İtalyancada sık kullanılan edatlar: a, di, da, in
Preposizioni Comuni
Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.
Kısaca
İtalyancada a şehirlerle ve bazı günlük yer ifadeleriyle, in ülke ve bölge adlarıyla kullanılır; ikisi de hem bulunulan yeri hem gidilen yeri gösterebilir. Di sahiplik, içerik ve kişinin nereli olduğunu; da ise çıkış noktasını veya bir kişinin evine, yanına ya da iş yerine gitmeyi anlatır. Türkçedeki “-e”, “-de” ve “-den” eklerinin her biri, cümledeki anlama göre farklı bir İtalyanca edatla karşılanabilir.
Genel bakış
Edat, kelimeler arasında yer, yön, kaynak veya sahiplik gibi bir ilişki kuran küçük sözcüktür. Türkçede bu ilişkilerin çoğunu kelimenin sonuna ek getirerek anlatırız: “Roma'da”, “İtalya'ya”, “Milano'dan”. İtalyancada ise burada ele alacağımız a, di, da, in sözcükleri ilgili ifadenin önüne gelir. Örneğin a Roma, “Roma'da” da “Roma'ya” da demek olabilir; hangi anlamın kastedildiğini cümlenin geri kalanı gösterir.
Bu dört edat A1 düzeyinden itibaren adres söylerken, kendini tanıtırken, alışveriş yaparken ve günlük planlardan söz ederken karşınıza çıkar. Küçük olmalarına rağmen cümlenin anlamını belirgin biçimde değiştirirler. Birini ziyarete gitmekle bir şehirden gelmek aynı edatla, sahiplik anlatmakla bir içeceğin içeriğini belirtmek de başka bir edatla ifade edilebilir.
Bu yüzden her edata tek bir Türkçe karşılık vermek yerine kısa ifade grupları öğrenmek daha verimlidir. Başlangıçta a casa “evde/eve”, in Italia “İtalya'da/İtalya'ya”, di Maria “Maria'nın” ve da Maria “Maria'nın evinde/evine” gibi eşleştirmeler yeterli bir temel oluşturur. Ayrıntılı birleşme biçimleri ve daha ileri kullanımlar aşağıda ayrıca açıklanmıştır.
Nasıl kullanılır?
Önce ilişkinin ne olduğuna bakın
Bir isim (kişi, yer, nesne veya kavram adı) tek başına edatı belirlemeye her zaman yetmez. Cümlede ne anlatıldığına da bakmak gerekir. Aşağıdaki karşılaştırmada aynı yer adı üç farklı ilişki içinde kullanılıyor:
| İtalyanca | Türkçe | Anlatılan ilişki |
|---|---|---|
| Abito a Milano. | Milano'da oturuyorum. | Bulunulan şehir |
| Vado a Milano. | Milano'ya gidiyorum. | Gidilen şehir |
| Vengo da Milano. | Milano'dan geliyorum. | Gelinen şehir |
| Sono di Milano. | Milanoluyum. | Kişinin nereli olduğu |
İlk iki cümlede Türkçedeki ek değişirken İtalyancada a aynı kalır. Son iki cümle ise aynı Türkçe soruya yakın cevaplar verebilse de farklı şeyler söyler: Vengo da Milano bir yolculuğun çıkış noktasını da anlatabilir; Sono di Milano kişinin kökenini belirtir.
A: şehir, günlük yer ifadeleri ve yönelinen kişi
A, yalın şehir adlarıyla kullanılan temel edattır. Fiil (bir işi, oluşu veya durumu anlatan sözcük), ifadenin yer mi yön mü belirttiğini anlamamıza yardım eder:
- Sono a Roma. — Roma'dayım.
- Vado a Roma. — Roma'ya gidiyorum.
Şehir adının önüne normalde ayrıca bir kelime eklenmez. Roma, Milano ve Napoli gibi adlarla ilk öğreneceğiniz kalıp a + şehir adı olmalıdır.
Bazı sık kullanılan yer ifadeleri de a alır:
- a casa — evde, eve
- a scuola — okulda, okula
- a letto — yatakta, yatağa
- a teatro — tiyatroda, tiyatroya
Bu örneklerdeki edatı yalnızca fiziksel konuma bakarak tahmin etmek zordur. “Okul bir binanın içinde, öyleyse in gerekir” düşüncesi işe yaramaz. Vado a scuola. “Okula gidiyorum.” ifadesini bir bütün olarak öğrenin.
A, bir şeyin kime yöneldiğini de gösterebilir. Scrivo a Giulia “Giulia'ya yazıyorum” demektir. Burada Türkçedeki “-e/-a” ile yakın bir örtüşme vardır; ancak bundan “Türkçede yönelme eki varsa her zaman a kullanılır” sonucu çıkmaz. “İtalya'ya gidiyorum” cümlesinde başka bir seçim gerekir.
In: ülke, bölge ve yerleşmiş yer ifadeleri
In, yalın ülke, bölge ve kıta adlarıyla yaygındır:
- Vivo in Italia. — İtalya'da yaşıyorum.
- Vado in Turchia. — Türkiye'ye gidiyorum.
- Abito in Toscana. — Toskana'da oturuyorum.
- Lavoro in Europa. — Avrupa'da çalışıyorum.
Burada da bulunma ile yönelme arasındaki farkı yalnızca edat anlatmaz. Vivo in Italia ve Vado in Italia ifadelerinde in değişmez.
In, bütün büyük alanlara otomatik olarak uygulanacak bir kural değildir. Yer adlarıyla kullanılan temel bir eğilimdir; ayrıca çok sayıda günlük ifadede görülür:
- in città — şehirde, şehre
- in ufficio — ofiste, ofise
- in banca — bankada, bankaya
- in cucina — mutfakta, mutfağa
- in montagna — dağda, dağa; dağlık bir yerde veya böyle bir yere
Türkçede “evde” ve “ofiste” aynı tür ekle kurulur; İtalyancada ise a casa, ama in ufficio denir. Bu farkı Türkçe eklerden çıkarmaya çalışmak yerine sık kullanılan yerleri edatlarıyla birlikte not edin.
Di: sahiplik, köken, içerik ve malzeme
Di, iki isim arasındaki ilişkiyi gösterebilir. En kolay başlangıç noktası sahipliktir:
- Il libro di Anna è qui. — Anna'nın kitabı burada.
- La macchina di Paolo è nuova. — Paolo'nun arabası yeni.
Türkçede önce sahip olanı söyleriz: “Anna'nın kitabı”. İtalyancada ise bu yapıda önce sahip olunan nesne gelir: il libro di Anna. Kelime sırasını Türkçeden aynen taşımamak gerekir.
Kişinin nereli olduğu essere + di ile anlatılabilir. Essere, “olmak” anlamındaki fiildir; sono bunun “ben” için kullanılan biçimidir:
- Sono di Roma. — Romalıyım.
- Di dove sei? — Nerelisin?
Bu kalıp özellikle şehir adlarıyla kullanışlıdır. Ülke düzeyinde kendini tanıtırken “Türkiyeliyim” için Sono della Turchia kalıbını ilk seçenek olarak öğrenmek yerine, doğal ve yaygın Sono turco / Sono turca “Türküm” ifadesini tercih edebilirsiniz. Vengo dalla Turchia ise “Türkiye'den geliyorum” demektir.
İçerik, miktar ve malzeme anlatımında da di vardır:
- un bicchiere di vino — bir bardak şarap
- un chilo di mele — bir kilo elma
- un tavolo di legno — ahşap bir masa
Türkçede “bir bardak şarap” derken iki kelime arasında ayrı bir bağlayıcı kullanmayız. İtalyancada ise di gereklidir. Buna karşılık un tavolo di legno ifadesindeki ilişkiyi Türkçede bir nitelemeyle, “ahşap masa” diyerek anlatırız. Aynı İtalyanca edatın Türkçeye her seferinde aynı biçimde çevrilmemesi normaldir.
Da: çıkış noktası ve bir kişinin bulunduğu yer
Da, bir hareketin nereden başladığını gösterir:
- Vengo da Milano. — Milano'dan geliyorum.
- Parto da Roma. — Roma'dan hareket ediyorum.
- Torno da scuola. — Okuldan dönüyorum.
Ayrıca kişi adlarıyla o kişinin evini, bulunduğu yeri veya bağlama göre iş yerini anlatır:
- Vado da Luca. — Luca'nın evine gidiyorum.
- Sono da Luca. — Luca'nın evindeyim.
İkinci cümlede da, “-den” anlamında değildir. Bu, Türkçe konuşanların özellikle dikkat etmesi gereken bir noktadır: da + kişi, hem kişinin yanında bulunmayı hem oraya gitmeyi anlatabilir. Kimin evinden söz edildiği açık değilse Türkçede “Luca'nın yanındayım” çevirisi daha uygun olabilir.
Meslek adlarıyla da aynı düşünce işler:
- Vado dal medico. — Doktora gidiyorum.
- Sono dal parrucchiere. — Kuafördeyim.
Buradaki dal, yeni bir edat değildir; da ile il sözcüğünün birleşmiş biçimidir.
Edat başka bir sözcükle birleşirse
İtalyancada belirli artikel, ismin önünde kullanılan ve onun belirli bir kişi, nesne veya yer olarak anlaşılmasını sağlayan il, la, l' gibi sözcüklerin adıdır. Türkçede bunların bire bir karşılığı yoktur. Artikelin seçimi ismin dil bilgisel cinsiyetine, yani erkek veya dişi olarak sınıflandırılmasına; tekil ya da çoğul oluşuna ve başındaki sese bağlıdır.
A, di, da, in bir belirli artikelin hemen önüne geldiğinde birleşir. Bu nedenle yalnızca dört yalın biçimi görmekle yetinmezsiniz; al, del, dal, nel gibi biçimleri de tanımanız gerekir.
| Yalın edat | il | lo | l' | la | i | gli | le |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| a | al | allo | all' | alla | ai | agli | alle |
| di | del | dello | dell' | della | dei | degli | delle |
| da | dal | dallo | dall' | dalla | dai | dagli | dalle |
| in | nel | nello | nell' | nella | nei | negli | nelle |
Örneğin Vado al mercato “Pazara gidiyorum”, Il libro del professore “Öğretmenin kitabı”, Vengo dalla stazione “İstasyondan geliyorum” ve Sono nel giardino “Bahçedeyim” demektir.
Başlangıçta bütün tabloyu kusursuz ezberlemek zorunda değilsiniz. Ancak birleşmenin yazıda zorunlu olduğunu bilmek önemlidir: a il mercato değil, al mercato yazılır. Ayrıca her ismin önüne artikel eklenmez: a casa ve in Italia gibi kalıplar yalın kalır.
Bağlam içinde örnekler
Aşağıdaki cümlelerde önce neyin anlatıldığına bakın: bir konum mu, hareket mi, sahiplik mi, içerik mi? Aynı Türkçe ekin farklı İtalyanca edatlarla karşılandığı satırları özellikle karşılaştırın.
| İtalyanca | Türkçe | Açıklama |
|---|---|---|
| Vado a scuola. | Okula gidiyorum. | Yerleşmiş okul ifadesi |
| Stasera resto a casa. | Bu akşam evde kalıyorum. | Hareket yokken de aynı edat |
| Domani andiamo a Bologna. | Yarın Bologna'ya gidiyoruz. | Şehir adı |
| Scrivo a mia sorella. | Kız kardeşime yazıyorum. | Yazının yöneldiği kişi |
| Vivo in Italia. | İtalya'da yaşıyorum. | Ülke adı |
| Quest'estate andiamo in Toscana. | Bu yaz Toskana'ya gidiyoruz. | Bölge adı |
| Le chiavi sono in cucina. | Anahtarlar mutfakta. | Günlük yer ifadesi |
| Vorrei un bicchiere di vino. | Bir bardak şarap istiyorum. | İçerik ve miktar |
| Questo è il telefono di Marta. | Bu, Marta'nın telefonu. | Sahiplik |
| Sono di Ankara, ma abito a Torino. | Ankaralıyım ama Torino'da oturuyorum. | Köken ile yaşanan yer farklı |
| Vengo da Milano. | Milano'dan geliyorum. | Çıkış noktası |
| Sabato ceniamo da Giulia. | Cumartesi Giulia'nın evinde akşam yemeği yiyeceğiz. | Kişinin evinde bulunma |
| Oggi vado dal dentista. | Bugün diş hekimine gidiyorum. | Kişinin iş yerine yönelme |
| Il treno va da Roma a Napoli. | Tren Roma'dan Napoli'ye gidiyor. | Başlangıç ve varış noktası |
Sık yapılan hatalar
1. Türkçedeki bulunma ekini tek bir edata eşitlemek
- Yanlış: Abito in Roma.
- Doğru: Abito a Roma. — Roma'da oturuyorum.
- Neden? Yalın şehir adıyla temel seçim a olur. Türkçedeki “-de/-da” eki, tek başına İtalyanca edatı belirlemez. Ülkeyle ise Abito in Italia “İtalya'da oturuyorum” denir.
2. Ülkeye giderken şehir kuralını kullanmak
- Yanlış: Vado a Italia.
- Doğru: Vado in Italia. — İtalya'ya gidiyorum.
- Neden? Yalın ülke adlarıyla çoğunlukla in kullanılır. “Bir yere gidiliyorsa a gerekir” biçiminde genel bir kural yoktur.
3. Bir kişinin evine giderken yalnızca kişi adını eklemek
- Yanlış: Vado a Marco.
- Doğru: Vado da Marco. — Marco'nun evine gidiyorum.
- Neden? Kişinin evine veya yanına gitme da ile anlatılır. A başka yapılarda kişiye yönelmeyi gösterebilir: Telefono a Marco “Marco'ya telefon ediyorum” cümlesinde olduğu gibi. Seçim, yapılan işe de bağlıdır.
4. Yolculuğun çıkış noktasını di ile göstermek
- Yanlış: Vengo di Milano.
- Doğru: Vengo da Milano. — Milano'dan geliyorum.
- Neden? Burada gelinen yer da ile belirtilir. Nereli olduğunuzu söylemek isterseniz farklı bir kalıp kullanırsınız: Sono di Milano “Milanoluyum”.
5. Türkçede olmadığı için içerik bildiren di sözcüğünü atlamak
- Yanlış: Vorrei un bicchiere vino.
- Doğru: Vorrei un bicchiere di vino. — Bir bardak şarap istiyorum.
- Neden? Ölçü kabı ile içeriği bu yapıda di bağlar. Türkçedeki kelime dizilişi benzer görünse de İtalyancada aradaki edat gereklidir.
6. Edat ile artikeli ayrı bırakmak
- Yanlış: Vado da il medico.
- Doğru: Vado dal medico. — Doktora gidiyorum.
- Neden? Da + il, dal olur. Aynı şekilde a + il birleşerek al, in + la birleşerek nella biçimini alır. Bunlar konuşma diline özgü kısaltmalar değil, standart yazı biçimleridir.
Kullanım notları
Yer adını tek başına değil, kalıbıyla öğrenin
“Şehirle a, ülkeyle in” başlangıç için çok yararlı bir kuraldır. Fakat her yer adını kapsamaz. Örneğin in Sicilia “Sicilya'da/Sicilya'ya”, ama a Capri “Capri'de/Capri'ye” denir. Ada adlarında tek bir seçim yoktur; adı edatıyla birlikte öğrenmek gerekir.
Bazı ülke adları artikel gerektirir. Negli Stati Uniti “Amerika Birleşik Devletleri'nde/ABD'ye” demektir; negli, in + gli birleşmesidir. Bu örnek, ülke kuralının tamamen bozulduğunu değil, edata artikelin de katıldığını gösterir.
Genel faaliyet ile belirli yer arasında fark olabilir
Vado a scuola “Okula gidiyorum” ifadesinde okul, günlük faaliyet olarak ele alınır. Vado alla scuola di mia figlia ise “Kızımın okuluna gidiyorum” demektir; burada hangi okulun kastedildiği açıkça belirtilmiştir. Alla, a + la birleşmesidir.
Benzer biçimde in banca “bankada/bankaya” günlük bir kalıptır; nella banca accanto alla stazione “istasyonun yanındaki bankada/bankaya” belirli bir bankayı gösterir. Ancak “belirliyse her zaman şu edat kullanılır” diye yeni bir kesin kural kurmayın. Edat seçimiyle artikel kullanımını ayrı ayrı öğrenmek gerekir.
Bu dört edat her yerde aynı üslupla kullanılır
A, di, da, in hem gündelik konuşmanın hem resmî yazının temel parçalarıdır. Aralarındaki seçim genellikle nezakete veya resmiyete değil, anlatılan ilişkiye ve yerleşmiş ifadeye bağlıdır. Standart bir metin yazarken gündelik konuşmada duyulan bölgesel tercihleri genel kural saymamak en güvenli yoldur.
Temelin ötesinde: daha ileri kullanımlar
Aşağıdaki ayrıntıları ilk çalışmada ezberlemeniz gerekmez. Önce yer, köken ve sahiplik kalıplarını sağlamlaştırın; bu bölüme yeni örneklerle karşılaştıkça dönün.
Zaman anlatımında a, in ve da
Bu edatlar yalnızca mekân anlatmaz. A, saatlerde; in, aylarda ve yıllarda; da, geçmişte başlayıp referans alınan zamana kadar süren durumlarda karşınıza çıkar.
| İtalyanca | Türkçe | Kullanım |
|---|---|---|
| Ci vediamo alle otto. | Saat sekizde görüşürüz. | Saat; edat ve artikel birleşmesi |
| Parto a giugno. | Haziranda yola çıkıyorum. | Aylarla yaygın seçenek |
| Parto in giugno. | Haziranda yola çıkıyorum. | Aylarla bu seçenek de mümkündür |
| Sono nato nel 1990. | 1990'da doğdum. | Yıl; erkek konuşmacı |
| Studio italiano da due mesi. | İki aydır İtalyanca çalışıyorum. | Hâlâ devam eden süre |
| Finisco il lavoro in due ore. | İşi iki saatte bitiririm. | Tamamlamak için gereken süre |
Studio italiano da due mesi cümlesinde da, “iki ay önce bitmiş bir çalışma” anlatmaz. Çalışma iki ay önce başlamıştır ve hâlâ sürmektedir. Türkçedeki “-dır/-dir” yapısı bu anlamı yakalamaya yardımcı olur. Geçmişte başlayıp bitmiş bir süreyi anlatmak için bu kalıbı olduğu gibi kullanmayın.
Ulaşım biçimi ile ulaşım aracının içindeki yer
Genel ulaşım biçimi çoğunlukla in ile söylenir: Vado in treno “Trenle gidiyorum”, Vado in macchina “Arabayla gidiyorum”. Yürümek içinse a piedi “yürüyerek” kullanılır.
Buna karşılık Sono nella macchina di Paolo “Paolo'nun arabasının içindeyim” cümlesi ulaşım biçiminden çok belirli bir aracın içindeki konumu anlatır. Türkçedeki “-le” ekinin burada in ile karşılandığını görmek de önemlidir: edatlar yalnızca yer eklerinin karşılığı değildir.
Fiillerin istediği edatlar
Bazı fiiller kendilerinden sonra belirli bir edat ister. Bu tercihi Türkçe karşılıktan her zaman çıkaramayız. Mastar, fiilin kişi ve zaman belirtmeyen biçimidir; Türkçedeki “gitmek, çalışmak” gibi düşünülebilir.
- Comincio a studiare. — Ders çalışmaya başlıyorum.
- Cerco di capire. — Anlamaya çalışıyorum.
- Vado a studiare. — Ders çalışmaya gidiyorum.
İlk iki örnekte a ve di, ardından gelen mastarı fiile bağlar. Üçüncü örnekte ise gitmenin amacı anlatılır. Yeni bir fiil öğrenirken yalnızca anlamını değil, devamında gelen yapıyı da not etmek yanlış genellemeleri azaltır.
Da ile amaç ve yapılacak iş
Da, bir nesnenin ne işe yaradığını anlatabilir:
- una tazza da tè — bir çay fincanı
- una macchina da scrivere — bir daktilo
Bu anlamı di ile karşılaştırın: una tazza di tè “bir fincan çay” derken fincanın içeriğini, una tazza da tè “bir çay fincanı” derken fincanın kullanım amacını anlatır. İlki içecek miktarı, ikincisi eşya türü üzerinde durur.
Da + mastar yapılması gereken veya yapılabilecek işi de belirtebilir: Ho molto da fare “Yapacak çok işim var”; Cerco qualcosa da mangiare “Yiyecek bir şey arıyorum”. Burada artık bir yerden ayrılma anlamı yoktur.
Edilgen anlatımda da ve diğer anlam genişlemeleri
Edilgen anlatım, işi yapan yerine işten etkilenen kişi veya şeyi öne çıkaran yapıdır. Il documento è firmato da Anna “Belge Anna tarafından imzalanmıştır” cümlesinde da, işi yapan kişiyi belirtir. Türkçeye “tarafından” diye çevrilse de kullanılan edat, yer bildiren örneklerde gördüğünüz da ile aynıdır.
Di de farklı ilişkilere açılır: Parliamo di lavoro “İş hakkında konuşuyoruz” cümlesinde konuyu; Luca è più alto di Marco “Luca, Marco'dan daha uzun” cümlesinde karşılaştırmayı kurar. İkinci örnekte Türkçedeki “-den” ekinin karşılığı di olur; bu da “-den her zaman da demektir” kuralının neden yanlış olduğunu gösterir.
Çalışma önerileri
- Aynı yerle üç cümle kurun. Sono a Roma “Roma'dayım”, Vado a Roma “Roma'ya gidiyorum”, Vengo da Roma “Roma'dan geliyorum” dizisini başka şehirlerle tekrarlayın. Ardından ülke adlarına geçin. Böylece hem ilişkinin hem yer türünün seçimi etkilediğini fark edersiniz.
- Kelime listesi yerine ifade listesi tutun. “Ev, okul, ofis” diye ayrı kelimeler yazmak yerine a casa, a scuola, in ufficio ifadelerini Türkçe anlamlarıyla kaydedin. Birleşmiş biçimleri de aynı listeye ekleyin: dal medico “doktorda/doktora”, al mercato “pazarda/pazara”.
- Küçük bir günlük yazıp seçimlerinizi açıklayın. Yaşadığınız yer, bugün gideceğiniz yer, bir arkadaş ziyareti ve bir içecek siparişi hakkında dört cümle yazın. Her edatın yanına “şehir”, “kişinin evi”, “içerik” gibi kısa bir gerekçe koyun. Gerekçeyi bulamıyorsanız ifadeyi güvenilir bir sözlükte bütün olarak kontrol edin.
İlgili konular
- Belirli artikeller — Birleşmiş edatların ikinci parçasını oluşturan sözcükleri öğrenmek için.
- Artikelle birleşen edatlar — Yalın biçimlerden al, della, dal, negli gibi biçimlere geçişi ayrıntılandırmak için.
- İyelik sıfatları — “Anna'nın kitabı” yanında “benim kitabım” gibi sahiplik ifadelerini kurmak için.
- Diğer edatlar — Bu dört temel edattan sonra yer, araç, amaç ve zaman ilişkilerini daha geniş biçimde çalışmak için.