İtalyancada Temel Sorular
Domande di Base
Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.
Kısaca
İtalyancada evet-hayır sorusu kurmak için Türkçedeki mı/mi/mu/mü gibi bir soru eki kullanılmaz: Parli italiano? “İtalyanca konuşuyor musun?” demektir; soru olduğu konuşmada tonlamadan, yazıda soru işaretinden anlaşılır. Bilgi isterken chi “kim”, che cosa / cosa / che “ne”, dove “nerede/nereye”, quando “ne zaman”, come “nasıl” ve perché “neden” kullanılır. Bu sözcükler çoğunlukla sorunun başında bulunur: Dove abiti? “Nerede oturuyorsun?”
Genel Bakış
Bir kafede sipariş verirken, istasyonda yol sorarken ya da yeni tanıştığınız biriyle konuşurken birkaç soru kalıbı çok iş görür. A1 düzeyinde amaç, bütün cümleleri kusursuz kurmadan da ihtiyaç duyduğunuz bilgiyi sorabilmektir. Bunun için önce iki soru türünü ayırın: “Biletin var mı?” gibi evet veya hayırla yanıtlanabilecek sorular ve “Bilet nerede?” gibi belirli bir bilgi isteyen sorular.
Türkçe bilenler için bazı noktalar tanıdıktır. İtalyancada da “sen” veya “ben” her cümlede söylenmek zorunda değildir; fiil (bir işi, oluşu veya durumu bildiren sözcük) kimin hakkında konuşulduğunu çoğu zaman gösterir. Fakat Türkçenin cümle sonuna yerleştirdiği soru eki İtalyancada yoktur. Ayrıca Türkçede “Nerede oturuyorsun?” derken kullandığınız sözcük sırasını her soruya doğrudan aktaramazsınız. Soru sözcüğünü ve İtalyanca fiilin biçimini birlikte öğrenmek daha güvenlidir.
Sorular Nasıl Kurulur?
Evet-hayır soruları: Sözcükler aynı, tonlama farklı
En basit yöntemde normal cümleyi korur, onu soru olarak söylersiniz. Özne (cümlede işi yapan veya hakkında konuşulan kişi ya da şey) ile fiilin yerini zorunlu olarak değiştirmeniz gerekmez. Soru kurmak için ayrıca bir sözcük eklemeniz de gerekmez.
| İtalyanca | Türkçe | Açıklama |
|---|---|---|
| Hai tempo. | Vaktin var. | Düz bir bildirme cümlesi. |
| Hai tempo? | Vaktin var mı? | Aynı sözcükler soru olarak söyleniyor. |
| Maria abita qui. | Maria burada oturuyor. | Bir bilgi veriliyor. |
| Maria abita qui? | Maria burada mı oturuyor? | Bilginin doğru olup olmadığı soruluyor. |
Başlangıçta evet-hayır sorularında sesi sona doğru hafifçe yükseltmek işe yarar. Ancak “Her İtalyanca soru aynı yükselen ezgiyle biter” diye bir kural yoktur. Konuşanın niyeti, bölgesi ve vurgusu ezgiyi değiştirebilir. Bilgi sorularında sesin son bölümde düşmesi de doğaldır. Yalnızca son heceyi yükseltmek yerine kısa bir soruyu bütün olarak dinleyip taklit edin.
Kısa yanıt verebilirsiniz: Sì “Evet”, No “Hayır”. Fiili tekrar etmek de doğaldır: Parli italiano? — Sì, parlo italiano. “İtalyanca konuşuyor musun? — Evet, İtalyanca konuşuyorum.” Türkçedeki “Konuşuyor musun?” sorusuna “Konuşuyorum” demek gibi, yanıtın fiili konuşan kişiye göre değişir.
Temel soru sözcükleri
Aşağıdaki tabloda her sözcüğü tek bir Türkçe karşılığa hapsetmeden öğrenin. Özellikle dove ve come, kullanıldıkları cümleye göre farklı biçimde çevrilebilir.
| İtalyanca | Türkçe | Kullanım |
|---|---|---|
| Chi è? | Kim o? | Bir kişinin kimliğini sorar. |
| Cosa fai? | Ne yapıyorsun? | Bir eylemi veya yapılan işi sorar. |
| Che cosa vuoi? | Ne istiyorsun? | İstenen şeyi sorar. |
| Dove abiti? | Nerede oturuyorsun? | Yaşanılan yeri sorar. |
| Quando parti? | Ne zaman yola çıkıyorsun? | Zamanı sorar. |
| Come stai? | Nasılsın? | Bir kişinin nasıl olduğunu sorar. |
| Perché studi italiano? | Neden İtalyanca öğreniyorsun? | Sebebi sorar. |
Chi, insanlar için kullanılır. Kişiyi sorunun faili olarak sorabilirsiniz: Chi parla? “Kim konuşuyor?” Aynı sözcük, eylemin yöneldiği kişiyi de sorabilir: Chi cerchi? “Kimi arıyorsun?” Türkçedeki “kim” ve “kimi” ayrımı burada chi sözcüğünün biçimini değiştirmez; anlamı cümlenin geri kalanı gösterir.
Che cosa, cosa ve che, tek başına “ne” sorarken yaygın seçeneklerdir. Che cosa fai?, Cosa fai? ve Che fai? aynı temel soruyu sorar: “Ne yapıyorsun?” Bunları kesin bir resmî-gayriresmî sıralamasına koymayın. Kullanım sıklığı konuşana ve bölgeye göre değişir; che cosa başlangıç için açık ve güvenli bir seçimdir.
Che, bir adın (kişi, yer, nesne veya kavramı adlandıran sözcüğün) önüne de gelir: Che lavoro fai? “Ne iş yapıyorsun?” Burada cosa sözcüğünü doğrudan lavoro önüne koyamazsınız. Tek başına kullanılan “ne?” ile bir adın önünde kullanılan “ne/hangi?” kalıbını ayrı öğrenin.
Soru sözcüğü ile fiili birleştirmek
Başlangıç için kullanışlı düzen soru sözcüğü + fiil + gerekli diğer bilgiler biçimindedir:
- Dove lavori? — Nerede çalışıyorsun?
- Quando arriva il treno? — Tren ne zaman geliyor?
- Come prepari il caffè? — Kahveyi nasıl hazırlıyorsun?
İkinci örnekte özne olan il treno, yani “tren”, fiilden sonra gelir. Bu sıralama bilgi sorularında çok doğaldır. Yine de bütün sorular için değişmez bir yer değiştirme kuralı yoktur. Tu dove lavori? “Sen nerede çalışıyorsun?” cümlesinde tu başta bulunabilir; özellikle sıra size geldiğinde veya başkalarıyla karşılaştırma yapıldığında kullanılır.
Chi doğrudan işi yapan kişiyi soruyorsa, kim olduğu henüz bilinmeyen kişi için genellikle tek kişiye uygun fiil biçimi kullanılır: Chi abita qui? “Burada kim oturuyor?” Yanıt birden fazla kişi olabilir: Due studenti. “İki öğrenci.” Bu başlangıç kalıbı, aşağıda göreceğiniz Chi sono…? kimlik sorularından farklıdır.
Türkçedeki eklerin karşılığını kurmak
Türkçede “kim”, “kime”, “kimle” derken sözcüğe ek getirirsiniz. İtalyancada bu ilişkiler çoğu zaman edatlarla kurulur; edat, önüne geldiği sözcüğün cümledeki ilişkisini belirten kısa sözcüktür. Soru sözcüğüyle birlikte edatı da başa alın.
| İtalyanca | Türkçe | Açıklama |
|---|---|---|
| Con chi vai? | Kiminle gidiyorsun? | Birliktelik soruluyor. |
| A chi scrivi? | Kime yazıyorsun? | Yazının yöneldiği kişi soruluyor. |
| Di che cosa parlate? | Ne hakkında konuşuyorsunuz? | Konuşmanın konusu soruluyor. |
| Da dove vieni? | Nereden geliyorsun? | Başlangıç yeri veya kişinin geldiği yer soruluyor. |
| Dove vai? | Nereye gidiyorsun? | Yön, fiilin anlamından anlaşılıyor. |
Son iki satır önemlidir. Dove hem “nerede” hem “nereye” karşılığında kullanılabilir; her “nereye” sorusuna ayrıca bir edat eklemeniz gerekmez. “Nereden” içinse yaygın kalıp da dove olur. Edatı yalnızca Türkçe eke bakarak seçmek yerine fiille birlikte öğrenin: parlare di “bir şey hakkında konuşmak”, scrivere a “birine yazmak”.
Sık kullanılan kısalmalar ve yazım
Dove, come ve cosa, è “-dır / olmak” biçiminden önce sıkça kısalır: Dov'è la stazione? “İstasyon nerede?”, Com'è il corso? “Kurs nasıl?”, Cos'è questo? “Bu nedir?” Kesme işareti, düşen son ünlünün yerini gösterir. È üzerindeki aksan işaretini de koruyun; aksansız e, “ve” anlamına gelen başka bir sözcüktür.
Perché son harfinde aksanla yazılır ve vurgu bu son hecededir. Evet anlamındaki sì de aksan alır. Bu işaretler süs değildir; doğru yazımın parçasıdır.
Günlük Bağlamlarda Örnekler
Aşağıdaki sorular farklı ortamlarda doğrudan kullanılabilir. Türkçe çeviriler, İtalyanca yapıyı sözcüğü sözcüğüne kopyalamak yerine konuşmada doğal duyulacak karşılığı verir.
| İtalyanca | Türkçe | Bağlam |
|---|---|---|
| È libero questo posto? | Burası boş mu? | Trende bir koltuğu sorarken. |
| Avete un tavolo per due? | İki kişilik masanız var mı? | Restoranda çalışanlara hitap ederken. |
| Chi è? | Kim o? | Kapı çalınca. |
| Cosa fai stasera? | Bu akşam ne yapıyorsun? | Bir arkadaşınızla plan konuşurken. |
| Che cosa significa questa parola? | Bu kelime ne anlama geliyor? | Yeni bir sözcük öğrenirken. |
| Dove abiti? | Nerede oturuyorsun? | Yeni tanıştığınız biriyle konuşurken. |
| Dov'è il bagno? | Tuvalet nerede? | Bir kafede yer sorarken. |
| Quando apre il museo? | Müze ne zaman açılıyor? | Ziyaret planı yaparken. |
| Come si chiama? | Adınız nedir? | Bir kişiye resmî hitap ederken. |
| Come vai al lavoro? | İşe nasıl gidiyorsun? | Ulaşım biçimini sorarken. |
| Perché studi italiano? | Neden İtalyanca öğreniyorsun? | Birinin öğrenme sebebini sorarken. |
| Con chi viaggi? | Kiminle seyahat ediyorsun? | Yol arkadaşını sorarken. |
| Da dove parte l'autobus? | Otobüs nereden kalkıyor? | Kalkış yerini öğrenirken. |
| Scusi, può ripetere? | Affedersiniz, tekrar eder misiniz? | Söyleneni anlayamadığınızda. |
Come si chiama? bağlama göre “Onun adı ne?” anlamına da gelebilir. Tabloda soruyu karşınızdaki kişiye yönelttiğiniz için “Adınız nedir?” karşılığı kullanıldı. Soru kalıbının anlamını yalnızca sözcüklerden değil, kime söylendiğinden de çıkarın.
Sık Yapılan Hatalar
1. Türkçedeki soru ekine karşılık bir sözcük aramak
- Yanlış: Se parli italiano? — “İtalyanca konuşuyor musun?” demek için.
- Doğru: Parli italiano? — İtalyanca konuşuyor musun?
- Neden? Se, doğrudan sorularda Türkçedeki mi görevi görmez. “Acaba … mı?” anlamını başka bir cümlenin içine yerleştirirken kullanılabilir; bu ayrı yapı ileri bölümde açıklanıyor.
2. Soru kurarken fiili çekimsiz bırakmak
- Yanlış: Dove tu abitare? — “Nerede oturuyorsun?” demek için.
- Doğru: Dove abiti? — Nerede oturuyorsun?
- Neden? Abitare, fiilin mastarıdır; yani sözlükteki, kişiye göre değişmemiş “oturmak” biçimidir. Soruda da fiili kişiye göre çekmeniz gerekir. Tu “sen” sözcüğünü eklemek bu gerekliliği kaldırmaz.
3. Bir adın önünde cosa kullanmak
- Yanlış: Cosa lavoro fai? — “Ne iş yapıyorsun?” demek için.
- Doğru: Che lavoro fai? — Ne iş yapıyorsun?
- Neden? Bir adın önünde bu kalıbı kurarken che kullanılır. Tek başına “Ne yapıyorsun?” sorusu ise Cosa fai? olabilir.
4. Türkçedeki yönelme veya birliktelik ekini atlamak
- Yanlış: Chi scrivi? — “Kime yazıyorsun?” demek için.
- Doğru: A chi scrivi? — Kime yazıyorsun?
- Neden? Bu anlamda scrivere “yazmak”, alıcı kişiyi a ile bağlar. Benzer biçimde “Kiminle gidiyorsun?” için Con chi vai? gerekir; yalnızca chi ilişkinin ne olduğunu göstermez.
5. Samimi ve resmî hitap biçimlerini karıştırmak
- Yanlış: Tu come si chiama? — “Senin adın ne?” demek için.
- Doğru: Come ti chiami? — Adın ne?
- Resmî seçenek: Come si chiama? — Adınız nedir?
- Neden? Tu ile kullanılan biçim, resmî Lei biçimiyle aynı değildir. Tek bir sözcüğü değiştirip geri kalanını sabit bırakmak yerine soruyu bir bütün olarak öğrenin.
6. Aksan ve kesme işaretini unutmak
- Yanlış: Dove e la stazione? — “İstasyon nerede?” demek için.
- Doğru: Dov'è la stazione? — İstasyon nerede?
- Neden? Burada è gereklidir; e “ve” demektir. Kısaltmadan Dove è la stazione? yazmak da mümkündür, ancak dov'è çok yaygındır. Benzer şekilde “neden” sözcüğünü perché olarak yazın.
Kullanım Notları
Samimiyet ve nezaket
Arkadaşınıza Come stai? “Nasılsın?” dersiniz; daha resmî bir ilişkide Come sta? “Nasılsınız?” kullanılır. Resmî Lei, tek kişiye saygılı hitaptır ve fiili “o” için kullanılan biçime getirir. Türkçedeki saygı bildiren “siz” bu nedenle İtalyancaya her zaman voi olarak aktarılmaz; voi standart kullanımda birden fazla kişiye hitap eder.
Bir soru dilbilgisi bakımından doğru olsa da beklenenden sert duyulabilir. Yabancı birine doğrudan Che vuoi? “Ne istiyorsun?” demek çoğu durumda kaba veya sabırsız duyulur. Scusi, può aiutarmi? “Affedersiniz, bana yardım edebilir misiniz?” gibi bir giriş daha uygundur. Scusi resmî, scusa samimi “affedersin” biçimidir.
Perché hem soruda hem yanıtta
Perché soruda “neden”, yanıtta “çünkü” anlamına gelir:
Perché studi italiano? — Perché lavoro a Milano.
“Neden İtalyanca öğreniyorsun? — Çünkü Milano'da çalışıyorum.”
Bu iki kullanımda sözcüğün yazımı değişmez. Türkçede iki ayrı sözcük bulunması, İtalyancada da iki ayrı biçim olması gerektiği anlamına gelmez.
Kısa sorular ve bağlam
Gerçek konuşmada herkes tam cümle kurmaz. Dove? “Nerede?”, Quando? “Ne zaman?” ve Con chi? “Kiminle?” bağlam açıksa yeterli olabilir. E tu? “Ya sen?” karşılıklı tanışmalarda çok kullanışlıdır. Buna karşılık tek başına sertçe söylenen Cosa? “Ne?” sabırsız duyulabilir; anlamadığınızda Può ripetere? “Tekrar eder misiniz?” daha güvenli bir seçenektir.
Temelin Ötesinde: İleride Karşılaşacağınız Kullanımlar
Bu bölümü ilk çalışmada ezberlemeniz gerekmez. Temel soru sözcükleri değişmeden kalır; daha uzun cümleler kurdukça görevleri ve vurguları çeşitlenir.
Dolaylı sorular
Doğrudan sormak yerine soruyu başka bir cümlenin içine yerleştirebilirsiniz. Buna dolaylı soru, yani bir sorunun başka bir cümlenin parçası olarak aktarılması denir.
- Dove abita Luca? — Luca nerede oturuyor?
- Non so dove abita Luca. — Luca'nın nerede oturduğunu bilmiyorum.
- Sai se Luca abita qui? — Luca'nın burada oturup oturmadığını biliyor musun?
Bilgi isteyen soruda dove korunur. Evet-hayır sorusu başka cümlenin içine girdiğinde ise se kullanılır. İkinci örnek bilgi veren bir cümledir ve soru işareti almaz; üçüncü örnekte bütün cümle karşınızdakine soru yönelttiği için soru işareti vardır.
Daha ileri düzeyde Non so dove sia Luca. “Luca'nın nerede olduğunu bilmiyorum.” gibi biçimler de göreceksiniz. Sia, congiuntivo denen dilek kipinin bir biçimidir; İtalyancada bu kip yalnızca dilek bildirmez, belirsizlik ve konuşanın tutumu gibi anlamlarla da kullanılır. Dolaylı sorularda kip seçimi bağlama ve anlatım tarzına bağlıdır; “Her dolaylı soruda bu biçim gerekir” diye ezberlemeyin.
Olumsuz sorular ve yanıtlar
Non vieni? “Gelmiyor musun?” sorusu beklenti veya şaşkınlık taşıyabilir. Yalnızca sì veya no demek yerine yanıtı açmak anlaşılmayı kolaylaştırır:
- Sì, vengo. — Geliyorum.
- No, non vengo. — Hayır, gelmiyorum.
Burada sì, gelme eylemini doğrular; no, gelmeyeceğinizi bildirir. Türkçedeki olumsuz sorulara verilen kısa yanıtlar da bağlama göre karışabildiğinden, özellikle telefon konuşmalarında fiili söylemek iyi bir alışkanlıktır.
Sonradan gelen soru sözcüğü ve vurgu
Başlangıçta soru sözcüğünü başa koyun. İleride Hai detto cosa? “Ne dedin?” gibi, cosa sözcüğünün sona bırakıldığı sorular duyabilirsiniz. Bunlar özellikle söyleneni yeniden sorma veya şaşırma amacı taşır; baştaki soru sözcüğüyle kurulan tarafsız sorunun her yerde kullanılabilen eşdeğeri değildir.
Benzer biçimde Sei tu? “Sen misin?” sorusunda tu “sen” açıkça kimliğe odaklanır. Özneyi söylemek veya yerini değiştirmek her zaman yeni bir soru kuralı değildir; çoğu zaman vurguyu değiştirir.
Chi ile kimlik soruları ve diğer soru sözcükleri
Chi è quella persona? “Şu kişi kim?” tek kişiyi, Chi sono quelle persone? “Şu kişiler kim?” birden fazla kişiyi sorar. Dolayısıyla chi her durumda tek kişiye uygun fiil gerektirmez. Burada kişi sayısı, kimliği sorulan quella persona / quelle persone bölümünden bellidir.
Bu temel grubun ardından quale “hangi” ve quanto “ne kadar/kaç” sözcüklerini öğrenmek yararlıdır: Quale preferisci? “Hangisini tercih ediyorsun?”, Quanto costa? “Ne kadar?” Qual è il tuo numero? “Numaran ne?” kalıbında qual è kesme işareti olmadan yazılır; bunu com'è ve dov'è ile karıştırmayın. Bu sözcüklerin sayı ve adlarla kullanımları ayrıca çalışılmalıdır.
Çalışma Önerileri
- Aynı cümleyi bilgi ve soru olarak kaydedin. Önce Hai tempo. “Vaktin var.”, sonra Hai tempo? “Vaktin var mı?” deyin. Kaydı dinleyip farkın eklenen bir sözcükten değil, tonlamadan geldiğini kontrol edin. Ardından doğal bir konuşma kaydındaki soruyla kendi söyleyişinizi karşılaştırın.
- Bir günlük plan için altı soru üretin. Bir buluşmayı düşünün: kim geliyor, ne yapılıyor, nerede buluşuluyor, ne zaman başlıyor, oraya nasıl gidiliyor, neden o yer seçiliyor? Her soruyu uygun soru sözcüğüyle İtalyanca kurun ve kısa bir yanıt ekleyin. “Kiminle?” veya “Nereden?” gerektiğinde edatı da yazın.
- İki hitap biçimini eşleştirin. Kartın bir yüzüne Come stai? “Nasılsın?”, öbür yüzüne Come sta? “Nasılsınız?” yazın. Come ti chiami? “Adın ne?” ile Come si chiama? “Adınız nedir?” çiftini de ekleyin. Her kartta önce kime konuştuğunuzu belirleyin; sonra soruyu sesli söyleyin.
İlgili Konular
- Özne zamirleri — “Ben”, “sen”, “o” gibi kişi bildiren sözcükleri ve bunların ne zaman söylenmeyebileceğini öğrenin.
- Yaygın edatlar — “Kime?”, “kiminle?” ve “nereden?” sorularındaki ilişkileri doğru kurmak için a, con, da ve di gibi sözcükleri çalışın.