C1

İtalyancada Sola ve Sağa Kaydırma

Dislocazioni

Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.

Kısaca

İtalyancada bir ögeyi cümlenin başına veya sonuna ayırıp cümlenin içinde bir zamirle yeniden gösterebilirsiniz: Il libro, l'ho letto — “Kitabı, okudum”; L'ho letto, il libro — “Okudum onu, kitabı.” Bu düzenlemeye kaydırma (dislocazione) denir; temel işlevi, ne hakkında konuşulduğunu ve o konu hakkında ne söylendiğini ayırmaktır. Özellikle nesnelerde kullanılan küçük zamirler gereksiz tekrar değildir: ayrılan ögenin cümleyle bağını kurarlar.

Genel bakış

Türkçede “O dosyayı, yarın gönderirim” veya “Gönderdim onu, dosyayı” dediğimizde, sözcüklerin yerini değiştirerek konuşmanın akışını düzenleriz. İtalyancada da benzer bir olanak vardır; ancak sözcükleri taşımak çoğu zaman tek başına yetmez. Zamir, yani bir kişinin veya şeyin adını yeniden söylemeden onu gösteren sözcük, fiilin yanında yer alır. Örneğin Il caffè, lo prendo amaro cümlesinde “Kahveyi şekersiz içerim” denirken il caffè konuşmanın konusu, lo ise kahveyi cümle içinde yeniden gösteren zamirdir.

Bu yapı gündelik konuşmada oldukça doğaldır. Bir arkadaşınız daha önce konuştuğunuz kitaba dönebilir, garson kahveyi nasıl içtiğinizi sorabilir veya biri verdiğiniz paranın ne olduğunu merak edebilir. Kaydırma, böyle durumlarda ortak bilgiyi yeniden sahneye çıkarır. C1 düzeyinde amaç yalnızca yapıyı tanımak değil, sıradan bir bilgi cümlesiyle konu değiştiren, hatırlatan veya karşılaştırma yapan cümle arasındaki farkı yönetmektir.

Türkçe konuşan bir öğrenen için asıl güçlük, anlamı kavramaktan çok İtalyancanın istediği bağlantıyı korumaktır. Türkçedeki “Kahveyi ben yaparım” cümlesinde ayrıca “onu” demek gerekmez. Buna karşılık İtalyancada kahve ayrı bir konu olarak başa alındığında Il caffè, lo preparo io — “Kahveyi ben yaparım” biçimi kullanılır. Her iki dilde de öne alma vardır, fakat bunun dil bilgisel işaretleri aynı değildir.

Nasıl kurulur?

Önce düz cümleyi bulun

Özne, eylemi yapan veya hakkında yargı verilen kişi ya da şeydir. Doğrudan nesne, fiilin “kimi, neyi?” sorusuna cevap veren bölümüdür. Şu cümlede özne, fiil çekiminden anlaşılan “ben”; doğrudan nesne ise il libro, yani “kitap”tır:

  • Ho letto il libro. — “Kitabı okudum.”

Kaydırmada olay değişmez. Değişen, dinleyiciye önce hangi bilgiyi sunduğunuzdur:

İtalyanca Türkçe Bilginin sunuluşu
Ho letto il libro. Kitabı okudum. Olayı doğrudan bildirir.
Il libro, l'ho letto. Kitaba gelince, onu okudum. Önce kitabı konu olarak belirler.
L'ho letto, il libro. Okudum onu, kitabı. Önce yargıyı söyler, sonra hangi kitaptan söz edildiğini belirtir.

Türkçe karşılıklar bilgi düzenini görünür kılmak içindir. Doğal bir çeviride üç cümle de bağlama göre yalnızca “Kitabı okudum” olabilir. Dolayısıyla her kaydırmayı Türkçede mutlaka “gelince” veya “onu” ile çevirmek gerekmez.

Sola kaydırma: önce konu, sonra söylenen

Sola kaydırma (dislocazione a sinistra), ilgili ögenin cümlenin başında ayrı bir konu olarak sunulmasıdır. Temel düzen şöyledir:

Başa alınan öge + onu yeniden gösteren zamir + cümlenin geri kalanı.

  • La macchina, la uso solo nel fine settimana. — “Arabayı yalnızca hafta sonları kullanıyorum.”
  • A Maria, le ho dato il libro. — “Maria'ya kitabı verdim.”

İlk örnekte la macchina “neyi kullanıyorum?” sorusunu cevaplar; la onu yeniden gösterir. İkinci örnekte a Maria “kime verdim?” sorusunu cevaplar; le “ona” anlamındadır. Aynı kişi veya şey iki kez belirtilir, ama iki ayrı katılımcıdan söz edilmez.

La macchina ve a Maria aynı türden değildir. Dolaylı nesne, burada olduğu gibi eylemin yöneldiği kişiyi “kime?” sorusuyla gösteren bölümdür. İtalyancadaki a gibi edatlar, yani sözcükler arasındaki ilişkiyi kuran kısa sözcükler, kaydırılan ögenin içinde korunur. Bu yüzden A Maria biçimindeki a, rastgele eklenmiş değildir.

Hangi zamir kullanılır?

Zamir seçimini yalnızca başa alınan sözcüğün anlamından çıkarmayın. Önce fiilin o ögeyle nasıl kurulduğunu düşünün: bir şeyi görmek, birine yazmak, bir şeyden söz etmek veya bir yere gitmek farklı bağlantılar ister.

İtalyanca Türkçe Bağlantı
Il pane, lo compro domani. Ekmeği yarın alacağım. Eril tekil doğrudan nesne: lo.
La porta, la chiudo io. Kapıyı ben kapatırım. Dişil tekil doğrudan nesne: la.
I documenti, li porto io. Belgeleri ben getiririm. Eril çoğul doğrudan nesne: li.
Le chiavi, le tengo in borsa. Anahtarları çantamda tutuyorum. Dişil çoğul doğrudan nesne: le.
A Paolo, gli scrivo stasera. Paolo'ya bu akşam yazacağım. Bir erkeğe yönelen eylem: gli.
A Giulia, le scrivo stasera. Giulia'ya bu akşam yazacağım. Bir kadına yönelen eylem: le.
Di questo, ne parliamo dopo. Bunu daha sonra konuşuruz. Bir konudan söz etme: ne.
A Roma, ci torno a maggio. Roma'ya mayısta döneceğim. Bir yere dönme: ci.

Lo, la, li, le biçimlerinin seçilmesinde dil bilgisel cinsiyet, yani İtalyancanın adları eril veya dişil olarak sınıflandırması, önemlidir. Bu sınıflandırma Türkçede yoktur. Ayrıca le, bağlama göre “onları” veya bir kadına yönelik “ona” anlamına gelebilir; biçim aynı olsa da görevi farklıdır.

Ci her edatlı ögenin yerine geçen genel bir sözcük değildir; ne de Türkçedeki her “-den” ekinin karşılığı değildir. Örneğin parlare di qualcosa “bir şeyden söz etmek” bağlantısı ne kullanımını açıklar. Kaydırmayı öğrenirken fiili ve istediği bağlantıyı birlikte öğrenmek, zamiri tahmin etmekten daha güvenlidir.

Sağa kaydırma: önce yargı, sonra açıklayıcı öge

Sağa kaydırmada (dislocazione a destra) cümlenin içindeki zamir önce gelir, açık ad veya ad grubu sona bırakılır:

  • Lo prendo amaro, il caffè. — “Şekersiz içerim ben, kahveyi.”
  • Le ho già risposto, a Giulia. — “Yanıt verdim bile ona, Giulia'ya.”

Sondaki bölüm çoğu zaman zaten bilinen bir konuyu hatırlatır veya zamirin neye gönderme yaptığını belirginleştirir. Bu bölüm genellikle cümlenin asıl yeni bilgisini taşımaz. “Neyi satın aldın?” sorusuna ilk kez alınan şeyi söylemek istiyorsanız düz bir cevap çoğu durumda daha uygundur: Ho comprato una bicicletta — “Bir bisiklet aldım.”

Yalnızca adın sonda bulunması sağa kaydırma sayılmaz. Ho visto Marco — “Marco'yu gördüm” olağan bir cümledir. L'ho visto, Marco — “Gördüm onu, Marco'yu” ise nesneyi önce zamirle gösterir, sonra açıklar. Burada Marco seslenilen kişi değil, görülen kişidir; yazıda bağlam bu ayrımı netleştirmelidir.

Zamirin yeri ve geçmiş zaman uyumu

Kaydırma, zamirlerin normal yerleşimini değiştirmez. Çekimli fiillerde zamir genellikle fiilden önce gelir. Olumsuzluk bildiren non ise zamirden önce bulunur:

  • Quel film, non l'ho visto. — “O filmi izlemedim.”

Mastar, fiilin kişi ve zaman belirtmeyen sözlük biçimidir; örneğin leggere, “okumak”. Volere “istemek” gibi fiillerle iki olağan yerleşim de mümkündür:

  • Questo libro, lo voglio leggere. — “Bu kitabı okumak istiyorum.”
  • Questo libro, voglio leggerlo. — “Bu kitabı okumak istiyorum.”

Geçmişte tamamlanan eylemleri anlatan passato prossimo yapısında, avere ile kullanılan ve fiilden önce gelen lo, la, li, le nesne zamirleri geçmiş zaman ortaç biçimiyle uyum gerektirir. Ortaç, burada letto veya vista gibi, geçmiş zamanın kurulmasında kullanılan fiil biçimidir:

  • La lettera, l'ho letta. — “Mektubu okudum.”
  • I messaggi, li ho letti. — “Mesajları okudum.”
  • Le ragazze, le ho viste ieri. — “Kızları dün gördüm.”

Tekilde lo ve la, sesli harfle başlayan yardımcı fiilden önce l' olur. Yazıda bu kısalma cinsiyeti gizlese de letta gibi ortaç biçimleri uyumu göstermeye devam eder.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki cümlelerde aynı yapı farklı konuşma ihtiyaçlarına hizmet eder. Türkçe karşılıklar kimi zaman sözcük sırasını değil, konuşmadaki işlevi yansıtır.

İtalyanca Türkçe Kullanıldığı durum
Il caffè, lo prendo amaro. Kahveyi şekersiz içerim. İçecek tercihini açıklama.
A Maria, le ho dato il libro. Maria'ya kitabı verdim. Daha önce konuşulan kişiye dönme.
L'ho visto, Marco. Gördüm onu, Marco'yu. Görülen kişiyi sonradan açıkça belirtme.
Di questo, ne parliamo dopo. Bunu daha sonra konuşuruz. Konuyu erteleme.
Le bollette, le hai pagate? Faturaları ödedin mi? Yapılması gereken işi hatırlatma.
I bambini, li accompagno io. Çocukları ben götürürüm. Görevi kimin üstleneceğini belirtme.
A tuo fratello, gli hai telefonato? Kardeşini telefonla aradın mı? Daha önce planlanan aramayı sorma.
A Milano, ci vado per lavoro. Milano'ya iş için gidiyorum. Bilinen bir yolculuğun nedenini açıklama.
Ne abbiamo già parlato, di questa proposta. Konuştuk bunu zaten, bu öneriyi. Görüşmenin daha önce yapıldığını hatırlatma.
L'hai chiusa, la finestra? Kapattın mı pencereyi? Ortak ortamda bilinen bir şeyi kontrol etme.
Il pesce, lo mangio; la carne, no. Balık yerim; et yemem. İki konu arasında karşılaştırma yapma.
Quella risposta, non me l'aspettavo. O cevabı hiç beklemiyordum. Bilinen bir cevaba tepki gösterme.

Telefon örneğinde Türkçe “kardeşini” derken İtalyancanın telefonare a qualcuno — “birine telefon etmek” bağlantısını kurduğuna dikkat edin. Türkçe çevirideki eki doğrudan İtalyanca zamir seçimine aktarmayın.

Sık yapılan hatalar

1. Ayrılan nesneyi zamirsiz bırakmak

  • Hedeflenen kaydırma için uygun değil: Il libro, ho letto.
  • Doğru: Il libro, l'ho letto. — “Kitabı okudum.”

Ayrı bir konu olarak sunulan doğrudan nesneyi cümle içinde lo, burada kısalmış biçimiyle l', yeniden gösterir. Zamirsiz öne alma bazı vurgu yapılarında mümkündür; ancak bu, aynı bilgi düzenine sahip başka türlü bir kaydırma değildir. Bu ayrımı ileri kullanım bölümünde göreceksiniz.

2. Türkçe eke göre zamir seçmek

  • Yanlış: A Maria, la ho dato il libro.
  • Doğru: A Maria, le ho dato il libro. — “Maria'ya kitabı verdim.”

Maria verilen şey değil, kitabın verildiği kişidir. Bu yüzden “onu” anlamındaki doğrudan nesne zamiri değil, “ona” anlamındaki le gerekir. Aynı nedenle A Paolo, lo telefono yerine A Paolo, gli telefono — “Paolo'yu telefonla arıyorum” denir.

3. Zamirle ortaç arasındaki uyumu unutmak

  • Yanlış: Le chiavi, le ho trovato.
  • Doğru: Le chiavi, le ho trovate. — “Anahtarları buldum.”

Le chiavi dişil çoğuldur. Önce gelen le doğrudan nesne zamiri, trovate biçimini gerektirir. Sıradan Ho trovato le chiavi — “Anahtarları buldum” cümlesindeki biçimi aynen korumak bu yapıda hataya yol açar.

4. Konu anlamındaki bağlantıyı yanlış kurmak

  • Yanlış: Di questo, lo parliamo dopo.
  • Doğru: Di questo, ne parliamo dopo. — “Bunu daha sonra konuşuruz.”

İtalyancada burada kullanılan bağlantı parlare di, yani “bir şeyden söz etmek”tir. Lo doğrudan nesne içindir; ne ise bu örnekte di questo bölümünü yeniden gösterir.

5. Konuyu hep cümlenin en güçlü vurgusu sanmak

  • Bağlam: Chi hai invitato? — “Kimi davet ettin?”
  • Yeni kişiyi bildirmek için doğal cevap: Ho invitato Giulia. — “Giulia'yı davet ettim.”
  • Farklı bir bilgi düzeni: L'ho invitata, Giulia. — “Davet ettim onu, Giulia'yı.”

Son cümle dil bilgisi bakımından yanlış değildir; fakat Giulia'nın zaten konuşmada erişilebilir olduğu bir durumda daha uygundur. Her bilgiyi sona eklenen bir konuya dönüştürmek, cevapların gereksiz dolambaçlı duyulmasına neden olur.

Kullanım notları

Doğal konuşma dili, gelişigüzel bozuk cümle değil

Kaydırma aile içi konuşmalarda, söyleşilerde, toplantılarda ve yazışmalarda sık görülür. Tek başına yanlış veya eğitimsiz konuşma göstergesi değildir. Buna rağmen resmî bir raporda peş peşe kaydırmalar, metne konuşma havası verebilir. Böyle bir metinde Abbiamo esaminato la proposta — “Öneriyi inceledik” gibi düz bir cümle genellikle daha tarafsızdır.

Sola kaydırma, yazılı bir açıklamada konuları sırayla ele almak için de işe yarar: “Ulaşımı çözdük; konaklamayı ise daha ayarlamadık” türü bir düzen kurabilirsiniz. Burada belirleyici olan, cümleyi süslemek değil okurun neyin konuşulduğunu kolayca izlemesidir.

Virgül ve ses birlikte düşünülmeli

Virgül, ayrılan ögeyi öğretim örneklerinde görünür kılar. Gerçek yazılarda özellikle kısa sola kaydırmalarda virgül kullanılmayabilir: Questo libro l'ho già letto — “Bu kitabı zaten okudum.” Dolayısıyla yapıyı yalnızca virgüle bakarak tanımayın; zamiri ve bilgi akışını da izleyin.

Konuşmada hafif bir durak veya ses ezgisindeki değişiklik ayrımı belirginleştirebilir. Ancak her kaydırmada uzun, teatral bir durak yoktur. Sağa kaydırılan bölüm çoğu zaman daha düşük vurguyla söylenir; asıl bilgi daha önceki bölümde verilir.

Türkçeyle benzerlik nerede biter?

Türkçede “Bu kitabı okudum” cümlesinin nesnesi zaten fiilden önce gelir. Bu sıra tek başına kitabın özel olarak konu seçildiğini göstermez. İtalyancada ise Questo libro, l'ho letto içindeki öne alınmış nesne ve zamir birlikte özel bir bilgi düzeni kurar.

Ayrıca Türkçede “ona” hem kadın hem erkek için kullanılabilir. İtalyancada tekil dolaylı nesnede gli ve le ayrımını korumak gerekir. Türkçe cümleyi önce kurup sonra sözcük sözcük dönüştürmek yerine, İtalyanca fiilin bağlantısını bulup uygun zamiri seçin.

İleri kullanım ve ince ayrımlar

Kaydırma ile karşıtlık vurgusu aynı şey değildir

Odak, cümlede özellikle yeni bilgi veya düzeltme olarak sunulan bölümdür. Konu ise hakkında konuştuğunuz şeydir. Bir öge cümlenin başında olsa da her zaman konu olmayabilir:

  • Il pane, l'ho comprato. — “Ekmeğe gelince, onu aldım.”
  • IL PANE ho comprato, non il latte. — “Sütü değil, EKMEĞİ aldım.”

İkinci örnekte büyük harfler ses vurgusunu gösterir; normal yazıda sürekli büyük harf kullanmak gerekmez. Burada il pane bir yanlış anlamayı düzelten odaktır ve nesne zamiri bulunmaz. Bu, karşıtlık için öne almadır. İlk örnekteyse ekmek konu olarak belirlenir, onun hakkında satın alma bilgisi verilir.

Kaydırılmış bir konu da başka konularla karşılaştırılabilir: Il pane, l'ho comprato; il latte, no — “Ekmeği aldım; sütü almadım.” Bu nedenle “zamir varsa hiç karşıtlık yoktur” gibi bir kural doğru olmaz. Ayrım, karşılaştırmanın bulunup bulunmamasından çok cümlenin bilgiyi nasıl düzenlediğidir.

Her öne alınan bölümün yeniden gösterilmesi zorunlu değildir

Bu dersteki doğrudan nesne kaydırmalarında zamir temel bir işarettir. Ancak bu gözlemi bütün cümle başı ögelerine yaymayın. Özellikle yer bildiren veya edatla kurulan bazı bölümler zamirsiz de öne gelebilir:

  • A Roma vado spesso. — “Roma'ya sık giderim.”
  • A Roma, ci vado spesso. — “Roma'ya, oraya sık giderim.”

İlk cümle yanlış değildir; ikincisinde ci, yer bağlantısını açıkça yeniden kurar. Benzer şekilde A Maria ho dato il libro — “Kitabı Maria'ya verdim” cümlesi, vurguya ve bağlama göre zamirsiz öne alma içerebilir. Buradan “İtalyancada başa gelen her şeyin yanında zamir olmalı” sonucu çıkarılamaz.

İki bağlantının birlikte kurulması

Bir cümlede hem alıcıyı hem verilen şeyi zamirle göstermek mümkündür:

  • A Marta, il documento, gliel'ho già mandato. — “Marta'ya belgeyi gönderdim bile.”

Burada gliel' iki bağlantıyı birleştirir: “ona” ve “onu”. Bu tür birleşimlerde “ona” anlamındaki gli/le, başka bir zamirle birleşirken glie- biçiminde görünür. Örnekte alıcı Marta olduğundan birleşimin “ona” bölümü bir kadını gösterir.

Birden fazla konuyu başa almak konuşmada mümkündür, fakat cümleyi ağırlaştırır. Önce tek bir ögeyi kaydırmayı rahatça kullanın; iki ögeli yapıları ancak hangi konuları birbirinden ayırdığınız açık olduğunda tercih edin.

Kaydırma ile cümle kuruluşunun kırılması arasındaki sınır

Anakolut, bir cümlenin başladığı dil bilgisel düzenin devamında değiştirilmesi, yani kuruluşun kırılmasıdır. Normal kaydırmada ayrılan bölümün cümledeki görevi anlaşılır kalır:

  • A Luca, gli ho spiegato il problema. — “Luca'ya sorunu açıkladım.”

A Luca ile gli aynı “kime?” bağlantısını taşır. Buna karşılık şu sözlü anlatımda başlangıçtaki kişi sonraki cümlenin yapısına doğrudan bağlanmaz:

  • Io, questi discorsi non mi interessano. — “Bana gelince, bu konuşmalar ilgimi çekmiyor.”

Başlangıçta “ben” anlamındaki io vardır; devamında ise “beni ilgilendirmek” bağlantısındaki mi bulunur. İkinci yapının sınıflandırılması dil bilgisi kaynaklarına göre değişebilir; öğrenen açısından önemli olan, bunun düzenli bir nesne kaydırmasıyla aynı kuruluş olmadığını fark etmektir. Anlaşılır konuşma üretmek için önce edatı ve zamiri birbiriyle uyumlu kaydırmaları kullanmak daha güvenlidir.

Çalışma önerileri

  1. Aynı olayı üç bilgi düzeniyle söyleyin. Ho preparato la cena — “Akşam yemeğini hazırladım” cümlesinden başlayın. Ardından La cena, l'ho preparata ve L'ho preparata, la cena biçimlerini kurun. İlkinde olayı bildirdiğinizi, ikincisinde yemeği konu seçtiğinizi, üçüncüsünde bilinen yemeği sona eklediğinizi düşünün. Preparata uyumunu da kontrol edin.
  2. Her zamirin bağlantısını bulun. Dinlediğiniz bir söyleşide lo, la, gli, le, ci, ne duyduğunuzda “Neyi, kime, nerede veya ne hakkında?” diye sorun. Sonra açık adın başta mı, sonda mı bulunduğunu not edin. Yalnızca zamir olması kaydırma olduğu anlamına gelmez; açık ögeyle arasındaki bağı arayın.
  3. Kısa konuşmalarla seçim yapın. Birisi “Faturalar ne oldu?” diye sorsun; siz Le bollette, le ho pagate — “Faturaları ödedim” diye cevap verin. Ardından “Neyi ödedin?” sorusuna düz bir cevap kurun: Ho pagato le bollette — “Faturaları ödedim.” Aynı olayın farklı sorulara neden farklı sırayla cevap verdiğini sesli çalışın.

İlgili konular

Ön koşul

İtalyancada doğrudan nesne zamirleriA1

Bu kavram üzerine inşa edilen kavramlar

Diğer C1 kavramları