İtalyancada Yer Zarfları
Avverbi di Luogo
Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.
Kısaca
İtalyancada qui/qua “burada, buraya”, lì/là “orada, oraya” anlamına gelir; hangisinin uygun olduğu cümledeki harekete bağlıdır. Vicino/lontano yakınlığı ve uzaklığı, dentro/fuori içeriyi ve dışarıyı, sopra/sotto ise üst ve alt konumları anlatır. Bu sözcükler yer zarfı olarak kullanıldığında biçim değiştirmez: Il cinema è vicino “Sinema yakında”, Le scuole sono vicino “Okullar yakında” demektir.
Genel bakış
Yer zarfı, bir şeyin nerede bulunduğunu veya bir hareketin hangi yöne yapıldığını belirten sözcüktür. İtalyanca adı avverbio di luogo olan bu sözcüklerle anahtarınızın nerede olduğunu söyleyebilir, birini yanınıza çağırabilir veya otobüs durağının uzakta olmadığını anlatabilirsiniz. A1 düzeyinde birkaç temel sözcük ve kısa cümleyle günlük hayatta oldukça çok iş görürsünüz.
Türkçe konuşanlar için en önemli fark, “burada, buraya, buradan” ayrımının İtalyancada tek bir sözcüğe eklenen farklı eklerle yapılmamasıdır. Qui hem “burada” hem “buraya” olabilir: Sono qui “Buradayım”, Vieni qui! “Buraya gel!” demektir. “Buradan” içinse genellikle da qui kullanılır. Dolayısıyla yalnız yer bildiren sözcüğe değil, cümlenin tamamına bakmak gerekir.
Önce temel konum sözcüklerini ve kısa cümleleri öğrenmek yeterlidir. Ardından “istasyonun yakınında”, “çantanın içinde”, “masanın altında” gibi daha ayrıntılı ifadeler kurabilirsiniz. Son bölümlerde bu sözcüklerin farklı görevlerini ve yer dışında kazandıkları anlamları da bulacaksınız.
Nasıl kullanılır?
Temel sözcükler
Aşağıdaki karşılıklar tek başına kullanımları gösterir. Hareket bildiren cümlelerde Türkçe çeviriye “-e, -a” yönelme anlamı da eklenebilir.
| İtalyanca | Türkçe karşılığı | Kullanım ipucu |
|---|---|---|
| qui | burada, buraya | Genellikle konuşanın bulunduğu yere işaret eder. |
| qua | burada, buraya | Çoğu durumda önceki sözcüğün yerine kullanılabilir. |
| lì | orada, oraya | Konuşanın bulunduğu yerin dışındaki bir noktayı gösterir. |
| là | orada, oraya | Uzakta veya daha geniş bir alanda bulunan yere işaret edebilir. |
| vicino | yakında, yakınlarda | Mesafe kısadır. |
| lontano | uzakta | Mesafe büyüktür. |
| dentro | içeride, içeriye | Bir alanın veya nesnenin iç kısmıdır. |
| fuori | dışarıda, dışarıya | Bir alanın dış kısmıdır. |
| sopra | üstte, yukarıda | Başka bir şeye göre üst konumdur. |
| sotto | altta, aşağıda | Başka bir şeye göre alt konumdur. |
Konum ile hareketi ayırmak
İtalyancada fiil, yani olmayı veya bir eylemi bildiren sözcük, yer ifadesini nasıl anlayacağınızı belirler:
- Il cane è fuori. — Köpek dışarıda.
- Il cane va fuori. — Köpek dışarı çıkıyor.
- Aspetto qui. — Burada bekliyorum.
- Vieni qui! — Buraya gel!
Türkçede “dışarıda” ve “dışarı” arasında biçim farkı varken İtalyancada iki cümlede de fuori kullanılır. Bu yüzden her yönelme anlamı için otomatik olarak a eklemeyin. Qui, qua, lì, là ile doğrudan Vado lì “Oraya gidiyorum” veya Vengo qua “Buraya geliyorum” denir.
Bir yerden ayrılma veya bir başlangıç noktası anlatılıyorsa da kullanılabilir. Buradaki da, sözcükler arasında ilişki kuran bir edattır; Türkçedeki “-den, -dan” anlamını taşır:
- Da qui vedo il mare. — Buradan denizi görüyorum.
- Esci da lì! — Oradan çık!
Her fiilin ve her yer ifadesinin aynı edatı aldığı sonucunu çıkarmayın. Başlangıç için qui, lì, da qui ve da lì kalıplarını birer bütün olarak öğrenmek daha kullanışlıdır.
Qui ile qua, lì ile là arasındaki fark
İlk aşamada qui ve qua = burası, lì ve là = orası eşleştirmesi yeterlidir. Qui ve lì belirli bir noktayı, qua ve là ise daha geniş veya daha az kesin bir alanı düşündürebilir. Ancak bu kesin bir sınır değildir; günlük konuşmada çiftler çoğu zaman birbirinin yerine geçer.
Metti la borsa qui “Çantayı buraya koy” derken parmağınızla bir sandalyeyi gösterebilirsiniz. Vieni qua “Buraya gel” derken yanınıza çağırıyor olabilirsiniz. İki cümlede sözcükleri değiştirmeniz de genellikle mümkündür. “Nokta mı, alan mı?” diye düşünerek konuşmayı durdurmanıza gerek yoktur.
Türkçedeki “şurada” için her durumda kullanılacak ayrı bir üçüncü sözcük yoktur. Bağlama ve işarete göre lì veya là “şurada” diye de çevrilebilir. Ayrıca lì/là mutlaka çok uzak bir yeri göstermez; odanın karşı tarafındaki koltuk da bu sözcüklerle gösterilebilir.
Bir yerin adını eklemek
Yer zaten biliniyorsa dentro, fuori, vicino veya sotto tek başına yeterli olabilir. Hangi yere göre konuştuğunuzu belirtmek istediğinizde yapı değişebilir:
| İtalyanca yapı | Türkçesi | Açıklama |
|---|---|---|
| Il bar è vicino. | Kafe yakında. | Yakınlık noktası konuşmadan anlaşılır. |
| Il bar è vicino alla stazione. | Kafe istasyonun yakınında. | Yakınlık noktası açıkça belirtilir. |
| Abito lontano dal centro. | Merkezden uzakta oturuyorum. | Uzaklık için temel kalıp kullanılır. |
| Le chiavi sono dentro la borsa. | Anahtarlar çantanın içinde. | İçinde bulunulan nesne belirtilir. |
| Ti aspetto fuori dal cinema. | Seni sinemanın dışında bekliyorum. | Dışında bulunulan yer belirtilir. |
| Il libro è sopra il tavolo. | Kitap masanın üstünde. | Altındaki dayanak belirtilir. |
| Il gatto è sotto il tavolo. | Kedi masanın altında. | Üstünde bulunan nesne belirtilir. |
Başlangıç için vicino a, lontano da ve fuori da yapılarını öğrenin. Dentro ile doğrudan dentro la borsa, sopra ve sotto ile de sopra il tavolo, sotto il tavolo diyebilirsiniz. Bu temel yapılarda sopra ve sotto ile isim arasına ayrıca a koymayın.
Alla ve dal gibi biçimler ayrı yeni yer sözcükleri değildir. Il ve la, ismin önüne gelen tanımlıklardır; yani hangi varlıktan söz edildiğini belirlemeye yardımcı olan kısa sözcüklerdir. Bazı edatlar bu tanımlıklarla birleşir: a + la = alla, da + il = dal. Böylece vicino alla stazione ve lontano dal centro oluşur.
Cümledeki yeri ve değişmeyen biçimler
Yer ifadesi çoğunlukla fiilden sonra gelir: Lavoro qui “Burada çalışıyorum”, Il bagno è sopra “Tuvalet üst katta”. Yeri özellikle öne çıkarmak için cümlenin başına da alınabilir: Qui lavoro bene “Burada rahat çalışıyorum”. Türkçedeki sözcük sırasını bire bir taşımaktansa önce kısa İtalyanca kalıpları benimsemek daha kolaydır.
Zarf olarak kullanılan sözcük, sözü edilen kişilerin veya nesnelerin sayısına göre değişmez:
- Marco abita lontano. — Marco uzakta oturuyor.
- Anna abita lontano. — Anna uzakta oturuyor.
- Marco e Anna abitano lontano. — Marco ve Anna uzakta oturuyor.
Üç cümlede de lontano aynıdır. Buna karşılık vicino ve lontano başka yapılarda sıfat, yani bir ismin özelliğini anlatan sözcük olabilir; o zaman biçimleri değişebilir. Bu ayrımı aşağıdaki ileri bölümde ele alacağız.
Günlük durumlarda örnekler
Aşağıdaki cümleler evde, sokakta veya bir buluşmada kullanılabilecek temel örüntüleri gösterir. Türkçe çevirilerde sözcük sırası değil, doğal anlatım esas alınmıştır.
| İtalyanca | Türkçe | Açıklama |
|---|---|---|
| Vieni qui! | Buraya gel! | Hareketin hedefi konuşanın bulunduğu yerdir. |
| Il cinema è vicino. | Sinema yakında. | Mesafe kısa, başlangıç noktası bellidir. |
| I bambini sono fuori. | Çocuklar dışarıda. | Bulunulan yer anlatılır. |
| Il gatto è sotto il tavolo. | Kedi masanın altında. | Konum bir nesneye göre belirtilir. |
| Aspettami qua, torno subito. | Beni burada bekle, hemen döneceğim. | Günlük konuşmada bekleme yeri gösterilir. |
| Le chiavi sono lì, accanto al telefono. | Anahtarlar orada, telefonun yanında. | Gösterilen nokta daha ayrıntılı tarif edilir. |
| Andiamo là, vicino alla finestra. | Oraya, pencerenin yanına gidelim. | Yer sözcüğü hareketin hedefidir. |
| Abiti lontano da qui? | Buradan uzakta mı oturuyorsun? | Uzaklık konuşulan yere göre sorulur. |
| Fa freddo: entriamo dentro. | Hava soğuk, içeri girelim. | İçeri yönelen hareket anlatılır. |
| Metti il latte dentro il frigorifero. | Sütü buzdolabının içine koy. | Nesnenin yerleştirileceği alan belirtilir. |
| Ti aspetto fuori dalla farmacia. | Seni eczanenin dışında bekliyorum. | Buluşma yeri açıkça tarif edilir. |
| Il bagno è sopra, al primo piano. | Tuvalet yukarıda, birinci katta. | Binanın üst bölümüne işaret edilir. |
| Metti la valigia sotto il letto. | Valizi yatağın altına koy. | Alt konuma doğru yerleştirme anlatılır. |
| Da qui si vede la piazza. | Buradan meydan görünüyor. | Bakışın başlangıç noktası belirtilir. |
Son örnekteki si vede “görünüyor” anlamını verir. Şimdilik bu yapıyı ayrıntılı çözümlemek yerine da qui ifadesinin “buradan” anlamına odaklanabilirsiniz.
Sık yapılan hatalar
1. Qui ve lì önüne gereksiz yere a koymak
- Yanlış: Vieni a qui!
- Doğru: Vieni qui! — Buraya gel!
- Neden? Türkçedeki “-ya” anlamı burada ayrı bir edat gerektirmez. Qui ve lì hareketin hedefini doğrudan gösterebilir. Aynı şekilde Vado lì “Oraya gidiyorum” denir.
2. Lì ile li yazımını karıştırmak
- Yanlış: Il telefono è li.
- Doğru: Il telefono è lì. — Telefon orada.
- Neden? Yer bildiren lì aksan işaretiyle yazılır. İşaretsiz li başka bir görevde, bazı cümlelerde “onları” anlamında kullanılır. Là da işaretlidir; qui ve qua ise işaret almaz.
3. Yakınlık ve uzaklık edatlarını değiştirmek
- Yanlış: Abito vicino della stazione.
- Doğru: Abito vicino alla stazione. — İstasyonun yakınında oturuyorum.
- Neden? Türkçede “istasyonun yakını” derken kullandığınız “-un” ekini buraya taşımayın. Temel kalıp vicino a olur. Uzaklıkta ise lontano da kullanılır: Abito lontano dalla stazione “İstasyondan uzakta oturuyorum”.
4. Zarfı, kişinin cinsiyetine göre değiştirmek
- Yanlış: Anna abita lontana.
- Doğru: Anna abita lontano. — Anna uzakta oturuyor.
- Neden? Burada lontano, Anna'nın bir özelliğini değil, oturduğu yerin uzaklığını anlatır; biçimi değişmez. Farklı bir yapıda Anna è lontana “Anna uzakta” cümlesi doğrudur. Bu iki yapıyı birbirine karıştırmayın.
5. Sopra ile su yapılarını üst üste koymak
- Yanlış: Il libro è sopra sul tavolo.
- Doğru: Il libro è sopra il tavolo. — Kitap masanın üstünde.
- Diğer doğru seçenek: Il libro è sul tavolo. — Kitap masanın üzerinde.
- Neden? Sul, su + il birleşimidir ve kendi başına konum bildiren yapıyı kurar. Bu örnekte ya sopra il tavolo ya da sul tavolo seçilir; ikisi üst üste kullanılmaz.
Kullanıma ilişkin notlar
Günlük konuşma ve yazı dili
Qui, qua, lì ve là standart İtalyancanın parçasıdır. Qua yalnızca argo değildir; là da yalnızca konuşma diline özgü değildir. Kişisel tercihler ve bölgesel alışkanlıklar kullanım sıklığını etkileyebilir. Başlangıçta duyduğunuz her tercihi kesin bir dilbilgisi farkı olarak yorumlamayın.
Vieni qui! “Buraya gel!” doğrudan bir çağrıdır. Sözcüğün kendisi kaba değildir; ses tonu ve konuştuğunuz kişi önemlidir. Daha yumuşak bir istek için Puoi venire qui, per favore? “Buraya gelebilir misin, lütfen?” denebilir.
Sopra, sotto ve temas ilişkisi
Sopra her zaman “üstüne temas ederek” anlamına gelmez. La lampada è sopra il tavolo “Lamba masanın üstünde” cümlesinde lamba masanın üzerinde asılı da olabilir. Il libro è sul tavolo “Kitap masanın üzerinde” ise normal olarak kitabın masanın yüzeyinde bulunduğunu düşündürür. Kesin konumu belirleyen yalnız sözcük değil, nesneler ve bağlamdır.
Sotto da mutlaka bir şeye değmeyi anlatmaz: Il gatto è sotto il tavolo “Kedi masanın altında” cümlesinde böyle bir temas gerekmez. Ayrıca sopra ve sotto bir binadaki katları gösterebilir. Abito sotto “Alt katta oturuyorum” demek olabilir; mutlaka bir eşyanın altında yaşamak anlamına gelmez.
Gereksiz gibi görünen tekrarlar
Entrare dentro “İçeri girmek” ve uscire fuori “Dışarı çıkmak” günlük konuşmada sık duyulur. Fiiller zaten yön bildirse de yer sözcüğü yönü vurgulayabilir. Bunları otomatik olarak yanlış saymayın. Daha kısa bir anlatım istendiğinde Entriamo! “Girelim!” veya Usciamo! “Çıkalım!” da yeterlidir.
Temelin ötesinde: Daha sonra karşılaşacağınız kullanımlar
Bu bölümdeki ayrımları başlangıçta eksiksiz kullanmanız gerekmez. Temel sözcükleri öğrendikten sonra, okurken ve dinlerken bu yapılara dikkat etmek yeterlidir.
Aynı sözcük farklı görevlerde kullanılabilir
Bir sözcüğün görevi, cümlede neyi anlattığına bağlıdır. Sotto tek başına yer bildirirken zarf görevi görür; arkasından il tavolo geldiğinde iki unsur arasında konum ilişkisi kuran bir edat olarak kullanılır:
- Il gatto è sotto. — Kedi altta.
- Il gatto è sotto il tavolo. — Kedi masanın altında.
Vicino ve lontano için zarf ile sıfat ayrımı özellikle önemlidir. İtalyancada sıfatlar ilgili ismin eril veya dişil olmasına ve tekil veya çoğul olmasına göre değişebilir. Bunlar sözcüğün dilbilgisel özellikleridir; nesnelerin gerçek cinsiyeti olduğu anlamına gelmez.
- Le scuole sono qui vicino. — Okullar buralarda, yakında.
- Le scuole sono vicine. — Okullar yakın.
- Le scuole sono lontane. — Okullar uzak.
İlk cümlede vicino yer zarfıdır ve değişmez. Sonraki cümlelerde vicine ve lontane, dişil çoğul scuole sözcüğüyle uyumlu sıfatlardır. Dolayısıyla “vicino hiçbir zaman değişmez” değil, “zarf olarak kullanıldığında değişmez” kuralını öğrenin.
Kişilere göre konum bildirmek
Bir yerin adını değil, “ben, sen, o” gibi bir kişiyi referans alırken ek sözcüklerle karşılaşabilirsiniz:
- Siediti vicino a me. — Yanıma otur.
- Il gatto dorme sopra di me. — Kedi üstümde uyuyor.
- Il cane è sotto di te. — Köpek senin altında.
Burada me “ben”, te “sen” için edattan sonra kullanılan biçimlerdir. Başlangıçtaki sopra il tavolo yapısını her sözcüğe aynen uygulamak yerine sopra di me, sotto di te gibi yaygın birleşimleri bütün olarak öğrenin. Ayrıca dentro di me “içimde” ifadesi çoğu bağlamda fiziksel konumdan çok bir duygu veya düşünce anlatır.
Yeri daha kesin göstermek ve mesafeyi karşılaştırmak
Yer sözcüklerini başka kısa sözcüklerle birleştirerek anlamı ayrıntılandırabilirsiniz:
| İtalyanca | Türkçe | Anlam katkısı |
|---|---|---|
| Vieni qui vicino. | Buraya, yakına gel. | Yakın bir konum gösterilir. |
| Il paese è laggiù. | Köy ta aşağıda, orada. | Uzak ve aşağı yöndeki bir yer gösterilir. |
| Il libro è lassù. | Kitap ta yukarıda. | Uzak ve yukarı yöndeki bir yer gösterilir. |
| La farmacia è più vicino. | Eczane daha yakında. | Yakınlık karşılaştırılır; zarf değişmez. |
| Non andare troppo lontano. | Fazla uzağa gitme. | Uzaklığın derecesi belirtilir. |
Quassù “burada yukarıda” ve quaggiù “burada aşağıda” biçimleri de aynı yakınlık ve yön bilgisini birleştirir. Bunlar qui ile aynı sözcük değildir; birleşik biçimlerin yazımını ayrıca öğrenmek gerekir.
Yerine ci kullanmak
İtalyanca, daha önce söylenen yeri tekrar etmemek için ci kullanabilir. Bu küçük sözcük burada bir yerin yerini tutar:
- Vai in biblioteca? — Sì, ci vado oggi. — Kütüphaneye gidiyor musun? — Evet, bugün oraya gidiyorum.
- Abiti qui? — Sì, ci abito da due anni. — Burada mı oturuyorsun? — Evet, iki yıldır burada oturuyorum.
Bu kullanım qui veya lì gibi bir noktayı işaret etmekten farklıdır: ci daha önce bilinen yere gönderme yapar. Ci sözcüğünün başka görevleri de bulunduğu için her geçtiği yerde “orada” diye çevrilmemelidir.
Yer dışında kullanılan kalıplar
Bazı birleşimler zaman, duygu veya genel durum anlatır:
- Di qua e di là — Oraya buraya.
- Da qui in poi — Bundan sonra.
- Sono fuori di me. — Kendimde değilim.
- Lasciamo fuori questo problema. — Bu sorunu dışarıda bırakalım.
Örneğin da qui in poi bir yol tarifinde “buradan itibaren”, bir açıklamada ise “bundan sonra” olabilir. Fiziksel yer anlamı bu kullanımları anlamayı kolaylaştırır; fakat çeviriyi yine bağlam belirler.
Çalışma önerileri
- Odadaki eşyalarla konum ve hareketi eşleştirin. Önce Il libro è qui “Kitap burada”, sonra Metti il libro qui “Kitabı buraya koy” deyin. Aynı sözcüğün Türkçede neden iki farklı biçimle çevrildiğini böylece somut olarak görürsünüz. Ardından dentro, fuori, sopra ve sotto ile devam edin.
- Yer tarifini iki aşamada kurun. Önce Il bar è vicino “Kafe yakında” gibi kısa bir cümle söyleyin. Sonra referans noktasını ekleyin: Il bar è vicino alla stazione “Kafe istasyonun yakınında”. Aynı çalışmayı lontano dal centro “merkezden uzakta” ve fuori dalla farmacia “eczanenin dışında” kalıplarıyla yapın.
- Türkçe ekleri değil, bütün ifadeyi hatırlayın. “Burada — buraya — buradan” kartının arkasına sono qui — vengo qui — da qui yazın. Benzer biçimde vicino a ve lontano da ifadelerini ayrı sözcükler olarak değil, örnek cümlelerin içinde tekrar edin.
İlgili konular
- Yaygın edatlar — Yer isimleriyle kullanılan temel bağlantıları öğrenmek için.
- Tanımlıklarla birleşen edatlar — Alla, dal ve dalla gibi biçimlerin nasıl oluştuğunu görmek için.
- Andare ve venire fiilleri — “Gitmek” ve “gelmek” ayrımını yer ifadeleriyle birlikte çalışmak için.
- Yer bildiren ci — Bilinen bir yeri tekrar etmeden ona gönderme yapmak için.