A1

İtalyancada con, su, per, tra ve fra edatları

Altre Preposizioni

Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.

Kısaca

İtalyancada con çoğunlukla “ile”, su “üstünde” veya “hakkında”, per “için” anlamını taşır; tra ve fra ise “arasında” ya da geleceğe yönelik “sonra” anlamında kullanılır. Arrivo tra dieci minuti “On dakika sonra geliyorum” demektir; burada on dakika boyunca süren bir eylem anlatılmaz. Tra ile fra anlam bakımından eşdeğerdir; su ise belirli tanımlıklarla birleşerek sul, sulla, sull’ gibi biçimler alır.

Genel bakış

Birine kiminle gittiğinizi söylemek, masadaki kitabı tarif etmek veya bir hediyenin kime alındığını açıklamak için bu küçük sözcüklere ihtiyaç duyarsınız. Bunlar edattır: Sözcükler arasında yer, zaman, amaç veya birliktelik ilişkisi kuran yardımcı sözcüklerdir. A1 düzeyinde öğrenilen con, su, per, tra, fra, birkaç temel kullanımla çok sayıda günlük cümle kurmanızı sağlar.

Türkçe açısından en önemli fark, ilişkinin cümlede nasıl gösterildiğidir. Türkçede “arkadaşımla”, “masanın üstünde”, “senin için”, “iki gün sonra” deriz. İtalyancada ilgili sözcük genellikle isimden, yani bir varlığı veya kavramı adlandıran sözcükten önce gelir: con un amico “bir arkadaşla”, sul tavolo “masanın üstünde”, per te “senin için”, tra due giorni “iki gün sonra”. Bu yüzden Türkçe sırayı sözcük sözcük taşımak yerine ifadeyi bir bütün olarak öğrenmek daha yararlıdır.

Bu edatları tek bir Türkçe karşılığa bağlamayın. Örneğin per yalnızca “için” değildir; süre, güzergâh ve bazı ulaşım ifadelerinde de görülür. Önce temel anlamları yerleştirin. Daha sonraki ayrıntılar için aşağıdaki ileri kullanım bölümüne dönebilirsiniz.

Nasıl kullanılır?

Temel düzen

Genel sıra edat + isim grubu biçimindedir. İsim grubu, bir isimle birlikte onu tamamlayan sözcüklerdir: “bir arkadaş”, “benim kardeşim”, “on dakika” gibi. Edattan sonra bir zamir, yani bir ismin veya kişinin yerini tutan sözcük de gelebilir: con me “benimle”, per voi “sizin için”.

Edat Başlıca karşılık İlk öğrenilecek örnek
con ile, birlikte; bir araç kullanarak con Marco: Marco ile
su üstünde; hakkında sul tavolo: masanın üstünde
per için; boyunca; üzerinden, yoluyla per te: senin için
tra arasında; bir süre sonra tra dieci minuti: on dakika sonra
fra arasında; bir süre sonra fra due amici: iki arkadaş arasında

Edatlar kendi başlarına çoğul olmaz veya kişiye göre değişmez. Ancak su, ardından gelen tanımlıkla birleşir. Tanımlık, İtalyancada ismin önüne gelen il, la, lo gibi küçük sözcüklerdir; Türkçede bunların bire bir karşılığı yoktur. Bu nedenle “masanın üstünde” derken yalnızca su tavolo demek çoğu günlük bağlamda yeterli değildir: sul tavolo gerekir.

Con: birlikte olma, araç ve yapılış biçimi

Con, “kiminle?” sorusuna cevap verir:

  • Vado con Marco. — Marco ile gidiyorum.
  • Abito con mia sorella. — Kız kardeşimle yaşıyorum.

Aynı edat, bir işi ne kullanarak yaptığınızı da anlatabilir:

  • Scrivo con una penna. — Bir kalemle yazıyorum.
  • Apro la porta con la chiave. — Kapıyı anahtarla açıyorum.

Türkçedeki “-le/-la” eki her zaman con demek değildir. “Otobüsle gidiyorum” için yaygın ifade Vado in autobus olur. Vado con l’autobus da mümkündür; fakat ulaşım türünü söyleyen temel kalıpları in autobus, in treno “trenle”, in macchina “arabayla” olarak öğrenmek daha güvenlidir. “Yürüyerek” ise a piedi olur.

Con yiyecek ve içeceklerde eşlik eden malzemeyi de gösterebilir: un caffè con latte “süt eklenmiş bir kahve”, pasta con le verdure “sebzeli makarna”. Yapılış biçiminde ise con calma “sakince, acele etmeden” ve con attenzione “dikkatle” gibi ifadeler sık kullanılır.

Su: yüzey, konum ve konu

Su çoğu temel örnekte bir yüzeyin üstündeki konumu anlatır:

  • Il libro è sul tavolo. — Kitap masanın üstünde.
  • Il gatto dorme sulla sedia. — Kedi sandalyenin üstünde uyuyor.

Hareket varsa Türkçe karşılık “üstüne” olabilir: Metto il telefono sul tavolo “Telefonu masanın üstüne koyuyorum”. İtalyanca burada ayrı bir “üstüne” biçimi üretmez; hareketi anlatan fiil, yani eylemi bildiren sözcük, anlamı belirler.

Su, “hakkında, konusunda” anlamında da kullanılır: un libro sulla storia italiana “İtalyan tarihi hakkında bir kitap”. Bu kullanımda gerçek bir yüzey düşünmeyin.

Su ile tanımlıkların birleşmesi

Aşağıdaki biçimler standart yazıda bitişiktir. Seçimi su değil, ardından gelen ismin normal tanımlığı belirler.

Birleşme Biçim ve Türkçe örnek
su + il → sul sul tavolo: masanın üstünde
su + lo → sullo sullo scaffale: rafın üstünde
su + l’ → sull’ sull’autobus: otobüste
su + la → sulla sulla sedia: sandalyenin üstünde
su + i → sui sui tavoli: masaların üstünde
su + gli → sugli sugli scaffali: rafların üstünde
su + le → sulle sulle sedie: sandalyelerin üstünde

L’, sesli harfle başlayan bazı tekil isimlerin önündeki biçimdir. Sull’autobus yazımında kesme işaretinden sonra boşluk bırakılmaz. Belirsiz tanımlıkla, yani un, una gibi kabaca “bir” karşılığı taşıyan sözcüklerle bu birleşme yapılmaz: su un tavolo “bir masanın üstünde”, su una sedia “bir sandalyenin üstünde”.

Per: alıcı, amaç, güzergâh ve süre

Per, bir şeyin kimin için olduğunu veya bir işin hangi amaçla yapıldığını gösterebilir:

  • Questo regalo è per te. — Bu hediye senin için.
  • Studio per l’esame. — Sınav için çalışıyorum.
  • Studio per imparare l’italiano. — İtalyanca öğrenmek için çalışıyorum.

Son örnekte per ardından mastar, yani fiilin kişi ve zaman belirtmeyen sözlük biçimi gelir. Türkçede “öğrenmek için” derken İtalyancada sıra per imparare olur.

Per güzergâhı, yani geçilen yolu da gösterebilir: Passiamo per il centro “Merkezden geçiyoruz”. Parto per Roma ise “Roma’ya doğru yola çıkıyorum” demektir. Ancak bütün yönelme ifadelerine per koyulmaz: “Roma’ya gidiyorum” için temel kalıp Vado a Roma olur. Edatı fiille birlikte öğrenmek bu farkı korumanızı sağlar.

Süre anlatırken per, eylemin ne kadar devam ettiğini belirtir:

  • Resto qui per tre giorni. — Burada üç gün kalıyorum.
  • Ho studiato per due ore. — İki saat boyunca ders çalıştım.

Bu süre gelecekte de olabilir: Domani lavoro per due ore “Yarın iki saat çalışıyorum”. Dolayısıyla per “geçmiş”, tra/fra “gelecek” diye ayrılmaz. Asıl ayrım eylemin süresi ile başlamasına veya gerçekleşmesine kalan süre arasındadır.

Tra ve fra: arasında ve bir süre sonra

Tra ve fra aynı anlam alanlarına sahiptir. İki şey arasındaki konumu da bir grubun içindeki yeri de anlatabilirler:

  • La farmacia è tra la banca e il bar. — Eczane bankayla kafenin arasında.
  • Sono fra amici. — Arkadaşlarımın arasındayım.

Bunları “tra iki kişi, fra çok kişi için” diye ayırmak yanlıştır. Her ikisi de hem iki unsurla hem daha büyük bir grupla kullanılabilir.

Bir sürenin sonunda gerçekleşecek olay için de iki edat kullanılabilir:

  • Arrivo tra dieci minuti. — On dakika sonra geliyorum.
  • Ci vediamo fra una settimana. — Bir hafta sonra görüşürüz.

Bu kullanımda süre çoğunlukla konuşma anından itibaren sayılır. Türkçedeki “sonra” sözcüğü her bağlamda tra değildir: “Yemekten sonra” için dopo cena denir. Tra/fra ile burada bir zaman aralığı verilir: on dakika, iki gün, bir hafta.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki cümlelerde yalnızca edatı değil, onun kurduğu ilişkinin tamamını fark etmeye çalışın. Aynı Türkçe ekin farklı İtalyanca yapılarla karşılanabildiğine de dikkat edin.

İtalyanca Türkçe Açıklama
Vado con Marco. Marco ile gidiyorum. Birlikte gidilen kişi.
Paghiamo con la carta? Kartla mı ödeyelim? Ödeme aracı.
Fai tutto con calma. Her şeyi acele etmeden yap. İşin yapılış biçimi.
Il libro è sul tavolo. Kitap masanın üstünde. Bir yüzey üzerindeki konum.
Metti le chiavi sulla mensola. Anahtarları duvar rafının üstüne koy. Hareketin varış noktası.
Leggo un articolo sui trasporti pubblici. Toplu taşıma hakkında bir yazı okuyorum. Yazının konusu.
Questo regalo è per te. Bu hediye senin için. Hediyenin alıcısı.
Ho comprato il pane per fare i panini. Sandviç yapmak için ekmek aldım. Eylemin amacı.
Per andare in centro, passiamo per il parco. Merkeze gitmek için parkın içinden geçiyoruz. İlk kullanım amaç, ikincisi güzergâh.
Rimango a Torino per una settimana. Torino’da bir hafta kalıyorum. Kalışın süresi.
La farmacia è tra la banca e il bar. Eczane bankayla kafenin arasında. İki yer arasındaki konum.
Fra questi libri, quale preferisci? Bu kitaplar arasından hangisini tercih ediyorsun? Bir grup içinden seçim.
Arrivo tra dieci minuti. On dakika sonra geliyorum. Varışa kalan süre.
Fra un mese comincio il nuovo lavoro. Bir ay sonra yeni işe başlıyorum. Gelecekteki başlangıca kalan süre.
Parliamo tra noi. Kendi aramızda konuşuyoruz. Grubun kendi içindeki iletişimi.

Sık yapılan hatalar

1. Süreyi, gerçekleşmeye kalan süreyle karıştırmak

  • Yanlış: Arrivo per dieci minuti. — “On dakika sonra geliyorum” demek isterken.
  • Doğru: Arrivo tra dieci minuti.
  • Neden? Varışınıza kalan zamanı söylüyorsunuz. On dakikalık bir ziyaret anlatmak isteseydiniz Mi fermo per dieci minuti “On dakikalığına kalıyorum” diyebilirdiniz.

2. Su ile tanımlığı ayrı yazmak

  • Yanlış: Il libro è su il tavolo.
  • Doğru: Il libro è sul tavolo.
  • Neden? Su + il standart yazıda sul olur. Aynı şekilde su la yerine sulla, su gli yerine sugli yazılır. Ancak su un tavolo ayrı kalır.

3. Türkçedeki “ben” ve “sen” biçimlerini aynen taşımak

  • Yanlış: Vieni con io? Questo è per tu.
  • Doğru: Vieni con me? Questo è per te. — Benimle geliyor musun? Bu senin için.
  • Neden? Bu edatlardan sonra “ben” ve “sen” için io, tu değil, me, te kullanılır. Türkçede de “ben ile” yerine “benimle”, “sen için” yerine “senin için” dememiz, biçimin değişebildiğini hatırlatabilir.

4. Her “sonra” için tra kullanmak

  • Yanlış: Ci vediamo tra cena. — “Yemekten sonra görüşürüz” demek isterken.
  • Doğru: Ci vediamo dopo cena.
  • Neden? Cena bir süre miktarı değil, yemektir. “Bir saat sonra görüşürüz” ise Ci vediamo tra un’ora olur.

5. Per edatını her yönelme ifadesine koymak

  • Yanlış: Vado per Roma. — Doğrudan “Roma’ya gidiyorum” anlamında.
  • Doğru: Vado a Roma.
  • Neden? Andare a bir yere gitmenin temel kalıbıdır. Parto per Roma doğrudur; çünkü partire per hedefe doğru yola çıkmayı anlatır. Per başka bağlamlarda güzergâh anlamı da taşıyabileceğinden bu ayrım önemlidir.

6. Tra ve fra için gereksiz bir sayı ayrımı yapmak

  • Yanlış varsayım: İki şey arasında yalnızca tra, üç veya daha fazla şey arasında yalnızca fra kullanılabilir.
  • Doğru: tra due case ve fra due case aynı şekilde “iki ev arasında” demektir.
  • Neden? Sayı, seçimi belirlemez. La farmacia è fra la banca e il bar cümlesi de tamamen doğrudur.

Kullanım notları

Tra ve fra hem konuşmada hem yazıda kullanılabilir. Birini resmî, diğerini gündelik saymayın. Konuşan kişi bazen ses tekrarını azaltmak için birini seçer: fra tre giorni “üç gün sonra” veya tra fratelli “kardeşler arasında”. Bunlar zorunlu ses kuralları değildir; diğer biçimler de doğrudur.

Con ile tanımlık genellikle ayrı yazılır: con il treno “trenle”, con i bambini “çocuklarla”. Birleşmiş col ve coi biçimlerini de görebilirsiniz; bunlar sırasıyla con il ve con i karşılığıdır ve doğrudur. Başlangıçta ayrı biçimleri kullanmak yeterlidir. Per, tra, fra ise günümüzün olağan yazımında tanımlıklarla birleşmez: per il viaggio “yolculuk için”, tra le case “evlerin arasında”.

Süre bildiren per, uygun bağlamlarda söylenmeyebilir: Resto qui tre giorni ve Resto qui per tre giorni, “Burada üç gün kalıyorum” anlamına gelebilir. Buna karşılık “üç gün sonra” demek için tra/fra gereklidir. Edatın bazen düşmesi, süreyle bekleme aralığını aynı şey yapmaz.

Temelin ötesi: daha ileri kullanımlar

Bu bölümdeki ayrıntıları ilk çalışmada ezberlemeniz gerekmez. Temel anlamlara alıştıktan sonra gazete, konuşma ve kitaplarda karşılaşacağınız kullanımları ayırt etmek için buraya dönebilirsiniz.

Per, da ve in ile süre farkları

Türkçede zaman anlatımında küçük ek değişiklikleri önemli olduğu gibi İtalyancada da edat seçimi anlamı değiştirir:

İtalyanca Türkçe Ayrım
Ho lavorato per due ore. İki saat çalıştım. Çalışmanın sürdüğü zaman.
Lavoro da due ore. İki saattir çalışıyorum. Geçmişte başlayıp hâlâ süren çalışma.
Ho finito il lavoro in due ore. İşi iki saatte bitirdim. Tamamlamak için gereken süre.
Comincio a lavorare tra due ore. İki saat sonra çalışmaya başlıyorum. Başlangıca kalan zaman.

Özellikle Türkçedeki “iki saatte” ile “iki saat boyunca” ayrımını koruyun. Per due ore tek başına işin tamamlandığını söylemez; ne kadar sürdüğünü bildirir. In due ore ise bu örnekte tamamlanma süresini ölçer.

Bir iş için son tarih verilirken per kullanılabilir: Mi serve per domani “Yarına lazım”. Bu, tra un giorno “bir gün sonra” ile aynı yapı değildir. Son tarihin aşılmamasını açıkça vurgulamak için entro domani “en geç yarına kadar” ifadesi kullanılır.

Su yalnızca fiziksel temas anlatmaz

Sul tavolo örneği güçlü bir başlangıçtır, ama su için “mutlaka dokunuyor” kuralı koymayın. Una finestra sul mare “denize bakan bir pencere” ifadesinde denizle temas yoktur. Sull’autobus ise “otobüste” anlamındadır; otobüsün çatısında bulunmayı anlatmaz. Bazı kullanımlar mekânla kurulan ilişkiye veya yerleşik ifadeye bağlıdır.

Su ile sopra bazen aynı konumu anlatır: Il libro è sul tavolo ve Il libro è sopra il tavolo, “Kitap masanın üstünde” anlamına gelebilir. Ancak daha yüksek bir konumdan söz ederken sopra da kullanılır: La lampada è sopra il tavolo “Lamba masanın yukarısında”. Türkçedeki “üstünde” sözcüğü de bağlama göre yüzeye temas veya daha yukarıda olma anlamı taşıyabilir.

Su ile oran ve yaklaşık miktar

Su, sayısal oranlarda Türkçedeki “-den/-dan” veya “her ... kişiden” anlatımına karşılık gelebilir: Due studenti su dieci lavorano “Her on öğrenciden ikisi çalışıyor”. Burada konum veya konu anlamı yoktur; bir bütünün içindeki pay anlatılır.

Birleşik biçimler yaklaşık yaş, saat veya tutar da bildirebilir: Ha sui quarant’anni “Kırk yaşlarında”, Costa sui cinquanta euro “Elli avro civarında”. Bunları başlangıçtaki yüzey kuralından çıkarmaya çalışmayın; ayrı bir yaklaşık miktar kullanımı olarak tanıyın.

Per ile neden, değişim ve dağıtım

Per bazen amaç değil neden bildirir: Tremo per il freddo “Soğuktan titriyorum”. Ayrımı Türkçe soruyla düşünebilirsiniz: “Ne amaçla?” değil, “Neden?” sorusuna cevap verilir.

Alışverişte Ho comprato il libro per dieci euro “Kitabı on avroya aldım” cümlesinde bedeli gösterir. Uno per persona “kişi başı bir tane” ifadesinde ise dağıtım anlamı vardır. Per caso “tesadüfen”, per favore “lütfen” ve per esempio “örneğin” gibi sık ifadeleri de bütün olarak öğrenin.

Tra/fra ile mesafe ve karşılıklılık

Bu edatlar yalnızca yer ve zaman aralığı göstermez. Tra Roma e Napoli ci sono circa duecento chilometri “Roma ile Napoli arasında yaklaşık iki yüz kilometre var” cümlesinde iki nokta arasındaki mesafe anlatılır.

Si aiutano fra loro ise “Birbirlerine yardım ediyorlar” demektir. Loro burada “onlar” karşılığıdır; fra loro grubun üyeleri arasındaki ilişkiyi belirtir. Yalnız “onlarla birlikte” demek içinse con loro kullanılır. Dolayısıyla con ile tra/fra her durumda birbirinin yerine geçmez.

Çalışma önerileri

  1. Tek bir süreyi dört farklı ilişkiyle kullanın. “İki saat çalıştım”, “İki saattir çalışıyorum”, “İki saatte bitirdim”, “İki saat sonra başlıyorum” cümlelerini yazın. Sonra per due ore, da due ore, in due ore, tra due ore ifadelerini doğru yerlere koyun. Edatı değil, ilişkinin türünü hatırlamaya çalışın.
  2. Çevrenizdeki eşyalarla su biçimlerini çalışın. Önce ismi tanımlığıyla söyleyin: il tavolo, la sedia, lo scaffale. Ardından sul tavolo, sulla sedia, sullo scaffale yapın. “Telefon masanın üstünde” ve “Telefonu masanın üstüne koyuyorum” gibi iki cümle kurarak aynı biçimin hem konumda hem harekette kullanılabildiğini görün.
  3. Günlük planınıza beş kısa cümle ekleyin. Kiminle buluşacağınızı con, bir işin amacını per, ne zaman gerçekleşeceğini tra/fra ile anlatın. Örneğin Fra un’ora vado al mercato con mia sorella per comprare la frutta “Bir saat sonra meyve almak için kız kardeşimle pazara gidiyorum”. Ertesi gün kişiyi, süreyi ve amacı değiştirin.

İlgili konular

  • Belirli tanımlıklar — il, lo, la gibi biçimleri seçmek, sul, sullo, sulla ayrımının temelidir.
  • Tanımlıkla birleşen edatlar — su ile öğrendiğiniz birleşmeleri diğer edatlarla karşılaştırın.
  • Yaygın edatlar — di, a, da, in ile yer, yön ve zaman ilişkilerini tamamlayın.
  • Vurgulu zamirler — con me, per te, tra noi gibi edattan sonraki kişi biçimlerini daha ayrıntılı öğrenin.

Diğer A1 kavramları