İtalyancada anlatımın yön değiştirmesi: Anacoluto
Anacoluto
Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.
Kısaca
İtalyancada anacoluto, cümlenin bir yapıyla başlayıp başka bir yapıyla sürmesidir; başlangıçta ortaya atılan konu, devamındaki cümleye beklenen dilbilgisel yolla bağlanmaz. Quell'uomo, non mi fido di lui sözünde “O adam var ya, ona güvenmiyorum” denir: önce kişi belirtilir, ardından onunla ilgili düşünce ayrı bir yapıyla kurulur. Konuşmada anlaşılır ve doğal olabilen bu anlatım, özenli yazıda ancak bilinçli bir üslup tercihi olarak kullanılmalıdır. Bununla birlikte, başa alınan her sözcük ve onu izleyen her zamir anacoluto değildir.
Genel bakış
Konuşurken söyleyeceğimiz cümleyi çoğu zaman baştan sona hazırlamayız. Önce aklımızdaki kişiyi ya da meseleyi ortaya atar, sonra onun hakkında ne söyleyeceğimize karar veririz. Anacoluto bu düşünme akışını görünür kılar. Türkçede “Ben, bu işin sonu iyi değil” gibi bir sözde “ben” ile başlanır, ama devamında “Ben düşünüyorum…” biçiminde ilerlenmez. Dinleyen yine de konuşanın ne demek istediğini anlayabilir.
İtalyancada da benzer bir olanak vardır. Io, queste cose non mi interessano — “Ben, böyle şeyler ilgimi çekmiyor.” Başlangıçtaki io “ben” demektir; devamında ise mi “benim ilgimi” anlamındaki bağlantıyı kurar. Cümlenin öznesi, yani fiille kişi ve sayı bakımından uyuşan öğe, queste cose sözüdür. İlk sözcüğün düşündürdüğü cümle düzeni değişmiştir.
C2 düzeyinde amaç, konuşmayı rastgele bozmak değildir. Asıl beceri, dinlediğiniz konuşmadaki kopuşu fark etmek, anlamı izlemek ve gerektiğinde aynı düşünceyi daha düzenli anlatmaktır. Bu konu, dislocazioni adı verilen öğe kaydırmalarıyla yakından ilişkilidir: bunlar, bir öğenin vurgulamak veya konuşmanın konusunu belirtmek için alışılmış yerinden başka bir yere alınmasıdır. Ancak düzenli bir kaydırma ile gerçek bir yapı kopuşunu birbirinden ayırmak gerekir.
Yapı nasıl işler?
1. Önce konu, sonra o konu hakkında bir cümle
Burada konu, hakkında konuşulan kişi, nesne veya meseledir; mutlaka cümlenin öznesi değildir. Yorum ise o konu hakkında söylenen bilgidir. Bu iki parçayı ayırınca yapı daha kolay anlaşılır:
- Quell'uomo… — “O adam…”: Konu ortaya atılır.
- …non mi fido di lui. — “…ona güvenmiyorum.”: Konu hakkında bir cümle kurulur.
İkinci parçada fidarsi di qualcuno, “birine güvenmek” anlamındadır. Di bir edattır; sözcükler arasındaki ilişkiyi kuran kısa bir sözdür. Başa alınan quell'uomo ifadesinde di yoktur; gerekli bağlantı cümlenin içinde di lui ile yeniden kurulur. Başlangıçtaki parça, devamın yapısının dışında kalmıştır. Bu tür başlangıca askıda konu, İtalyancada tema sospeso, denir.
Bunu tek bir kalıba dönüştürüp her ismi başa taşıyarak kullanmak doğru olmaz. İsim, kişi, nesne veya kavramı adlandıran sözcüktür. Öne çıkarılan isim ile devamındaki cümle arasında dinleyenin kolayca kurabileceği bir anlam bağı bulunmalıdır.
2. Düzenli cümle, sola kaydırma ve askıda konu
Aşağıdaki üç cümle aynı temel düşünceyi aktarır. Aralarındaki fark güvenmenin kime yöneldiği değil, bilginin nasıl sunulduğudur.
| İtalyanca | Türkçesi | Yapının özelliği |
|---|---|---|
| Non mi fido di quell'uomo. | O adama güvenmiyorum. | Bağlantı doğrudan cümlenin içinde kurulur. |
| Di quell'uomo, non mi fido. | O adama gelince, güvenmiyorum. | Başa alınan öğe, fiilin gerektirdiği edatı korur. |
| Quell'uomo, non mi fido di lui. | O adam var ya, ona güvenmiyorum. | Başlangıçtaki konu edatsızdır; bağlantı içeride yeniden kurulur. |
İkinci satırda sola kaydırma, yani öğeyi cümlenin başına taşıma vardır. Üçüncü satırda ise baştaki konu, devamın dilbilgisel yapısına doğrudan katılmaz. Anacoluto ile ilişkilendirilen asıl kopuş burada daha belirgindir.
3. Zamirle geri dönmek tek başına kopuş değildir
Zamir, bir kişi veya nesneyi her seferinde adıyla söylemeden belirtmeye yarayan sözcüktür. Lo, la, gli, lui gibi biçimler bu görevi üstlenebilir. Konuyu önce söyleyip sonra zamirle anmak, İtalyancanın düzenli cümle yapılarında da mümkündür:
- Mio fratello, lo conosci? — “Kardeşimi tanıyor musun?”
- Il tempo, bisogna saperlo usare. — “Zamanı iyi kullanmayı bilmek gerekir.”
- La vita, chi la capisce? — “Hayat, kim anlayabilir ki onu?”
Bu örneklerde baştaki öğeler doğrudan nesne olarak yorumlanabilir. Doğrudan nesne, fiilin edat olmadan bağlandığı, eylemin yöneldiği öğedir: “Kimi tanıyorsun?” sorusunun yanıtı gibi. Bu nedenle örnekler çoğu çözümlemede düzenli sola kaydırma sayılır; mutlaka anacoluto değildir.
Geniş anlamlı anlatımlarda bu yapılar bazen anacoluto başlığı altında birlikte ele alınır. Öğrenirken sınırı korumak daha yararlıdır: Konu öne çıkarma ortak özelliktir; dilbilgisel bağlantının kopması ise daha dar anlamdaki anacoluto özelliğidir.
4. Başlangıçtaki kişi ile devamdaki görev değişebilir
Io, la grammatica, non la capisco — “Ben, dilbilgisi var ya, onu anlamıyorum” örneğinde iki ayrı konu öne çıkarılır. Ancak io, capisco fiilinin öznesi olarak kalabilir; la grammatica da la ile yeniden anılır. Dolayısıyla virgüllerin çokluğu, tek başına kesin bir yapı kopuşu göstermez.
Buna karşılık Io, la grammatica mi confonde — “Ben, dilbilgisi kafamı karıştırıyor” sözünde başlangıçtaki io, devamda özne olarak kullanılmaz. Fiilin öznesi la grammatica, etkilenen kişi ise mi ile gösterilir. Bu karşılaştırma, anlamdan çok cümledeki görevlere bakmak gerektiğini gösterir.
Bağlam içinde örnekler
Aşağıdaki örnekler konu öne çıkarmanın farklı derecelerini gösterir. Türkçe karşılıklar her zamiri ayrı ayrı çevirmek yerine konuşmadaki anlamı ve tonu aktarır. Not sütunu, düzenli kaydırma ile yapı kopuşunu ayırır.
| İtalyanca | Türkçesi | Açıklama |
|---|---|---|
| Io, la grammatica, non la capisco. | Ben, dilbilgisi var ya, onu anlamıyorum. | İki konu öne çıkarılır; tek başına kesin bir kopuş sayılmaz. |
| Quell'uomo, non mi fido di lui. | O adam var ya, ona güvenmiyorum. | Askıda konudan sonra ilişki di lui ile kurulur. |
| Il tempo, bisogna saperlo usare. | Zamanı iyi kullanmayı bilmek gerekir. | Lo, zamanı yeniden belirtir; düzenli sola kaydırma mümkündür. |
| La vita, chi la capisce? | Hayat, kim anlayabilir ki onu? | La, baştaki konuyu tekrarlar; soru şaşkınlık veya çaresizlik anlatabilir. |
| Io, queste cose non mi interessano. | Ben, böyle şeyler ilgimi çekmiyor. | Başlangıçtaki “ben”, devamda mi ile farklı bir görevde yer alır. |
| Mia sorella, le hanno offerto un lavoro a Torino. | Kız kardeşim var ya, ona Torino'da bir iş teklif ettiler. | Başlangıç edatsızdır; işin kime teklif edildiğini le gösterir. |
| Questo problema, ne abbiamo già parlato ieri. | Bu mesele, dün zaten bunun hakkında konuştuk. | Ne, di questo problema bağlantısının yerini tutar. |
| Quel ristorante, non ci vado più. | O restoran var ya, artık oraya gitmiyorum. | Mekânla bağlantı ci ile kurulur. |
| I bambini, bisogna avere pazienza con loro. | Çocuklara gelince, onlara karşı sabırlı olmak gerek. | Başlangıçtaki konu, içeride con loro ile bağlanır. |
| Quella casa, il tetto è da rifare. | O evin çatısının yeniden yapılması gerekiyor. | Evin tamamı konu edilir; devamında çatısından söz edilir. |
| Questo libro, l'ho già letto. | Bu kitabı zaten okudum. | Düzenli sola kaydırmadır; zamir tekrarı hata değildir. |
| A Marta, le ho già risposto. | Marta'ya zaten cevap verdim. | A korunur; aynı kişiye dönen le ile düzenli kaydırma yapılır. |
Son iki satır özellikle önemlidir. Zamir tekrarını görünce “anlatım bozukluğu” diye düşünmek, İtalyancanın olağan konu düzenini yanlış değerlendirmeye yol açar. Tersine, her askıda konuyu da özenli yazıda kullanılabilecek nötr bir cümle sanmamak gerekir.
Sık yapılan hatalar
1. Her zamir tekrarını gereksiz saymak
- Yanlış genelleme: “Questo libro, l'ho già letto yanlıştır; lo gereksizdir.”
- Doğru: Questo libro, l'ho già letto. — “Bu kitabı zaten okudum.”
- Neden? Bu tür doğrudan nesne sola kaydırmasında zamirle geri dönüş düzenli yapının parçasıdır. Nötr sıra isteniyorsa Ho già letto questo libro — “Bu kitabı zaten okudum” denebilir. Zamiri silmek ile nötr sıraya dönmek aynı işlem değildir.
2. Askıda konuyu nötr sıraya taşırken edatı unutmak
- Yanlış: Non mi fido quell'uomo.
- Doğru: Non mi fido di quell'uomo. — “O adama güvenmiyorum.”
- Neden? Fidarsi fiili bu anlamda di ister. Quell'uomo, non mi fido di lui cümlesindeki baştaki edatsız parça, edatı cümlenin içinden kaldırma izni vermez.
3. Türkçedeki eki İtalyanca zamire doğrudan aktarmak
- Yanlış: Mia sorella, la hanno offerto un lavoro.
- Doğru: Mia sorella, le hanno offerto un lavoro. — “Kız kardeşime bir iş teklif ettiler.”
- Neden? Burada teklif edilen şey iştir; kız kardeş ise teklifin yöneldiği kişidir. Bu görevde dolaylı nesne, yani bu örnekte “kime?” sorusunun yanıtı vardır. İtalyancada dişil tekil kişi için le kullanılır; la doğrudan nesneyi belirtir.
4. Başlangıçtaki konuya bakarak fiili çekmek
- Yanlış: Io, queste cose non mi interessa.
- Doğru: Io, queste cose non mi interessano. — “Ben, böyle şeyler ilgimi çekmiyor.”
- Neden? Fiilin öznesi queste cose, yani “bu şeyler”dir ve çoğuldur. Başlangıçtaki io, devamdaki fiilin çekimini belirlemez. Anacoluto, geri kalan cümlenin kurallarını ortadan kaldırmaz.
5. Konuşma biçimini resmî metne aynen taşımak
- Resmî metinde uygun olmayan seçim: Il candidato, gli manca l'esperienza richiesta.
- Daha uygun: Al candidato manca l'esperienza richiesta. — “Adayın gerekli deneyimi yok.”
- Neden? İlk biçim konuşma akışını yansıtır; bütünüyle anlaşılmaz değildir. Ancak değerlendirme raporunda ikinci biçim ilişkiyi doğrudan kurar. Buradaki sorun her durumda dilbilgisel yanlışlık değil, anlatımın ortama uygunluğudur.
Kullanım notları
Konuşmada işlevi
Bu yapı, dinleyenin dikkatini belli bir kişiye veya meseleye yöneltir. Bir önceki konudan yenisine geçerken, karşılaştırma yaparken veya duygusal bir tepki verirken kullanılabilir. Mio padre, non gli va mai bene niente — “Babam var ya, hiçbir şeyi beğenmez” sözünde önce baba gündeme getirilir, ardından onunla ilgili yakınma gelir.
Her kullanım öfke, heyecan veya eğitimsizlik belirtisi değildir. Konuşmanın anlık kurulması başlı başına yeterli bir nedendir. Yapıyı yalnızca belirli bir bölgeye özgü saymak da doğru olmaz; kullanım sıklığı ve kabul edilebilirlik bağlama, konuşura ve cümlenin kuruluşuna göre değişir.
Yazıda işlevi
Diyaloglarda ve kişisel anlatılarda konuşma sesi yaratabilir. Edebî bir metinde kişinin düşüncelerini toparlayamaması, bir meseleye takılması veya düşüncesinin yön değiştirmesi bu yolla hissettirilebilir. Buna karşılık resmî yazışma, başvuru, akademik açıklama ve teknik metinde bağlantıları açıkça kurmak genellikle daha uygundur.
Yazıda gördüğünüz her kopuşu hemen “bilinçli sanat” diye açıklamayın. Bazen cümle gerçekten yarım kalmış veya kötü düzenlenmiş olabilir. İşlevi değerlendirmek için anlatıcının sesi, metnin türü ve çevredeki cümleler birlikte okunmalıdır.
Virgül ve duraklama
Örneklerde virgül, konudan sonraki kısa duraklamayı görünür kılar. Ancak virgülün kendisi anacoluto oluşturmaz. Konuşmada konu daha yüksek veya ayrı bir tonla söylenebilir; belirleyici olan yine devamındaki dilbilgisel bağlantıdır. Her duraklama için üç nokta ya da çizgi kullanmak gerekmez; bunlar metne ayrıca kesilme veya tereddüt anlamı katabilir.
İleri kullanım ve ince ayrımlar
Türkçeyle benzerlik nerede biter?
Türkçedeki “O adam var ya…” ve “Bu meseleye gelince…” ifadeleri, konuyu önce belirtme işlevini anlamayı kolaylaştırır. Fakat bunların İtalyancada her zaman ayrı bir karşılığı bulunmak zorunda değildir. Her örneğe per quanto riguarda — “... söz konusu olduğunda / ... konusunda” eklemek, konuşmanın doğallığını ve kısalığını değiştirir.
Türkçede adın aldığı ek de yol gösterici olabilir: “O adamı tanıyorum” ile “O adama güveniyorum” farklıdır. İtalyancada ise bağlantı kimi zaman edatla, kimi zaman zamir biçimiyle gösterilir. Türkçedeki “-a” ekine bakarak her yerde a kullanılamaz: “ona güveniyorum” ifadesi mi fido di lui olur. Bu nedenle fiili yalnızca anlamıyla değil, bağlandığı yapıyla öğrenmek gerekir.
Konu bir bütünü, devamı onun parçasını anlatabilir
Quella casa, il tetto è da rifare — “O evin çatısının yeniden yapılması gerekiyor” örneğinde quella casa sözünü tekrar eden bir zamir yoktur. Bağ, ev ile çatı arasındaki anlam ilişkisinden anlaşılır. Bu, askıda konunun her zaman lo veya la ile sürmek zorunda olmadığını gösterir.
Ancak her cümle çifti böyle bağlanamaz. “Ev”den söz edilince “çatı”ya geçiş kolayca anlaşılır; iki parça arasında belirgin ilişki yoksa dinleyen bağlantıyı kuramaz. Konuşma özgürlüğü, anlam açıklığının yerine geçmez.
Anacoluto ile kendini düzeltme aynı şey değildir
Volevo dirti… anzi, ti scrivo dopo — “Sana söyleyecektim… daha doğrusu, sonra yazarım” sözünde konuşan önceki düşünceyi bırakıp yeni bir cümleye geçer. Bu, açık bir kendini düzeltme veya yeniden başlama örneğidir. Anacoluto ile ortak yanı akışın değişmesidir; fakat burada askıda bir konuyu devamdaki cümleye bağlama zorunluluğu yoktur.
Ayrıca bir sözü yarıda kesmek de tek başına yeterli değildir. Se tu sapessi… — “Bir bilsen…” ifadesi tamamlanmamış bir düşünce bırakır; başka bir yapıyla sürdürülmediği için yalnızca bu parçadan anacoluto sonucu çıkarılamaz.
Aynı düşünceyi üç farklı biçimde kurmak
Mia sorella, le hanno offerto un lavoro — “Kız kardeşim var ya, ona bir iş teklif ettiler” cümlesini düzenlerken önce amacı seçin:
- Bilgiyi nötr vermek: Hanno offerto un lavoro a mia sorella. — “Kız kardeşime bir iş teklif ettiler.”
- Kişiyi başta tutup bağlantıyı açık kurmak: A mia sorella, le hanno offerto un lavoro. — “Kız kardeşime gelince, ona bir iş teklif ettiler.”
- Konuşma akışını korumak: Mia sorella, le hanno offerto un lavoro. — “Kız kardeşim var ya, ona bir iş teklif ettiler.”
Temel olay değişmez; dinleyenin dikkati ve anlatımın tonu değişir. İleri düzeyde ustalık, bu seçeneklerden her birini tanımak ve doğru ortamda seçmektir.
Çalışma önerileri
- Dinlerken bağlantıyı izleyin. Bir söyleşi veya gündelik konuşmadan üç örnek seçin. Başta söylenen konunun altını çizin; devamında ona dönen zamiri, edatı ya da anlam bağını işaretleyin. Sonra gerçekten yapı kopuşu mu, yoksa düzenli sola kaydırma mı olduğunu açıklayın. Kayıt yeterince açık değilse kesin sınıflandırma yapmaya zorlanmayın.
- Aynı düşünceyi iki ortam için yazın. Questo problema, ne abbiamo già parlato — “Bu mesele, bunun hakkında zaten konuştuk” cümlesini arkadaş konuşması olarak okuyun. Ardından Abbiamo già parlato di questo problema — “Bu mesele hakkında zaten konuştuk” biçimini bir toplantı notuna yerleştirin. Anlamı korurken yapıyı değiştirmeye çalışın.
- Zamir seçimini ayrı kontrol edin. Kendi örneğinizi yazdıktan sonra baştaki konuyu geçici olarak kapatın. Kalan cümlede fiil çekimi, zamir ve edat doğru mu? Önce bu parçayı düzeltin; sonra konuyu yeniden ekleyip bağlantının anlaşılır olup olmadığını denetleyin. Başlangıç için serbestçe anacoluto üretmekten çok duyduğunuzu doğru çözümlemek daha yararlıdır.
İlgili kavramlar
- Ön koşul ve temel karşılaştırma: Öğelerin yer değiştirmesi — Bir öğeyi başa veya sona almanın nasıl işlediğini öğrenin; düzenli konu öne çıkarma ile cümle yapısındaki kopuşu bu temel üzerinden ayırın.