması gereken şey tam olarak budur. -isc- bütün çekim boyunca korunmaz, fakat nerede kullanılacağı düzenlidir.

Çekim nasıl yapılır?

Önce kökü bulun

Mastar, fiilin kişiye bağlanmamış sözlük biçimidir; Türkçedeki “bitirmek” gibi. İtalyancada bu gruptaki mastarlar -ire ile biter. Mastardaki -ire bölümünü kaldırınca kök, yani çekimin üzerine kurulduğu bölüm kalır:

  • finire → fin-: bitirmek;
  • capire → cap-: anlamak;
  • preferire → prefer-: tercih etmek;
  • spedire → sped-: göndermek.

Ardından cümlenin öznesini, yani eylemi yapan kişiyi veya şeyi belirleyin. “Ben” için başka, “biz” için başka bir biçim gerekir. Tekil bir kişiyi veya şeyi, çoğul ise birden fazlasını anlatır.

Altı kişi için temel kalıp

Kişi zamiri, bir kişinin adı yerine kullanılan “ben, sen, o” gibi sözcüktür. Aşağıdaki tabloda İtalyanca kişi zamirleri ve finire fiilinin bütün şimdiki zaman çekimi yer alır.

Kişi zamiri Kişi Çekim Türkçe karşılığı
io Ben finisco Bitiriyorum
tu Sen finisci Bitiriyorsun
lui / lei / Lei O / resmî hitapta siz finisce Bitiriyor / bitiriyorsunuz
noi Biz finiamo Bitiriyoruz
voi Siz finite Bitiriyorsunuz
loro Onlar finiscono Bitiriyorlar

Kuralı iki parçaya ayırabilirsiniz:

  • io, tu, lui/lei, loro: kök + -isc- + kişi sonu;
  • noi, voi: kök + kişi sonu; -isc- yoktur.

Örneğin finisco biçiminde fin- + -isc- + -o, finiamo biçiminde ise fin- + -iamo vardır. Başlangıçta parçaları tek tek düşünmek yararlı olsa da hedef, konuşurken “ben” deyince doğrudan finisco, “biz” deyince doğrudan finiamo biçimini hatırlamaktır.

Dört sık kullanılan fiilin tam çekimi

Aynı kalıbı bu dört fiile uygulayın. Özellikle noi ve voi satırlarını diğerleriyle karşılaştırın.

Kişi finire capire preferire spedire
io finisco capisco preferisco spedisco
tu finisci capisci preferisci spedisci
lui / lei / Lei finisce capisce preferisce spedisce
noi finiamo capiamo preferiamo spediamo
voi finite capite preferite spedite
loro finiscono capiscono preferiscono spediscono

Fiilin anlamı değişmez; yalnızca eylemi kimin yaptığı değişir. Capisco “anlıyorum”, capiamo “anlıyoruz” demektir. -isc- varlığı tek başına zaman, olumsuzluk veya vurgu bildirmez.

Her -ire fiili bu grupta değildir

Daha önce öğrendiğiniz dormire (uyumak) fiili dormo, dormi, dorme, dormiamo, dormite, dormono biçimindedir. Finire ise yukarıdaki gibi -isc- alır. İkisinin de mastarı -ire ile bitse de aynı alt kalıbı izlemezler.

Kişi -isc- almayan fiil -isc- alan fiil
Ben dormo finisco
Sen dormi finisci
Biz dormiamo finiamo
Onlar dormono finiscono

Yalnızca mastara bakarak bütün fiiller için güvenilir bir seçim yapamazsınız. Yeni fiillerde sözlükteki çekim bilgisini kontrol etmek, tahmin yürütmekten daha sağlam bir yöntemdir. Pulire (temizlemek) için pulisco, costruire (inşa etmek) için costruisco biçimlerini birlikte öğrenmek de aynı nedenle yararlıdır.

Yazılış aynı, ses her zaman aynı değil

İtalyancada sc, ardından gelen harfe göre farklı okunur. finisco ve finiscono içindeki bölüm “sk” sesini içerir; finisci ve finisce içindeki bölüm ise Türkçedeki “ş” sesine yaklaşır. Bu nedenle aynı yazılı parçayı bütün biçimlerde aynı sesle okumayın.

Kelime vurgusu, yani sözcükte daha belirgin söylenen hece de önemlidir. Finisco, finisci, finisce, finiscono biçimlerinde belirgin hece -nis- bölümüdür; finiamo ve finite biçimlerinde ise sırasıyla -nia- ve -ni- öne çıkar. Bu vurgular normal yazıda ayrıca işaretlenmez. Altı biçimi bir ses kaydından dinleyip peş peşe tekrar etmek, yalnızca tabloya bakmaktan daha etkili olur.

Cümle içinde örnekler

Aşağıdaki örneklerde fiil biçiminin yanı sıra zaman belirten sözlere ve konuşmanın bağlamına da bakın. Türkçe karşılıkta bazen -yor, bazen geniş zaman kullanılması, İtalyanca fiilin iki ayrı çekimi olduğu anlamına gelmez.

İtalyanca Türkçe Açıklama
Finisco il lavoro. İşi bitiriyorum. Ben için -isco gelir.
Capisci l'italiano? İtalyanca anlıyor musun? Sen için -isci; soru biçimi değişmez.
Preferisce il tè. O, çayı tercih ediyor. Kişinin kim olduğu bağlamdan anlaşılır.
Spediscono il pacco. Paketi gönderiyorlar. Onlar için -iscono kullanılır.
Finiamo la riunione alle cinque. Toplantıyı saat beşte bitiriyoruz. Biz biçiminde -isc- bulunmaz.
Capite questa parola? Bu kelimeyi anlıyor musunuz? Birden fazla kişiye yöneltilen soru.
Non capisco l'indirizzo. Adresi anlamıyorum. Olumsuzluk için fiilden önce non gelir.
Preferisci mangiare a casa? Evde yemek yemeyi mi tercih edersin? Tercih edilen eylem mastarla anlatılır.
Mia sorella finisce il corso a giugno. Kız kardeşim kursu haziranda bitiriyor. Kişi zamiri yerine bir kişi adı kullanılmıştır.
Spediamo i documenti domani. Belgeleri yarın gönderiyoruz. Noi biçimi; planı zaman sözü belirginleştirir.
A che ora finite il lavoro? İşi saat kaçta bitiriyorsunuz? Voi biçiminde -ite korunur.
I bambini capiscono tutto. Çocuklar her şeyi anlıyor. Çoğul özne, üçüncü çoğul kişi çekimi ister.
Signora, preferisce il tè o il caffè? Hanımefendi, çay mı kahve mi tercih edersiniz? Resmî hitapta üçüncü tekil kişi kullanılır.
Ogni venerdì spedisco una lettera a mia madre. Her cuma anneme bir mektup gönderirim. Düzenli yapılan eylem de aynı zamanla anlatılır.

Capisci l'italiano? cümlesinde Türkçedeki “mu” benzeri ayrı bir soru parçası yoktur. Yazıda soru işareti, konuşmada ise soru tonlaması yeterlidir. Olumsuz soruda da çekim aynı kalır: Non capisci? “Anlamıyor musun?” demektir.

Sık yapılan hatalar

1. Gerekli yerde -isc- kullanmamak

  • Yanlış: Io fino il lavoro.
  • Doğru: Io finisco il lavoro. — İşi bitiriyorum.
  • Neden? Finire, bu kişi için -isc- isteyen gruptadır. Dormo biçimini örnek alıp bütün -ire fiillerini aynı şekilde çekmeyin.

2. Noi ve voi biçimlerine de -isc- eklemek

  • Yanlış: Noi finisciamo il lavoro.
  • Doğru: Noi finiamo il lavoro. — İşi bitiriyoruz.
  • Neden? Şimdiki zamanın noi ve voi biçimlerinde bu parça kullanılmaz. Aynı nedenle “siz bitiriyorsunuz” için finite gerekir. Çalışırken finisco — finiamo çiftini özellikle karşılaştırın.

3. -isc- almayan fiile bu kalıbı uygulamak

  • Yanlış: Dormisco otto ore.
  • Doğru: Dormo otto ore. — Sekiz saat uyurum.
  • Neden? Mastarın -ire ile bitmesi tek başına yeterli değildir. Dormire bu alt gruba girmez. Fiili ilk öğrendiğinizde “ben” biçimini de kaydetmek bu hatayı önler.

4. Çoğul özneyle tekil çekim kullanmak

  • Yanlış: I bambini capisce tutto.
  • Doğru: I bambini capiscono tutto. — Çocuklar her şeyi anlıyor.
  • Neden? Türkçede “Çocuklar anlıyor” demek doğaldır; çoğul özneyle fiilin ayrıca -lar alması her zaman gerekmez. İtalyancada ise burada capiscono gerekir. Türkçedeki alışkanlığı doğrudan aktarmayın.

5. Kibar hitapta voi çekimini seçmek

  • Yanlış: Lei preferite il tè?
  • Doğru: Lei preferisce il tè? — Çayı mı tercih edersiniz?
  • Neden? Türkçede tek bir kişiye saygılı konuşurken “siz” deriz. İtalyancadaki standart resmî hitap Lei, anlamca saygılı “siz” olsa da üçüncü tekil kişi çekimi ister. Voi preferite ise standart kullanımda birden fazla kişiye seslenir.

Kullanım notları

Zamiri her defasında söylemek gerekmez

Türkçede “Ben anlamıyorum” yerine yalnızca “Anlamıyorum” diyebildiğimiz gibi, İtalyancada da çoğu zaman Non capisco yeterlidir. Çekim, kişinin kim olduğunu gösterir. Io gibi bir zamiri özellikle belirtmek karşılaştırma veya vurgu sağlayabilir: Io preferisco il tè, tu preferisci il caffè — “Ben çay tercih ediyorum, sen kahve tercih ediyorsun.”

Ancak finisce tek başına “o bitiriyor” veya kibar hitapta “siz bitiriyorsunuz” olabilir. Belirsizlik varsa kişi adı, zamir ya da konuşmanın bağlamı anlamı açıklar. İtalyancada lui ve lei ayrı sözcüklerdir, fakat fiilin bu kişi biçimi ikisinde de aynıdır.

Preferire ile neyi tercih ettiğinizi söyleme

Preferire sonrasında tercih edilen şeyi doğrudan söyleyebilirsiniz: Preferisco il tè — “Çayı tercih ederim.” Bir eylemden söz ediyorsanız mastar kullanabilirsiniz: Preferisco restare a casa — “Evde kalmayı tercih ederim.” Burada yalnızca preferisco kişiye göre çekilmiştir; restare (kalmak) mastar olarak kalır.

İki şeyi açıkça karşılaştırırken preferire A a B kalıbı kullanılır: Preferisco il tè al caffè — “Çayı kahveye tercih ederim.” Bu cümlede al, a + il birleşimidir. Türkçedeki “kahveye” sözcüğünün işlevini burada ayrı bir küçük sözcük üstlenir. Başlangıçta yalnızca Preferisco il tè kalıbını rahat kullanmanız yeterlidir.

Bu çekim resmî bir üslup değildir

-isc-, konuşmayı daha kibar ya da daha resmî yapmaz. Capisco gündelik konuşmada da, iş yazışmasında da kullanılan olağan biçimdir. “Anlıyorum” demek için capisco, “anlamıyorum” demek için non capisco kullanmak doğaldır. Kibarlık, bu parçayı ekleyip çıkarmakla değil, hitap biçimi ve cümlenin bütünüyle sağlanır.

Bir adım ötesi: Daha sonra karşılaşacağınız biçimler

Bu bölümü ilk çalışmanızda ezberlemeniz gerekmez. Başlangıç hedefi, şimdiki zamanın altı kişi biçimini doğru kullanmaktır. Aşağıdaki noktalar, ileride gördüğünüz farklı biçimleri aynı fiille ilişkilendirmenize yardımcı olur.

-isc- bütün zamanlara taşınmaz

Finisco biçimini öğrenmek, fiilin her biçiminde finisc- kullanacağınız anlamına gelmez. Örneğin:

İtalyanca Türkçe Açıklama
Ieri ho finito il lavoro. Dün işi bitirdim. Tamamlanmış geçmiş olayı anlatır; -isc- yoktur.
Da bambino capivo poco l'italiano. Çocukken İtalyancayı pek anlamazdım. Geçmişteki durumu anlatır; -isc- yoktur.
Domani finirò il lavoro. Yarın işi bitireceğim. Gelecek zaman biçimidir; -isc- yoktur.
Preferirei un tavolo vicino alla finestra. Pencereye yakın bir masa tercih ederdim. Daha yumuşak bir istek bildirir; -isc- yoktur.

Ho finito içindeki finito, başka bir fiille birlikte tamamlanmış eylemi anlatmaya yarayan geçmiş zaman ortacıdır. Adı uzun olsa da başlangıçta bunu “ho ile kullanılan finito biçimi” diye hatırlayabilirsiniz. Bu dört temel fiilde karşılıklar finito, capito, preferito, spedito olur. Geçmiş zamanın tamamını öğrenirken bunlarla yeniden karşılaşacaksınız.

Emirlerde bazı tanıdık biçimler geri gelir

Emir kipi, birinden bir şey yapmasını isteyen veya ona talimat veren fiil biçimidir. Tek bir kişiye samimi hitapta Finisci il lavoro! “İşi bitir!” demektir. Birden fazla kişiye Finite il lavoro! “İşi bitirin!” denir. Capiamo gibi noi biçimleri ise uygun bağlamda “anlayalım” türünde bir öneri değeri kazanabilir.

Resmî hitapta Finisca, per favore “Lütfen bitirin” biçimini görebilirsiniz. Bu, şimdiki zamandaki Lei finisce ile aynı değildir. Ayrıca olumsuz samimi emirde mastar kullanılır: Non spedire il pacco! — “Paketi gönderme!” Bu yüzden emir cümlelerini yalnızca şimdiki zaman tablosunu kopyalayarak kurmayın.

Congiuntivo biçimlerinde de görülür

Congiuntivo, bir düşünceyi, isteği veya değerlendirmeyi başka bir cümleye bağlı olarak anlatırken kullanılan bir fiil kipidir. Türkçede tek bir ekle her durumda karşılanmaz. Örneğin Spero che tu capisca “Umarım anlarsın” demektir.

Finire için bu kipin şimdiki zaman biçimleri finisca, finisca, finisca, finiamo, finiate, finiscano şeklindedir. Burada da noi ve voi biçimlerinde -isc- yoktur. Ancak sonlar, temel bölümdeki bildirme çekiminden farklıdır. İlk aşamada yalnızca capisca gördüğünüzde bunun capire ile bağlantısını tanımanız yeterlidir.

Bazı fiillerde iki kalıp da bulunur

Bazı -ire fiilleri sözlüklerde hem -isc- alan hem de almayan biçimlerle yer alır. Örneğin nutrire (beslemek) için nutro ve nutrisco biçimleri bulunabilir. Kullanım sıklığı ve bağlam fiilden fiile değişebilir; bu durum bütün -ire fiillerinde serbestçe seçim yapabileceğiniz anlamına gelmez.

Başlangıçtaki dört fiil için öğrendiğiniz finisco, capisco, preferisco, spedisco biçimlerini kullanmaya devam edin. Çift çekimli bir fiille karşılaşırsanız ayrı bir sözlük kontrolü yapın; nadir bir örneği genel kurala dönüştürmeyin.

Çalışma önerileri

  1. Altı biçimi, iki istisna satırı belirginleştirerek söyleyin. Finisco, finisci, finisce dedikten sonra finiamo, finite bölümünde durun; ardından finiscono ile tamamlayın. Aynı çalışmayı capire ile yapın. Amaç yalnızca listeyi ezberlemek değil, noi/voi geçişinde -isc- parçasının kaybolduğunu duymaktır.
  2. Türkçe ipucundan tam cümle kurun. “Biz belgeleri gönderiyoruz” için Spediamo i documenti, “Onlar belgeleri gönderiyor” için Spediscono i documenti deyin. Sonra “Anlıyor musun?” ile “Anlıyor musunuz?” cümlelerini karşılaştırın. Tek kişiye resmî hitap mı, bir gruba hitap mı ettiğinizi baştan belirleyin.
  3. Kendi hayatınızdan üç cümle yazın ve seslendirin. Neyi tercih ettiğinizi, işinizi saat kaçta bitirdiğinizi ve hangi açıklamayı anlamadığınızı anlatın. Ardından her cümleyi “biz” biçimine dönüştürün. Yazım kontrolünden sonra özellikle -sco/-scono ile -sci/-sce arasındaki ses farkını dinleyerek denetleyin.

İlgili konular

  • Önceki adım: Düzenli -ire fiilleri — temel kişi sonlarını ve -isc- almayan çekimi öğrenin; ardından iki kalıbı yan yana karşılaştırın.

Ön koşul

İtalyancada Düzenli -ire FiilleriA1

Diğer A1 kavramları

Bu kavram diğer dillerde

Tüm dillerde karşılaştır