İtalyancada Belirsizlik Sıfatları
Aggettivi Indefiniti
Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.
Kısaca
İtalyancada qualche “birkaç”, alcuni/alcune “bazı, birkaç”, ogni “her”, tutto/tutta/tutti/tutte “bütün”, altro/altra/altri/altre “başka, diğer”, certo/certa/certi/certe ise bağlama göre “belli, bazı” anlamı verir. Qualche ve ogni sonrasında tekil isim gelir; diğer biçimler birlikte kullanıldıkları isme göre değişir. Özellikle şu karşıtlığı hatırlayın: qualche libro ve alcuni libri “birkaç kitap” demektir; anlam yakın olsa da İtalyancadaki tekil-çoğul yapıları farklıdır.
Genel bakış
Bir kafede biraz daha su isterken, bir arkadaşınıza birkaç soru sorarken ya da her gün yaptığınız bir işi anlatırken kesin sayı vermeniz gerekmez. Belirsizlik sıfatları tam da bu işe yarar. Burada isim kişi, nesne veya kavram adı olan sözcüktür; sıfat ise bir ismin özelliğini, miktarını ya da kapsamını belirtir. Qualche domanda “birkaç soru” sözünde domanda isim, qualche belirsizlik sıfatıdır. Bu sözcükler İtalyancada aggettivi indefiniti olarak adlandırılır.
A2 düzeyinde temel hedef, günlük ihtiyaçları doğru yapıyla anlatmaktır: “Birkaç dakikam var”, “Her sabah yürürüm”, “Bütün belgeler hazır.” Türkçede “birkaç kitap” derken kitap sözcüğüne çoğul eki getirmeyiz. Bu alışkanlık qualche libro için yardımcı olur, fakat alcuni libri için yanıltır: İtalyancada aynı anlam alanında iki farklı yapı vardır.
Bir başka fark da dil bilgisel cinsiyettir; yani isimlerin eril veya dişil gruplara ayrılmasıdır. Bu ayrım her zaman kişinin cinsiyetiyle ilgili değildir: libro “kitap” eril, domanda “soru” dişildir. Türkçedeki “bütün” değişmezken İtalyancada tutto il libro “kitabın tamamı” ve tutte le domande “bütün sorular” denir. Önce bu temel uyumu öğrenmek yeterlidir; daha ince anlam ayrımları ilerideki bölümde ayrıca ele alınmıştır.
Nasıl kullanılır?
Biçimler ve temel yapı
Uyum, birlikte kullanılan sözcüklerin cinsiyet ve tekil-çoğul bakımından birbirine uygun olmasıdır. Aşağıdaki tabloda qualche ile ogni dışındaki sözcüklerin değiştiğine dikkat edin.
| Sözcük grubu | Eril tekil | Dişil tekil | Eril çoğul | Dişil çoğul | Temel anlam |
|---|---|---|---|---|---|
| Değişmeyen | qualche | qualche | — | — | Birkaç |
| Çoğul miktar bildiren | — | — | alcuni | alcune | Bazı, birkaç |
| Değişmeyen | ogni | ogni | — | — | Her |
| Bütünü bildiren | tutto | tutta | tutti | tutte | Bütün, tüm |
| Başkalık bildiren | altro | altra | altri | altre | Başka, diğer |
| Belirsiz seçimi bildiren | certo | certa | certi | certe | Belli, bazı |
Tablodaki çizgiler başlangıçta öğrenilecek kullanımın sınırını gösterir. Örneğin alcuno biçimi dilde vardır, ancak olumlu cümlede “birkaç” demek için kullanılan biçimler alcuni ve alcunedir. Tekil biçimin özel olumsuz kullanımı ileri bölümde açıklanır.
Qualche: anlamca birkaç, yapıca tekil
Qualche + tekil isim kullanılır. Sözcük eril ve dişil isimlerle aynı kalır; başına ayrıca un, una veya il, la getirilmez.
- Ho qualche domanda. — Birkaç sorum var.
- Aspetta qualche minuto. — Birkaç dakika bekle.
- Cerco qualche idea per la cena. — Akşam yemeği için birkaç fikir arıyorum.
Türkçe karşılıktaki “birkaç”, birden fazla şeyi düşündürse de İtalyancada isim tekildir: domanda, minuto, idea. Bu nedenle “birkaç sorular” demediğiniz gibi qualche domande de demeyin.
Bu grup cümlede özne, yani hakkında bir şey söylenen veya işi yapan öge olduğunda, fiil de (işi ya da durumu bildiren sözcük) tekil kullanılır: Qualche negozio è aperto. — Birkaç dükkân açık. Burada è tekildir; çoğul sono kullanılmaz. Birkaç dükkânı düşündüğümüz hâlde dil bilgisel yapı tekil kalır.
Alcuni ve alcune: çoğul yapı
Alcuni + eril çoğul isim, alcune + dişil çoğul isim kullanılır. Qualche ile anlamları çoğu günlük bağlamda yakındır, ancak hem sıfat hem isim çoğul biçimdedir.
- Ho alcuni amici a Torino. — Torino'da birkaç arkadaşım var.
- Ho alcune amiche a Torino. — Torino'da birkaç kadın arkadaşım var.
- Alcuni studenti sono assenti. — Bazı öğrenciler yok.
Alcuni studenti özne olduğunda fiil de çoğuldur: sono. Qualche studente è assente aynı durumu tekil yapıyla anlatabilir: “Birkaç öğrenci yok.”
Alcuni her zaman “az sayıda” vurgusu yapmaz. Alcuni studenti derken bazen asıl amaç, öğrencilerin tamamını değil bir bölümünü kastetmektir. Dolayısıyla bağlama göre “bazı öğrenciler” çevirisi “birkaç öğrenci”den daha uygundur. Kesin bir sayı çıkarmaya çalışmayın.
Ogni: bir grubun her üyesi, tek tek
Ogni + tekil isim kullanılır. Ogni değişmez, isimden önce gelir ve bu temel yapıda ayrıca tanımlık almaz. Tanımlık, İtalyancada ismin önünde bulunan il, la, i, le gibi küçük belirleyici sözcüklerdir; Türkçede bunların bire bir karşılığı yoktur.
- Ogni giorno studio italiano. — Her gün İtalyanca çalışıyorum.
- Ogni studente ha un quaderno. — Her öğrencinin bir defteri var.
- Ogni camera ha un bagno. — Her odanın banyosu var.
Türkçedeki “her gün”, “her öğrenci” yapıları burada iyi bir rehberdir. Ogni studenti yerine ogni studente, ardından da tekil ha kullanılır. Ogni grubu topluca saymaktan çok, grubun her üyesini tek tek kapsar.
Tutto: bütünün tamamı
Tutto isme uyar ve çoğu sıradan isimle tutto + belirli tanımlık + isim düzeni kurar. Belirli tanımlık, il, lo, la, l’, i, gli, le biçimlerinden biridir; hangisinin seçileceği isme bağlıdır.
| İtalyanca | Türkçe |
|---|---|
| tutto il giorno | bütün gün |
| tutta la settimana | bütün hafta |
| tutti i libri | bütün kitaplar |
| tutte le lezioni | bütün dersler |
| tutti gli studenti | bütün öğrenciler |
| tutta l’acqua | suyun tamamı |
Tekilde çoğunlukla bir şeyin tamamını, çoğulda ise bir gruptaki bütün üyeleri anlatırsınız:
- Ho letto tutto il libro. — Kitabın tamamını okudum.
- Ho letto tutti i libri. — Bütün kitapları okudum.
Türkçede her iki cümlede de “bütün” kullanılabildiği için İtalyanca biçimi doğrudan isimden kontrol edin. Libro tekilse tutto il, libri çoğulsa tutti i gerekir.
Altro: başka, diğer, daha fazla
Altro da ismin cinsiyetine ve tekil-çoğul oluşuna uyar. Tekil sayılabilen bir şey için çoğunlukla un altro veya un’altra kullanılır. Sayılabilen, “bir bilet, iki bilet” gibi tek tek sayabileceğiniz şeyler demektir.
- Vorrei un altro biglietto. — Bir bilet daha istiyorum.
- Hai un’altra penna? — Başka bir kalemin var mı?
- Abbiamo altri problemi. — Başka sorunlarımız var.
Un altro ayrı ve kesme işaretsiz yazılır; un’altra ise kesme işaretiyle yazılır. Bu fark altro ile altranın eril-dişil ayrımından kaynaklanır.
Tanımlık anlamı etkiler: altri libri “başka kitaplar”, gli altri libri ise “diğer kitaplar” demektir; ikinci ifade, konuşmada hangi kitaplardan söz edildiğinin belli olduğunu düşündürür. Altro miktar da ekleyebilir: Vorrei altra acqua. — Biraz daha su istiyorum. Burada ayrı bir su türünden söz etmek zorunda değilsiniz; mevcut suya ek miktar istiyorsunuz.
Certo: belli, bazı
Belirsizlik sıfatı olarak certo genellikle isimden önce gelir. Kişi veya şeyin kimliğini açıkça söylemeden belli birini ya da belli bir grubu işaret eder.
- Mi ha chiamato un certo Paolo. — Paolo diye biri beni aradı.
- In certi giorni lavoro da casa. — Bazı günler evden çalışıyorum.
- Certe domande sono difficili. — Bazı sorular zor.
Tekilde un certo/una certa çok kullanışlıdır: una certa persona “belli bir kişi” demektir. Konuşan kişi kimden söz ettiğini biliyor ama adını vermek istemiyor olabilir; bazen de yalnızca bir ad duymuştur ve o kişiyi tanımıyordur. Çoğul certi/certe, özellikle “her zaman değil, bazı durumlarda” anlamını vermek için kullanılır.
Bağlam içinde örnekler
Aşağıdaki cümleleri tek tek çevirmekle yetinmeyin. Önce vurgulanan sözcüğün ardından gelen ismi bulun; sonra tekil-çoğul seçiminin nedenini düşünün.
| İtalyanca | Türkçe | Açıklama |
|---|---|---|
| Ho qualche domanda. | Birkaç sorum var. | Soru sayısı birden fazla olabilir; isim tekildir. |
| Restiamo qui qualche giorno. | Burada birkaç gün kalıyoruz. | Süre bildiren isim tekil kalır. |
| Alcuni studenti sono assenti. | Bazı öğrenciler yok. | Eril çoğul yapı ve çoğul fiil. |
| Ho comprato alcune pesche al mercato. | Pazardan birkaç şeftali aldım. | Dişil çoğul isimle uyum. |
| Ogni giorno studio italiano. | Her gün İtalyanca çalışıyorum. | Düzenli tekrar; tekil isim. |
| Ogni partecipante riceve una copia. | Her katılımcı bir kopya alır. | Katılımcılar tek tek ele alınır. |
| Ho letto tutti i libri. | Bütün kitapları okudum. | Grubun tamamı; tanımlık korunur. |
| Abbiamo aspettato tutta la mattina. | Bütün sabah bekledik. | Tek bir zaman diliminin tamamı. |
| Tutte le finestre sono aperte. | Bütün pencereler açık. | Dişil çoğul biçim. |
| Prendo un altro caffè. | Bir kahve daha alayım. | Ek bir tane isteniyor. |
| Possiamo scegliere un’altra data? | Başka bir tarih seçebilir miyiz? | Alternatif tarih; dişil tekil. |
| Gli altri ospiti arrivano domani. | Diğer konuklar yarın geliyor. | Hangi grubun kastedildiği belli. |
| In certi quartieri è difficile parcheggiare. | Bazı semtlerde park etmek zor. | Bütün semtler değil, belli bir bölümü. |
| Per aprire questa porta ci vuole una certa forza. | Bu kapıyı açmak için belli bir güç gerekiyor. | Kesin ölçüsü verilmeyen bir miktar. |
Sık yapılan hatalar
1. Qualche sonrasında çoğul isim kullanmak
- Yanlış: Ho qualche domande.
- Doğru: Ho qualche domanda. — Birkaç sorum var.
- Neden? Qualche anlamca birden fazla şeyi gösterebilse de tekil isim alır. Çoğul yapı istiyorsanız Ho alcune domande deyin.
2. Alcuni ile ismi tekil bırakmak
- Yanlış: Alcuni studente sono assenti.
- Doğru: Alcuni studenti sono assenti. — Bazı öğrenciler yok.
- Neden? Türkçedeki “birkaç öğrenci” kalıbını buraya taşımayın. Alcuni ile isim de çoğul olmalıdır. Dişil isimlerde aynı kural geçerlidir: alcune persone “bazı kişiler”.
3. Ogni ile çoğul yapı kurmak
- Yanlış: Ogni studenti hanno un libro.
- Doğru: Ogni studente ha un libro. — Her öğrencinin bir kitabı var.
- Neden? Hem isim hem fiil tekildir. Çoğul anlatım istenirse yapı tümüyle değişir: Tutti gli studenti hanno un libro. — Bütün öğrencilerin bir kitabı var.
4. Tutto ile tanımlığı unutmak
- Yanlış: Ho letto tutti libri.
- Doğru: Ho letto tutti i libri. — Bütün kitapları okudum.
- Neden? Bu sıradan isim grubunda tutti ile libri arasına i gelir. Başlangıçta tutto il, tutta la, tutti i, tutte le birleşimlerini birlikte öğrenin.
5. Un altro ile un’altra yazımını karıştırmak
- Yanlış: Vorrei un’altro caffè.
- Doğru: Vorrei un altro caffè. — Bir kahve daha istiyorum.
- Neden? Eril un altro kesme işareti almaz. Dişil bir örnekte ise işaret gerekir: un’altra occasione “başka bir fırsat”.
6. Certo sözcüğünü her yerde aynı anlamda okumak
- Yanlış eşleştirme: una certa notizia = kesin bir haber.
- Doğru eşleştirme: una certa notizia = belli bir haber; una notizia certa = doğruluğu kesin bir haber.
- Neden? Certo isimden önce belirsiz bir kimliği gösterebilir; isimden sonra ise “kesin, güvenilir” anlamı verir. Sözcüğün yerini değiştirirken anlamı da kontrol edin.
Kullanım notları
Ogni giorno ile tutti i giorni
Ogni giorno ve tutti i giorni günlük alışkanlıklarda genellikle aynı şekilde çevrilir: “her gün”. Birinin mutlaka daha resmî veya daha güçlü olduğunu düşünmeyin. Asıl fark kuruluştadır: ilki tekil, ikincisi çoğuldur.
Buna karşılık tutto il giorno “bütün gün” demektir. Studio italiano ogni giorno “Her gün İtalyanca çalışıyorum” derken, Studio italiano tutto il giorno “Bütün gün İtalyanca çalışıyorum” anlamına gelir. İlkinde tekrar sıklığı, ikincisinde bir günün ne kadarının bu işle geçtiği anlatılır.
Qualche, alcuni ve daha belirsiz bir miktar
Qualche ile alcuni/alcune hem konuşmada hem yazıda kullanılır. Qualche günlük konuşmada çok doğaldır; alcuni/alcune bir grubun bir bölümünü özellikle ayırmaya da uygundur. Aralarında “biri daima daha az sayıdır” gibi sabit bir sayı kuralı yoktur.
Ho comprato dei libri de “Birkaç kitap aldım” diye çevrilebilir. Buradaki dei, kesin sayı vermeden kitap aldığınızı söyler. Ho comprato alcuni libri ise bağlama göre sayıca sınırlı bir grubu biraz daha belirgin biçimde öne çıkarabilir. Başlangıç için her bağlamda ince bir anlam farkı aramak yerine, doğru isim biçimini ve doğal kullanımı öğrenmek daha yararlıdır.
Certi ile sezdirilen tutum
Certi commenti mi danno fastidio. — Bazı yorumlar beni rahatsız ediyor. Bu cümlede certi, yalnızca sayısı bilinmeyen yorumları belirtmez; konuşanın aklında belirli türden yorumlar olduğunu da sezdirir. Benzer biçimde certe persone “bazı insanlar” ifadesi bağlama ve ses tonuna göre eleştirel olabilir. Ancak sözcük kendi başına olumsuz değildir: In certi posti si mangia benissimo “Bazı yerlerde yemekler harikadır” tamamen olumlu bir cümledir.
Temelin ötesinde: ileri kullanımlar
Bu bölümdeki ayrımları A2 düzeyinde hemen üretmek zorunda değilsiniz. Temel kalıplar yerleştikten sonra okurken ve dinlerken bunları fark etmeniz yeterlidir.
Sıfat ile zamir arasındaki sınır
Zamir, bir ismi tekrar etmek yerine onun yerini tutan sözcüktür. Alcuni studenti aspettano fuori “Bazı öğrenciler dışarıda bekliyor” cümlesinde alcuni sıfattır; yanında studenti vardır. Alcuni aspettano fuori “Bazıları dışarıda bekliyor” cümlesinde ise zamir görevi görür.
Tutti sono pronti “Herkes hazır” ve Gli altri arrivano dopo “Diğerleri sonra geliyor” da isim tekrar edilmeden kurulur. Buna karşılık qualche ve ogni bu şekilde tek başına bırakılmaz. “Bazıları” için alcuni/alcune, “herkes” için bağlama göre tutti gibi uygun bir zamir gerekir. Bu nedenle Qualche aspetta fuori demek yerine Qualche persona aspetta fuori “Birkaç kişi dışarıda bekliyor” veya Alcuni aspettano fuori kullanılır.
Olumsuz cümlede alcuno
Olumlu “birkaç” anlamını veren alcuni/alcune ile şu kullanımı ayırın:
- Non ho alcun dubbio. — Hiç şüphem yok.
- Non c’è alcuna differenza. — Hiçbir fark yok.
Burada tekil alcuno, fiilden sonra olumsuz bir yapı içinde “hiçbir” anlamındadır. Eril isimlerin önünde tanımlıklara benzer biçim değişiklikleri görülür: alcun dubbio ama alcuno studente. Günlük dilde aynı anlam için nessun dubbio veya nessuna differenza da çok doğaldır. Bu özel kullanımın varlığı, olumlu “birkaç öğrenci” için alcuni studenti kullanma kuralını değiştirmez.
Tutto ile tanımlığın görünmediği kalıplar
Başlangıçtaki “tutto + tanımlık + isim” kuralı günlük kullanımın büyük bölümünü karşılar, ancak evrensel değildir:
- tutta Italia — bütün İtalya;
- tutta questa settimana — bu haftanın tamamı;
- tutti questi documenti — bütün bu belgeler;
- a tutti i miei amici — bütün arkadaşlarıma.
İlk örnekte ülke adı vardır. İkinci ve üçüncüde questa/questi, yani “bu” anlamını veren sözcük kullanılır; ayrıca tanımlık eklenmez. Son örnekte ise sahiplik bildiren miei “benim” önünde tanımlık korunur. Tek bir ezberle her yapıyı açıklamaya çalışmak yerine, bu grupları bütün olarak öğrenin.
Ayrıca tutti e due “ikisi de” kalıbını tanıyın: Tutti e due i biglietti sono validi. — Biletlerin ikisi de geçerli. Dişil isimle tutte e due le chiavi “anahtarların ikisi de” denir.
Ogni ile çok sözcüklü zaman ifadeleri
“Ogni tekil isim alır” temel kuralı, ogni due giorni “iki günde bir” gibi bir zaman aralığı kalıbıyla karıştırılmamalıdır. Burada due giorni bir bütün olarak tekrar aralığını belirtir:
- Prendo questa medicina ogni otto ore. — Bu ilacı sekiz saatte bir alıyorum.
- Ci vediamo ogni due settimane. — İki haftada bir görüşüyoruz.
Ogni giorno “her gün” ile ogni due giorni “iki günde bir” arasındaki farkı özellikle kontrol edin. Ogni giorni ise bu anlamı vermez; sayı olmadan temel tekil yapıya dönülür.
Qualche ile tek bir belirsiz kişi veya şey
Qualche çoğunlukla “birkaç” diye çevrilse de bağlam bazen tek bir belirsiz kişiyi veya şeyi düşündürür: Deve esserci qualche errore. — Bir yerde bir hata olmalı. Konuşan kişi kesin birden fazla hatadan söz etmiyor olabilir.
Benzer biçimde Hai qualche idea? sorusu “Aklına gelen bir fikir var mı?” diye doğal biçimde çevrilebilir. Bu yüzden her qualche gördüğünüzde Türkçeye zorla “birkaç” eklemeyin. İtalyancadaki tekil yapı aynı kalır, ancak çeviri bağlama göre değişebilir.
Certo ile miktar ve kesinlik
Una certa esperienza “belli bir deneyim, azımsanmayacak bir tecrübe” anlamına gelebilir: Questo lavoro richiede una certa esperienza. — Bu iş belli bir deneyim gerektiriyor. Burada gizlenen belirli bir deneyim olayı değil, tam ölçüsü söylenmeyen bir düzey söz konusudur.
Ayrıca Certo! tek başına “Elbette!” demektir; Sono certo ise “Eminim” anlamındadır. Bunlar aynı sözcüğün farklı görevleridir. Bu makaledeki belirsizlik sıfatı kullanımını anlamak için önce isme eşlik edip etmediğine ve ismin önünde mi arkasında mı bulunduğuna bakın.
Altro ile Türkçedeki “daha” ve “diğer” ayrımı
Altri due giorni “iki gün daha”, gli altri due giorni ise “diğer iki gün” demektir. Tanımlık eklenmesi yalnızca biçimsel bir ayrıntı değildir; bir miktar mı eklediğinizi, yoksa bilinen bir grubun kalan üyelerini mi seçtiğinizi değiştirir.
Un altro problema da bağlama göre “başka bir sorun” veya “bir sorun daha” olabilir. L’altro problema ise “diğer sorun”dur. Türkçeye çevirirken her altro için aynı karşılığı kullanmak yerine, konuşmada daha önce hangi şeylerin anıldığını düşünün.
Çalışma önerileri
- Aynı düşünceyi iki yapıyla anlatın. Ho qualche domanda “Birkaç sorum var” cümlesini Ho alcune domande biçimine dönüştürün. Ardından Qualche negozio è aperto “Birkaç dükkân açık” cümlesini Alcuni negozi sono aperti yapın. Yalnız sıfatı değil, isim ve fiildeki değişiklikleri de işaretleyin.
- Kendi haftanızdan üç karşıt cümle yazın. “Her gün”, “bütün gün” ve “iki günde bir” için sırasıyla ogni giorno, tutto il giorno, ogni due giorni kullanın. Böylece birbirine yakın görünen kalıpları gerçek bir zaman planına bağlamış olursunuz.
- İsimleri küçük gruplar hâlinde çalışın. Örneğin una domanda “bir soru”, qualche domanda “birkaç soru”, alcune domande “bazı sorular”, tutte le domande “bütün sorular”, un’altra domanda “başka bir soru” dizisini sesli söyleyin. Aynısını eril libro “kitap” ile kurun. Her grupta tanımlık ve son eklerin nasıl değiştiğini kontrol edin.
İlgili konular
- Ön bilgi: Düzenli sıfatlar — İsimlerle eril-dişil ve tekil-çoğul uyumunu anlamak, özellikle tutto, altro ve certo biçimlerini doğru seçmenizi kolaylaştırır.