İtalyancada andare ve venire
Andare e Venire
Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.
Kısaca
Andare genellikle “gitmek”, venire ise “gelmek” demektir: Vado al lavoro. — “İşe gidiyorum.”; Vieni qui! — “Buraya gel!” İkisi de düzensizdir; yani bütün biçimleri tek bir ek kuralıyla çıkarılamaz. Özellikle karşınızdaki kişinin yanına veya onunla birlikte hareket ederken İtalyanca venire kullanabilir: Vengo con te. — “Seninle geliyorum.”
Genel bakış
A1 düzeyinde yol sorarken, işe gidişinizi anlatırken veya bir davete cevap verirken bu iki fiille sürekli karşılaşırsınız. Bir otobüse yetişmek için “gidiyorum”, telefonda birine “geliyorum” demek basit görünür. Ancak doğru İtalyanca cümle için hem fiilin kişiye göre biçimini hem de hareketin kimin bulunduğu yere yöneldiğini düşünmek gerekir.
Türkçedeki “gitmek” ve “gelmek” ayrımı iyi bir başlangıçtır. Yine de Türkçeden kelime kelime aktarmak her zaman yeterli olmaz. Türkçede “Seninle sinemaya gideyim” diyebildiğiniz bir durumda İtalyanca, karşınızdaki kişiye katılmayı venire ile anlatabilir. Bu nedenle yalnızca varış noktasını değil, konuşmadaki bakış açısını da izleyin.
Önce şimdiki ve alışılmış eylemleri anlatan temel çekimleri, ardından yer bildiren yapıları öğreneceğiz. İleri bölümde geçmiş zaman, ayrılıp gitme anlamındaki andarsene ve hareket bildirmeyen bazı kullanımlar var. Başlangıçta bunların hepsini üretmeniz gerekmez; gördüğünüzde tanıyabilmeniz yeterlidir.
Nasıl kullanılır?
Şimdiki zaman çekimleri
Mastar, fiilin sözlükteki çekimsiz biçimidir: Türkçede “gitmek”, İtalyancada andare gibi. Çekim ise bu fiilin işi yapan kişiye ve zamana göre aldığı biçimdir. Aşağıdaki biçimler İtalyancada presente, yani içinde bulunulan zamanı ve alışkanlıkları anlatabilen zaman içindir.
| Kişi | Andare | Venire |
|---|---|---|
| Ben | io vado | io vengo |
| Sen | tu vai | tu vieni |
| O | lui/lei va | lui/lei viene |
| Siz, kibar hitap | Lei va | Lei viene |
| Biz | noi andiamo | noi veniamo |
| Siz, birden çok kişi | voi andate | voi venite |
| Onlar | loro vanno | loro vengono |
Io, tu, lui, lei, noi, voi, loro kişi zamirleridir; yani “ben, sen, o” gibi kişiyi adlandıran kelimelerdir. Türkçede olduğu gibi İtalyancada da bunları her cümlede söylemek gerekmez. Vado a casa. — “Eve gidiyorum.” cümlesinde vado zaten konuşanın kendisini gösterir. Io vado a casa, tu resti qui. — “Ben eve gidiyorum, sen burada kalıyorsun.” cümlesinde ise zamirler karşıtlığı belirginleştirir.
Andare, sonu -are ile bitse de düzenli fiiller gibi çekilmez. Parlare → parlo örneğinden hareketle ando üretmeyin; doğru biçim vadodur. İki fiili karşılıklı gruplar halinde öğrenmek işe yarar: vado / vengo, vai / vieni, va / viene. Vanno ve vengono biçimlerini de ayrı ayrı çalışın; ikisinde de yazım ve ses yapısı önemlidir.
Türkçedeki iki zamanı tek biçim karşılayabilir
Türkçede “Her gün işe giderim” ile “Şimdi işe gidiyorum” farklı ekler alır. İtalyancada aynı vado biçimi iki durumda da kullanılabilir:
- Vado al lavoro ogni giorno. — “Her gün işe giderim.”
- Adesso vado al lavoro. — “Şimdi işe gidiyorum.”
- Domani vengo da te. — “Yarın sana geliyorum.”
Son örnekte domani, “yarın” diyerek zamanı belirler. Kesinleşmiş yakın planlarda gelecek için de bu temel çekim kullanılabilir. Dolayısıyla vadoyu her gördüğünüzde yalnızca “giderim” diye çevirmeyin; zaman belirten sözlere ve bağlama bakın.
Gitmek mi, gelmek mi?
Başlangıç için şu ayrım yeterlidir:
- Andare: Konuşmanın merkezinden başka bir yere gitmek. Vado in biblioteca. — “Kütüphaneye gidiyorum.”
- Venire: Konuşanın veya hitap edilen kişinin bulunduğu yere gelmek. Vieni a casa mia? — “Benim evime gelir misin?”
Telefonda olduğunuzu düşünün. Arkadaşınız evde, siz dışarıdasınız. Vengo da te alle otto. — “Saat sekizde sana geliyorum.” dersiniz. Burada arkadaşınızın bulunduğu yer hareketin varış noktasıdır. Venire kullanmak için onun sizinle aynı yerde olması gerekmez.
Bir etkinlikte de bakış açısı belirleyicidir. Vai alla festa? — “Partiye gidiyor musun?” sorusu, karşıdakinin planını dışarıdan sorabilir. Vieni alla festa? — “Partiye geliyor musun?” sorusu ise genellikle konuşanın da katılacağı veya kendi çevresine ait gördüğü bir etkinliğe davet niteliğindedir. İki cümle de doğrudur; farklı bir ilişki kurar.
Birine katılmak da önemlidir. Bir arkadaşınız “Ben pazara gidiyorum” dediğinde Vengo con te. — “Seninle geliyorum.” diyebilirsiniz. Buradaki venire, sadece “konuşanın şimdiki konumuna doğru hareket” anlamına sıkıştırılamaz. Hareketi arkadaşınızla ortak bir plan olarak kurarsınız.
Nereye, kime, nereden?
Türkçedeki “Roma'ya”, “İtalya'ya”, “doktora” gibi eklerin görevini İtalyancada çoğunlukla edatlar, yani kelimeler arasında yön veya yer ilişkisi kuran kısa sözler üstlenir. Aynı Türkçe ek için her zaman aynı İtalyanca edatı seçemezsiniz.
| Kullanım | İtalyanca | Türkçe |
|---|---|---|
| Şehir, çoğunlukla a | Vado a Roma. | Roma'ya gidiyorum. |
| Ülke, çoğunlukla in | Vado in Italia. | İtalya'ya gidiyorum. |
| Sık kullanılan yer kalıbı | Vado a casa. | Eve gidiyorum. |
| Sık kullanılan yer kalıbı | Vado in ufficio. | Ofise gidiyorum. |
| Bir kişinin yanına, da | Vado da Marta. | Marta'nın yanına gidiyorum. |
| Meslek sahibinin yanına | Vado dal medico. | Doktora gidiyorum. |
| Gelinen yer, da | Vengo da Londra. | Londra'dan geliyorum. |
| Birliktelik, con | Vengo con voi. | Sizinle geliyorum. |
Al, alla, dal gibi biçimler edat ile tanımlığın birleşmesinden oluşur. Tanımlık, İtalyancada isimlerin önünde bulunan il, la gibi kelimelerdir; Türkçede bunların bire bir karşılığı yoktur. Örneğin a + il = al, a + la = alla, da + il = dal olur. Bu yüzden Vado al lavoro. — “İşe gidiyorum.” ve Vengono alla festa? — “Partiye geliyorlar mı?” cümlelerinde edatları tek başlarına görmezsiniz.
Da iki önemli işi yapabilir. Vengo da Milano. — “Milano'dan geliyorum.” cümlesinde çıkış yerini; Vengo da te. — “Sana geliyorum.” cümlesinde ise kişinin yanını, çoğu kez evini veya bulunduğu yeri gösterir. Bunu “da her zaman Türkçedeki -den ekidir” diye ezberlemeyin. Ardından gelen kelime ve cümlenin bütünü anlamı belirler.
Soru ve olumsuz cümle
Olumsuzluk için çekimli fiilden önce non gelir: Non vado al lavoro oggi. — “Bugün işe gitmiyorum.” Türkçedeki gibi fiilin içine bir olumsuzluk eki yerleştirilmez.
Evet-hayır sorularında Türkçedeki “mı/mi” gibi ayrı bir soru sözü gerekmez. Vieni con noi? — “Bizimle geliyor musun?” cümlesinde soru konuşurken tonlamayla, yazıda soru işaretiyle anlaşılır. Yer sorarken dove kullanılır: Dove vai? — “Nereye gidiyorsun?”; da dove ise çıkış yerini sorar: Da dove vieni? — “Nereden geliyorsun?”
Bağlam içinde örnekler
Aşağıdaki cümlelerde fiile ek olarak zaman sözlerine ve yer edatlarına da dikkat edin. Türkçe çeviriler, içinde bulunulan duruma uygun olarak verilmiştir.
| İtalyanca | Türkçe | Açıklama |
|---|---|---|
| Vado al lavoro. | İşe gidiyorum. | Günlük bir hareket. |
| Dove vai? | Nereye gidiyorsun? | Varış noktasını sorar. |
| Vengo da Londra. | Londra'dan geliyorum. | Yolculuğun çıkış yerini veya bağlama göre kökeni anlatır. |
| Vengono alla festa? | Partiye geliyorlar mı? | Çoğul kişi biçimi. |
| Ogni sabato andiamo al mercato. | Her cumartesi pazara gideriz. | Düzenli alışkanlık. |
| Oggi non vado in ufficio. | Bugün ofise gitmiyorum. | Fiilden önce olumsuzluk. |
| Venite a cena da noi? | Bize akşam yemeğine gelir misiniz? | Birden çok kişiye davet. |
| Vado dal dentista alle tre. | Saat üçte dişçiye gidiyorum. | Meslek sahibinin yanına gitme. |
| Aspettami, vengo con te! | Beni bekle, seninle geliyorum! | Karşıdaki kişiye katılma. |
| Domani andate a Firenze? | Yarın Floransa'ya gidiyor musunuz? | Yakın gelecek planı. |
| Vieni qui un momento! | Bir an buraya gel! | Doğrudan çağrı. |
| Stasera vengo da te dopo il lavoro. | Bu akşam işten sonra sana geliyorum. | Muhatabın bulunduğu yere yönelme. |
Sık yapılan hatalar
1. Andare fiilini düzenli çekmek
- Yanlış: Io ando a scuola.
- Doğru: Io vado a scuola. — “Ben okula gidiyorum.”
-Are sonunu görmek bütün biçimleri düzenli yapmaz. Özellikle vado, vai, va, vanno biçimlerini hazır bir bütün olarak öğrenin. Düzenli fiillerden bildiğiniz örüntüyü her kişiye zorla uygulamayın.
2. Venire fiilindeki değişimi kaçırmak
- Yanlış: Tu veni con noi?
- Doğru: Tu vieni con noi? — “Sen bizimle geliyor musun?”
Tu ile vieni kullanılır; noi ile veniamo, voi ile venite gelir. Bütün biçimlerde aynı ses dizisini aramak yerine tabloyu kişi kişi kontrol edin.
3. Türkçedeki yön ekini tek edatla karşılamak
- Yanlış: Vado a Italia.
- Doğru: Vado in Italia. — “İtalya'ya gidiyorum.”
Şehirlerle çoğunlukla a, ülkelerle in kullanılır. Vado a Roma. — “Roma'ya gidiyorum.” kalıbıyla karşılaştırın. Bu bir başlangıç kuralıdır; bütün yer adları ve tamlamalar için istisnasız bir formül değildir. Sık kullanılan yerleri edatlarıyla birlikte öğrenin.
4. Kaynağı anlatırken yön edatı kullanmak
- Yanlış: Vengo di Londra.
- Doğru: Vengo da Londra. — “Londra'dan geliyorum.”
Bu fiille gelinen yer da ile belirtilir. Sono di Londra. — “Londralıyım.” cümlesi de doğrudur, ancak başka bir yapıdır. İnsanın nereli olduğu ile bir yolculuğa nereden başladığı bazen aynı bilgiye işaret etse de kullanılan kalıplar aynı değildir.
5. Konuşanın yanına gelmeyi andare ile anlatmak
Durum şu: Siz evdesiniz ve arkadaşınızı yanınıza çağırıyorsunuz.
- Bu anlamda yanlış: Vai qui!
- Doğru: Vieni qui! — “Buraya gel!”
Qui, “burada/buraya” anlamıyla sizin bulunduğunuz yeri gösterir; bu çağrıda venire gerekir. Ancak her andare / venire karşıtlığı bu kadar keskin değildir. Parti örneğinde olduğu gibi bazı cümlelerde iki fiil de mümkündür, fakat bakış açısı değişir.
Kullanım notları
Kibar hitapta tek kişiye de viene denir
Türkçedeki kibar “siz” İtalyancada tek kişiye hitap ederken Lei ile karşılanabilir. Bu durumda fiil “o” biçimindedir: Lei viene alla riunione? — “Toplantıya geliyor musunuz?” Birden çok kişiye soruyorsanız Venite alla riunione? — “Toplantıya geliyor musunuz?” dersiniz. Türkçe çevirinin aynı olması, İtalyanca biçimlerin de aynı olacağı anlamına gelmez.
Ulaşım biçimini ayrı öğrenin
Vado a piedi. — “Yürüyerek gidiyorum.”; Vado in treno. — “Trenle gidiyorum.”; Vado in macchina. — “Arabayla gidiyorum.” Sık kullanılan bu kalıplarda Türkçedeki “-le” ekini her defasında con ile karşılamayın. Con özellikle bir kişiyle birlikte olmayı anlatırken çok kullanışlıdır: Vado con mia sorella. — “Kız kardeşimle gidiyorum.”
Köken sorusu her zaman yolculuk sorusu değildir
Da dove vieni? — “Nereden geliyorsun?” bir istasyonda az önceki yolculuğu sorabilir; tanışma sırasında ise kişinin geldiği ülkeyi veya şehri sorabilir. Di dove sei? — “Nerelisin?” daha doğrudan kökeni sorar. Bu ayrım Türkçede de tanıdıktır: “Nereden geliyorsun?” sorusuna “İşten” de “İzmir'den” de cevap verilebilir.
Temelin ötesinde
Bu bölümdeki yapıları başlangıçta ezberlemek zorunda değilsiniz. Temel vado / vengo ayrımını öğrendikten sonra bunlar konuşmalarda ve okumalarda karşınıza çıkacaktır.
Başka bir eylem için gitmek veya gelmek
Andare a + mastar ve venire a + mastar hareketin amacını belirtebilir:
- Vado a comprare il pane. — “Ekmek almaya gidiyorum.”
- Vieni a prendere un caffè? — “Bir kahve içmeye gelir misin?”
- Vengo a prenderti alle sei. — “Saat altıda seni almaya geliyorum.”
Burada ikinci fiil çekilmez; çekim ilk fiildedir. Türkçede “almaya” dediğimiz amaç ilişkisini İtalyanca a ile kurar. Bu yapıyı otomatik bir gelecek zaman olarak düşünmeyin: İlk cümle genellikle ekmek almak için bir yere gitmeyi anlatır.
Geçmişte andare ve venire
Günlük tamamlanmış olayları anlatan passato prossimo, yardımcı fiil denen zamanı kurmaya yardım eden bir fiil ile asıl fiilin geçmiş biçiminden oluşur. Andare ve venire, temel hareket anlamlarında yardımcı olarak essere kullanır. Geçmiş biçimleri andato ve venutodur.
| İtalyanca | Türkçe | Açıklama |
|---|---|---|
| Marco è andato a casa. | Marco eve gitti. | Erkek, tek kişi. |
| Anna è venuta ieri. | Anna dün geldi. | Kadın, tek kişi. |
| Marco e Luca sono andati al cinema. | Marco ile Luca sinemaya gittiler. | Erkeklerden oluşan grup. |
| Anna e Marta sono venute con noi. | Anna ile Marta bizimle geldiler. | Kadınlardan oluşan grup. |
Son biçim, işi yapan kişinin tekil veya çoğul oluşuna ve dilbilgisel cinsiyetine göre -o, -a, -i, -e ile değişir. Bu uyum, yani kelimenin ilgili kişiye göre biçim değiştirmesi, Türkçede bulunmadığından ayrıca dikkat ister. Şimdiki zamanda ise va veya viene, kişinin kadın ya da erkek olmasına göre değişmez.
Sık karşılaşılan başka biçimler
Sonraki zamanlarda iki fiilin düzensizliği devam eder. Aşağıdaki örnekler bir tanıma rehberidir; bütün zamanları bir arada öğrenmeniz gerekmez.
| İşlev | İtalyanca | Türkçe |
|---|---|---|
| Geçmişte alışkanlık | Da bambino andavo a scuola a piedi. | Çocukken okula yürüyerek giderdim. |
| Geçmişte alışkanlık | Veniva da noi ogni domenica. | Her pazar bize gelirdi. |
| Gelecek | Andrò a Roma a giugno. | Haziranda Roma'ya gideceğim. |
| Gelecek | Verrò domani. | Yarın geleceğim. |
| Koşula bağlı istek | Verrei volentieri, ma lavoro. | Seve seve gelirdim ama çalışıyorum. |
| Doğrudan çağrı | Vieni con me! | Benimle gel! |
| Doğrudan yönlendirme | Va' a casa! | Eve git! |
Son örnekteki va', tu kişisine verilen emir, yani doğrudan bir yönlendirme biçimidir; vai biçimi de kullanılır. Normal bildirme cümlesindeki Luca va a casa. — “Luca eve gidiyor.” ifadesinde ise va kesme işareti almaz. Venire için samimi tekil çağrı vieni, birden çok kişiye çağrı venitedir.
Andare ile andarsene arasındaki fark
Andarsene, bulunduğu yerden ayrılıp gitmeyi öne çıkaran bir fiildir. Vado a casa. — “Eve gidiyorum.” varış noktasını bildirir. Me ne vado. — “Ben gidiyorum / Buradan ayrılıyorum.” ise ayrılma kararını öne çıkarır. Ce ne andiamo? — “Gidelim mi?” cümlesi de bulunulan yerden ayrılmayı önerir.
Buradaki kısa kelimeler fiilin yapısına dahildir; yalnızca vado yerine her yerde me ne vado koyamazsınız. Bağlama ve ses tonuna göre bu ifade sıradan bir vedalaşma da kararlı bir ayrılış da olabilir. Tek başına mutlaka kaba veya öfkeli değildir.
Hareket anlatmayan yaygın kalıplar
Andare her zaman fiziksel gitme anlamı taşımaz:
- Come va? — “Nasıl gidiyor?”
- Va bene. — “Tamam / Olur.”
- Ti va un caffè? — “Canın kahve ister mi?”
- Questo telefono non va. — “Bu telefon çalışmıyor.”
Ti va…? gündelik bir teklif kalıbıdır; “Sen gidiyor musun?” diye çözülmez. Ti va di uscire? — “Dışarı çıkmak ister misin?” örneğinde bir eylem teklif edildiği için di + mastar gelir.
Daha ileride venire, hareketle ilgisi olmayan bir dilbilgisi yapısında da görülür: La porta viene chiusa ogni sera. — “Kapı her akşam kapatılır.” Bu, edilgen yapıdır; yani cümle işi yapanı değil, yapılan işlemden etkileneni öne çıkarır. Buradaki viene “gelir” diye çevrilmez. Bu kullanımı şimdilik tanımak yeterlidir; temel hareket cümlelerinden ayrı öğrenin.
Çalışma önerileri
- İki kişilik bir harita kurun. Kendinizi evde, arkadaşınızı ofiste düşünün. “Sana geliyorum”, “Markete gidiyorum”, “Benimle geliyor musun?” cümlelerini İtalyanca kurun. Sonra yerlerinizi değiştirin. Her seferinde hareketin kimin yanına olduğunu söylemek, iki fiili rastgele seçmenizi önler.
- Çekimi yer kalıplarıyla birleştirin. Yalnızca fiil listesini tekrarlamak yerine Vado a casa. — “Eve gidiyorum.” cümlesinden Andiamo a casa. — “Eve gidiyoruz.” cümlesine geçin. Ardından Vengo da te. — “Sana geliyorum.” cümlesini Veniamo da te. — “Sana geliyoruz.” biçimine dönüştürün. Önce kişi, sonra yer değişsin.
- Üç satırlık günlük plan yazın. Bir alışkanlık, bugüne ait bir hareket ve yarına ait bir buluşma seçin. Her cümlede fiil biçimini, yer edatını ve zaman sözünü ayrı ayrı kontrol edin. Son olarak birini olumsuz, birini soru yapın; böylece yalnızca ezber değil, cümle kurma da çalışmış olursunuz.
İlgili konular
- Önceki adım: Düzenli -ARE fiilleri — kişi eklerinin temel düzenini öğrenerek andare fiilinin hangi biçimlerde bu düzenden ayrıldığını daha kolay görebilirsiniz.