İtalyancada Trapassato Prossimo
Trapassato Prossimo
Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.
Kısaca
Trapassato prossimo, geçmişteki bir noktadan daha önce gerçekleşmiş bir olayı anlatır: Quando sono arrivato, era già partita. — “Ben vardığımda o çoktan gitmişti.” Yapısı, avere veya essere fiilinin imperfetto çekimi + participio passato biçimindedir; bu son terim, mangiato ve partito gibi birleşik zamanlarda kullanılan fiil biçimini belirtir. Türkçedeki “yapmıştım, gitmişti” yapılarına çoğu zaman karşılık gelir.
Genel bakış
Bir hikâyede bütün olaylar aynı sırayla anlatılmaz. “İstasyona vardım ama tren gitmişti” dediğinizde önce varış anını, sonra ondan önceki hareketi anlatırsınız. İtalyancada bu geri dönüşün temel aracı trapassato prossimodur. Önemli olan olayın bugünden ne kadar uzak olduğu değil, anlatıdaki başka bir geçmiş noktaya göre önce olmasıdır.
B2 düzeyinde bu zaman, yalnızca çekim tablosu olarak değil, olaylar arasındaki ilişkiyi kurmak için öğrenilir. Bir gecikmenin nedenini açıklarken, eski bir deneyimden söz ederken veya birinin daha önce yaptıklarını aktarırken sıkça kullanılır. Temeli, passato prossimo denen ve ho mangiato gibi biçimlerle geçmişteki olayları anlatan birleşik zamana dayanır. Yardımcı fiil seçimi ve son biçimin uyumu büyük ölçüde aynıdır; değişen, yardımcı fiilin çekimidir.
Türkçe konuşanlar için “yemiştik” ile avevamo mangiato arasında yararlı bir benzerlik vardır. Ancak Türkçedeki her “-miş” İtalyancada bu zamanı gerektirmez. “Ali gelmiş” sözü duyulan bir haberi veya sonradan fark edilen bir durumu anlatabilir; kendi başına “başka bir geçmiş olaydan önce” anlamı taşımaz. İtalyanca zamanı seçerken Türkçe eke değil, olayların birbirine göre sırasına bakın.
Yapı ve işleyiş
1. İki parçalı yapı
Birleşik zaman, iki fiil biçiminin birlikte tek bir zaman anlamı oluşturmasıdır. Burada yardımcı fiil (asıl fiilin zamanını kurmaya yarayan fiil), avere veya essere olur. Bu yardımcı, imperfetto biçiminde, yani avevo veya ero gibi çekilir. Ardına asıl fiilin participio passato biçimi gelir.
- avevo mangiato — yemiştim
- eri partito — gitmiştin; erkek bir kişiye söylenirken
- erano arrivate — varmışlardı; kadınlardan oluşan bir grup için
Buradaki imperfetto, tek başına kullanıldığında geçmişte süren durumları veya alışkanlıkları anlatabilen zamandır. Fakat avevo mangiato bir bütün olarak okunur; anlamı “yemek yiyordum” değil, “yemiştim”dir.
Aşağıdaki tabloda özne, eylemi yapan veya belirtilen durumda bulunan kişidir. Io, tu, noi gibi sözcükler kişi zamiridir; yani kişinin adının yerine geçer. İtalyancada kişi fiilden anlaşılabildiği için bu sözcükler çoğu cümlede söylenmez.
| Kişi | Avere ile mangiare | Essere ile partire | Türkçe karşılığı |
|---|---|---|---|
| Ben | io avevo mangiato | io ero partito/partita | yemiştim / gitmiştim |
| Sen | tu avevi mangiato | tu eri partito/partita | yemiştin / gitmiştin |
| O | lui/lei aveva mangiato | lui/lei era partito/partita | yemişti / gitmişti |
| Biz | noi avevamo mangiato | noi eravamo partiti/partite | yemiştik / gitmiştik |
| Siz | voi avevate mangiato | voi eravate partiti/partite | yemiştiniz / gitmiştiniz |
| Onlar | loro avevano mangiato | loro erano partiti/partite | yemişlerdi / gitmişlerdi |
2. Avere mi, essere mi?
Başlangıç için en güvenilir yöntem, fiili passato prossimo biçimiyle birlikte hatırlamaktır: ho dormito → avevo dormito “uyudum → uyumuştum”; sono arrivato → ero arrivato “vardım → varmıştım”. Yeni zaman, fiilin yardımcı seçimini kendiliğinden değiştirmez.
Avere, pek çok fiille kullanılır: mangiare “yemek”, vedere “görmek”, studiare “ders çalışmak”, telefonare “telefon etmek”. Essere ise andare “gitmek”, venire “gelmek”, arrivare “varmak”, partire “yola çıkmak”, nascere “doğmak” gibi fiillerle kullanılır. Dönüşlü fiillerde, yani eylemin özneye geri döndüğünü belirten lavarsi “yıkanmak” gibi yapılarda da essere vardır.
“Hareket bildiren bütün fiiller essere alır” diye ezberlemeyin. Avevo camminato per un'ora “Bir saat yürümüştüm” cümlesinde avere kullanılır. Bazı fiillerde ise yapı değişince yardımcı da değişebilir: La riunione era finita “Toplantı bitmişti”, ama Avevamo finito la riunione “Toplantıyı bitirmiştik”. Fiilin yalnızca anlamını değil, cümlede nasıl kurulduğunu öğrenmek gerekir.
3. Participio passato nasıl bulunur?
Fiilin sözlükteki çekimsiz biçimine mastar denir; Türkçede “yapmak”, İtalyancada fare gibi. Düzenli fiillerde mastar sonu değiştirilir:
| Mastar sonu | Dönüşüm | Örnek biçimin anlamı |
|---|---|---|
| -are → -ato | parlare → parlato | konuşmuş |
| -ere → -uto | ricevere → ricevuto | almış |
| -ire → -ito | dormire → dormito | uyumuş |
Birçok yaygın fiil düzensizdir: fare → fatto “yapmak → yapmış”, dire → detto “söylemek → söylemiş”, vedere → visto “görmek → görmüş”, prendere → preso “almak → almış”, scrivere → scritto “yazmak → yazmış”, leggere → letto “okumak → okumuş”, essere → stato “olmak → olmuş”. Bu biçimler yeni değildir; passato prossimo içinde öğrendiklerinizle aynıdır. Örneğin aveva scritto “yazmıştı”, era stato “olmuştu / bulunmuştu” demektir.
4. Cinsiyet ve sayı uyumu
Uyum, bir sözcüğün biçiminin bağlı olduğu kişiye veya şeye göre değişmesidir. İtalyancada dilbilgisel cinsiyet, sözcüklerin eril ve dişil gruplara ayrılmasıdır; Türkçede böyle bir ayrım yoktur.
Essere ile son biçim öznenin cinsiyetine ve tekil ya da çoğul olmasına uyar:
- Marco era uscito. — Marco dışarı çıkmıştı.
- Giulia era uscita. — Giulia dışarı çıkmıştı.
- Marco e Paolo erano usciti. — Marco ile Paolo dışarı çıkmışlardı.
- Giulia e Anna erano uscite. — Giulia ile Anna dışarı çıkmışlardı.
Standart kullanımda kadın ve erkeklerden oluşan karma gruplar için usciti biçimi kullanılır. Avere ile ise öznenin kadın veya çoğul olması, son biçimi değiştirmez: Giulia aveva mangiato “Giulia yemek yemişti”; Le ragazze avevano mangiato “Kızlar yemek yemişlerdi”.
Ancak doğrudan nesne (eylemin doğrudan etkilediği kişi veya şey) fiilden önce lo, la, li, le zamirleriyle belirtilirse uyum yapılır: Le chiavi? Le avevo lasciate a casa. — “Anahtarlar mı? Onları evde bırakmıştım.” Buradaki le “onları” demektir ve dişil çoğul chiavi sözcüğüne döner; bu nedenle lasciate kullanılır.
5. Olumsuzluk, soru ve dönüşlü fiiller
Olumsuzluk sözcüğü non, yardımcı fiilden önce gelir. Già “zaten, çoktan”, mai “hiç” ve ancora “henüz” gibi sözcükler çoğu zaman yardımcı ile son fiil biçimi arasına girer:
- Non avevo ancora finito. — Henüz bitirmemiştim.
- Avevi già prenotato? — Önceden rezervasyon yaptırmış mıydın?
- Non avevamo mai parlato prima. — Daha önce hiç konuşmamıştık.
Soru kurarken yardımcı ile öznenin yerini zorunlu olarak değiştiren ayrı bir kural yoktur; konuşmada soru tonlaması, yazıda soru işareti yeterli olabilir.
Dönüşlü zamir (eylemin kime geri döndüğünü gösteren mi, ti, si gibi sözcük), yardımcı fiilden önce durur: Mi ero svegliata presto. — “Erken uyanmıştım”; Non si erano ancora vestiti. — “Henüz giyinmemişlerdi.” İlk cümlede konuşan kadın olduğu için svegliata, ikincide erkeklerden veya karma bir gruptan söz edildiği için vestiti vardır.
6. Geçmişteki dayanak noktasını bulmak
Trapassato prossimo, bir olayı başka bir geçmiş noktadan geriye bakarak gösterir. Bu dayanak noktası aynı cümlede bulunabilir, önceki cümlede verilmiş olabilir veya konuşma bağlamından anlaşılabilir. Her zaman bir quando “-dığında” cümlesi kurmak gerekmez.
Ero stanco. Avevo lavorato tutta la notte. — “Yorgundum. Bütün gece çalışmıştım.” İlk cümle geçmişteki durumu verir; ikinci cümle o duruma yol açan önceki çalışmayı açıklar. Çalışmanın saatlerce sürmüş olması bu zamana engel değildir: esas olan, o geceki çalışmaya daha sonraki yorgunluk anından bakılmasıdır.
Bağlam içinde örnekler
Aşağıdaki örneklerde önce hangi olayın gerçekleştiğini belirleyin. Türkçe çevirilerdeki “-mişti” yararlı bir ipucudur; asıl ölçüt, İtalyanca cümlenin kurduğu zaman ilişkisidir.
| İtalyanca | Türkçe | Açıklama |
|---|---|---|
| Quando sono arrivato, era già partita. | Ben vardığımda o çoktan gitmişti. | Gidiş, varıştan öncedir; giden kişi kadındır. |
| Non avevo mai visto niente di simile. | Daha önce hiç böyle bir şey görmemiştim. | Geçmişteki bir ana kadarki deneyim anlatılır. |
| Mi ha detto che aveva studiato in Italia. | Bana İtalya'da eğitim gördüğünü söyledi. | Eğitim, söyleme anından önce gerçekleşmiştir. |
| Avevamo già mangiato quando è arrivato. | O geldiğinde biz çoktan yemek yemiştik. | Yemek, gelişten önce bitmiştir. |
| Non trovavo il telefono: l'avevo lasciato in ufficio. | Telefonu bulamıyordum; ofiste bırakmıştım. | Önceki olay, sonraki sorunun nedenidir. |
| Quando ci siamo conosciuti, abitavo a Roma da due anni. Prima avevo vissuto a Bari. | Tanıştığımızda iki yıldır Roma'da yaşıyordum. Daha önce Bari'de yaşamıştım. | Süren durum ile önceki dönem karşılaştırılır. |
| Giulia non è venuta perché si era ammalata. | Giulia gelmedi çünkü hastalanmıştı. | Hastalanma, gelmemenin öncesindedir. |
| Avevate già comprato i biglietti? | Biletleri önceden almış mıydınız? | Geçmişteki bir aşamadan öncesi sorulur. |
| Le valigie? Le avevamo messe in macchina. | Bavullar mı? Onları arabaya koymuştuk. | Öndeki dişil çoğul nesne zamiri uyum gerektirir. |
| Fino a quel giorno non ero mai salita su un aereo. | O güne kadar hiç uçağa binmemiştim. | Kadın konuşmacının o güne kadarki deneyimi belirtilir. |
| Ci siamo accorti che avevamo sbagliato indirizzo. | Adresi yanlış aldığımızı fark ettik. | Yanlışlık önce, fark etme sonra gerçekleşmiştir. |
| Avevo appena chiuso la porta quando ha suonato il telefono. | Kapıyı daha yeni kapatmıştım ki telefon çaldı. | İki olay arasında çok kısa süre vardır. |
Sık yapılan hatalar
1. Geçmişi daha eski göstermek için yanlış yardımcı çekimini kullanmak
- Yanlış: Quando sono arrivato, lei ha già partita.
- Doğru: Quando sono arrivato, lei era già partita. — Ben vardığımda o çoktan gitmişti.
- Neden: Partire, bu yapıda essere ile kullanılır. Önceki olayı göstermek için yardımcı era olmalı; partita da kadın özneye uymalıdır.
2. Essere ile uyumu unutmak
- Yanlış: Anna e Sara erano già arrivato.
- Doğru: Anna e Sara erano già arrivate. — Anna ile Sara çoktan varmışlardı.
- Neden: İki kadın özne için dişil çoğul arrivate gerekir. Türkçede karşılığı bulunmadığı için bu son ekin ayrıca denetlenmesi yararlı olur.
3. Avere ile özneye göre gereksiz uyum yapmak
- Yanlış: Marta aveva mangiata una pizza.
- Doğru: Marta aveva mangiato una pizza. — Marta bir pizza yemişti.
- Neden: Avere ile son biçim kadın özneye göre değişmez. Cümlede nesneyi önden karşılayan la gibi bir zamir de yoktur.
4. Türkçedeki her “-miş” için trapassato prossimo kullanmak
- Amaçlanan anlam için yanlış: Ieri Ali era arrivato. — Yalnızca “Duyduğuma göre Ali dün gelmiş” demek isterken.
- Uygun: A quanto pare, Ali è arrivato ieri. — Görünüşe göre Ali dün gelmiş.
- Neden: İlk cümle dilbilgisel olarak mümkündür, fakat bir geçmiş dayanak noktasına göre önceki gelişi anlatır; duyum anlamını tek başına vermez. Haberin dolaylı olduğunu belirtmek için a quanto pare “görünüşe göre” gibi bir ifade kullanılabilir.
5. Geçmişte devam eden durumu daha önce bitmiş gibi göstermek
- Amaçlanan anlam için yanlış: Quando l'ho conosciuta, aveva lavorato in banca. — Tanışma sırasında hâlâ bankada çalıştığını söylemek isterken.
- Doğru: Quando l'ho conosciuta, lavorava in banca. — Onunla tanıştığımda bankada çalışıyordu.
- Neden: Lavorava tanışma anında süren işi gösterir. Aveva lavorato ise daha önceki banka deneyimini öne çıkarır; aynı şeyi anlatmaz.
6. Olumsuzlukla dönüşlü zamirin sırasını karıştırmak
- Yanlış: Mi non ero svegliato.
- Doğru: Non mi ero svegliato. — Uyanmamıştım; erkek konuşmacı için.
- Neden: Olumsuz cümlede sıra genellikle non + zamir + yardımcı + son fiil biçimi olur. Türkçenin fiil sonuna gelen olumsuzluk düzenini İtalyancaya taşımayın.
Kullanım notları
Üç geçmiş zamanın farklı görevleri
Aynı fiil, seçilen zamana göre anlatıda farklı görev üstlenir. Şu üç cümleyi yalnızca “hepsi geçmiş” diye değerlendirmeyin:
| İtalyanca | Türkçe | Anlatıdaki görevi |
|---|---|---|
| Quando è arrivata, ho preparato il caffè. | O gelince kahveyi hazırladım. | Önce geliş, ardından kahve hazırlama anlatılır. |
| Quando è arrivata, preparavo il caffè. | O geldiğinde kahve hazırlıyordum. | Geliş sırasında hazırlık sürmektedir. |
| Quando è arrivata, avevo già preparato il caffè. | O geldiğinde kahveyi çoktan hazırlamıştım. | Hazırlık, gelişten önce tamamlanmıştır. |
Trapassato prossimo hem günlük konuşmada hem yazıda doğaldır; yalnızca edebî veya resmî bir zaman değildir. Yanındaki geçmiş zamanın mutlaka passato prossimo olması da gerekmez. Imperfetto ile de kullanılabilir: Non avevo fame perché avevo già mangiato. — “Aç değildim çünkü zaten yemek yemiştim.”
Zaman sözcükleri yardımcıdır, zorunlu değildir
Già “zaten, çoktan”, appena “daha yeni”, prima “daha önce” ve fino ad allora “o zamana kadar” önceki olayı fark etmeyi kolaylaştırır. Fakat bunlar tek başına zaman seçtiren işaretler değildir. Ho già mangiato “Zaten yemek yedim” şu anki duruma bağlanır; Avevo già mangiato “Zaten yemek yemiştim” geçmişteki bir noktaya bağlanır.
Tersine, iki olayın sırası açıkça veriliyorsa her önceki olay için bu zamanı kullanmak zorunlu değildir: Prima ho cenato, poi sono uscito. — “Önce akşam yemeği yedim, sonra dışarı çıktım.” Burada olaylar sırayla ilerler; anlatı geriye dönmez. Quando sono uscito, avevo già cenato “Dışarı çıktığımda zaten akşam yemeği yemiştim” ise çıkış anından geriye bakar.
İleri kullanım ve ince ayrımlar
Dolaylı anlatımda önceki olay
Dolaylı anlatım, birinin sözlerini aynen alıntılamak yerine kendi cümleniz içinde aktarmaktır. Söyleme fiili geçmişteyse, ondan önce tamamlanmış bir olay çoğu zaman trapassato prossimo ile anlatılır:
- Doğrudan söz: Luca ha detto: «Ho perso le chiavi». — Luca, “Anahtarları kaybettim” dedi.
- Dolaylı aktarım: Luca ha detto che aveva perso le chiavi. — Luca anahtarlarını kaybettiğini söyledi.
Anahtarları kaybetme, söyleme anından öncedir. Buna karşılık aynı anda süren durum için imperfetto kullanılır: Luca ha detto che era stanco. — “Luca yorgun olduğunu söyledi.” Daha sonra gerçekleşecek olay için farklı bir yapı gerekir: Luca ha detto che sarebbe partito il giorno dopo. — “Luca ertesi gün yola çıkacağını söyledi.” Buradaki sarebbe partito, geçmişteki bir noktaya göre geleceği gösterir; “yola çıkmıştı” demek değildir.
Dolayısıyla “Aktarılan her geçmiş cümle otomatik olarak trapassato olur” diye düşünmeyin. Öncelik, eşzamanlılık ve sonralık ayrı ilişkilerdir. Konuşanın hangi zaman noktasını temel aldığı da önemlidir.
Avevo fatto ile avessi fatto aynı şey değildir
Bu yazının konusu bildirme kipindeki trapassato prossimo, yani olayları birer bilgi olarak sunan avevo fatto “yapmıştım” yapısıdır. Dilek-şart kipi (congiuntivo; istek, kuşku, değerlendirme veya varsayım gibi yapılarda kullanılan fiil biçimleri) içindeki avessi fatto ile karıştırılmamalıdır.
Se avessi studiato di più, avrei superato l'esame. — “Daha çok çalışmış olsaydım sınavı geçerdim.” Burada geçmişte gerçekleşmemiş bir koşul vardır. Özenli standart kullanımda bu anlam için Se avevo studiato di più kullanılmaz. Ancak her se “eğer” sözcüğünün ardından mutlaka congiuntivo geleceği sonucu da çıkarılmamalıdır: Non ricordavo se avevo chiuso la porta. — “Kapıyı kapatıp kapatmadığımı hatırlamıyordum.” Bu, koşul değil, bir sorunun cümle içinde aktarılmasıdır.
Kibarca hatırlatma ve önceki niyet
Ti avevo chiesto di chiamarmi. — “Senden beni aramanı istemiştim” cümlesi, daha önce yapılmış bir isteği hatırlatır. Söyleyişe göre nazik bir hatırlatma da sitem de olabilir; zaman tek başına kibarlık sağlamaz.
Avevo pensato di partire venerdì, ma poi ho cambiato idea. — “Cuma günü yola çıkmayı düşünmüştüm ama sonra fikrimi değiştirdim.” Burada önceki plan, sonraki karardan ayrılır. Bu yapı “yapacaktım” diye çevrilebilse de planın mutlaka gerçekleşmediği sonucunu zamanın kendisinden çıkarmayın; değişikliği ikinci bölüm açıklar.
Edilgen yapı ve edebî geçmiş
Edilgen yapı, eylemi yapan yerine eylemden etkilenen şeyi öne çıkarır. Il documento era stato firmato prima della riunione. — “Belge toplantıdan önce imzalanmıştı.” Burada era stato zamanın taşıyıcısıdır; firmato imzalama eylemini edilgen olarak verir. Dişil bir sözcükle uyum değişir: La lettera era stata firmata. — “Mektup imzalanmıştı.”
Edebî metinlerde trapassato remoto adlı başka bir önceki geçmiş biçimiyle de karşılaşabilirsiniz: Dopo che ebbe finito, uscì. — “Bitirdikten sonra dışarı çıktı.” Bu yapı, geçmiş olayları anlatan passato remoto ile birlikte, özellikle yazılı anlatıda görülür. Günlük anlatımda Dopo che aveva finito, è uscito “Bitirdikten sonra dışarı çıktı” veya Quando ha finito, è uscito “Bitirince dışarı çıktı” gibi yapılarla karşılaşmak daha olağandır. İki önceki geçmiş biçimini yalnızca olayın çok eskide yaşanmasına göre ayırmayın; anlatım tarzı ve cümle yapısı da belirleyicidir.
Çalışma önerileri
- Aynı sahneyi üç farklı açıdan anlatın. Bir arkadaşın gelişi ve kahve hazırlama gibi iki olay seçin. Önce “gelince hazırladım”, sonra “geldiğinde hazırlıyordum”, son olarak “geldiğinde hazırlamıştım” anlamlarını kurun. Her cümlede zaman seçiminin olay sırasını nasıl değiştirdiğini söyleyin; sadece yardımcı fiili değiştirmekle yetinmeyin.
- Fiilleri iki geçmiş biçimiyle birlikte kaydedin. Örneğin ho visto → avevo visto “gördüm → görmüştüm”, sono uscita → ero uscita “çıktım → çıkmıştım”. Beş günlük fiille başlayın. Sonra özneyi kadın, erkek ve çoğul olarak değiştirip hangi sonların değiştiğini kontrol edin. Her yeni fiilde yardımcı seçimini sözlükten doğrulayın.
- Kısa bir aksilik hikâyesi yazın. “Otobüsü kaçırdım, çünkü evden geç çıkmıştım” gibi dört cümlelik bir olay seçin. Asıl olayları ilerletirken passato prossimo, geri dönüp neden açıklarken trapassato prossimo kullanın. Ardından aynı hikâyeye birinin söylediği sözü ekleyin ve önceki olay için dolaylı anlatımı deneyin.
Kendi cümlenizi denetlerken üç soru yeterlidir: “Geçmişteki dayanak anı hangisi?”, “Bu olay ondan önce mi?” ve “Yardımcı fiil ile uyum doğru mu?” Bu sorular, Türkçe çevirideki eke bakmaktan daha güvenilir bir alışkanlık kazandırır.
İlgili konular
- Ön koşul: İtalyancada yakın geçmiş zaman: Passato Prossimo — yardımcı fiil seçimi, geçmiş fiil biçimleri ve uyum kurallarının temelini oluşturur; bu konuda aynı yapı geçmişteki daha önceki bir noktaya taşınır.