İtalyancada zaman bağlaçları
Connettori Temporali
Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.
Kısaca
İtalyancada quando “-dığında”, mentre “-irken”, dopo che “-dıktan sonra”, prima che “-madan önce”, appena “-ır -maz” anlamıyla olayları zaman bakımından birbirine bağlar. Finché bağlama göre “-dığı sürece” veya “-ıncaya kadar” demektir; ikinci anlamda sıkça finché non kullanılır. Başlangıçta olayların sırasına odaklanın; özellikle prima che sonrasında kullanılan congiuntivo biçimlerini ilerleyen aşamada ayrıca öğrenin.
Genel bakış
“Eve geldim”, “yağmur yağıyordu”, “dışarı çıktım” gibi cümleler tek tek anlaşılır. Ancak bir anıyı anlatırken hangi olayın önce olduğunu, hangilerinin aynı anda sürdüğünü de belirtmek gerekir. Zaman bağlaçları, yani cümleleri zaman ilişkisi kurarak birleştiren sözler, bu bağlantıyı sağlar. A2 düzeyinde bu yapılarla günlük düzeninizi, yolculuklarınızı ve geçmişte yaşadıklarınızı daha anlaşılır biçimde anlatmaya başlarsınız.
Türkçede aynı işi çoğu zaman fiile, yani bir işi veya durumu bildiren sözcüğe, ek getirerek yaparız: “gelince”, “yemek yerken”, “bitirdikten sonra”. İtalyancada ise genellikle ayrı bir bağlaç ve çekimli fiil kullanılır. Quando arrivo a casa, ti chiamo cümlesi “Eve gelince seni ararım” demektir. Türkçede sondaki ekin taşıdığı ilişkiyi İtalyancada baştaki quando kurar.
Bağlacı bilmek tek başına yeterli değildir: fiilin zamanı da anlatmak istediğiniz olaya uymalıdır. Yine de her bağlaç için yeni bir zaman ezberlemeniz gerekmez. Önce “aynı anda mı, önce mi, hemen sonra mı, bir sınıra kadar mı?” sorusunu sorun; ardından olayın alışkanlık mı, geçmişte yaşanmış bir durum mu, gelecek planı mı olduğuna bakın.
Nasıl kullanılır?
Temel cümle düzeni
Ana cümle, asıl haberi veren bölümdür; yan cümle ise ona bağlı ek bilgi verir. Zaman bağlacı yan cümlenin başında yer alır. Bu bölüm ana cümleden önce de sonra da gelebilir:
- Quando finisco di lavorare, torno a casa. — İşim bitince eve dönerim.
- Torno a casa quando finisco di lavorare. — İşim bitince eve dönerim.
İlk düzende zaman bilgisi öne çıkar; yazıda bu bölümün ardından genellikle virgül gelir. İkinci düzende, kısa ve anlamca bütünleşmiş bir zaman bölümünden önce genellikle virgül kullanılmaz. Türkçedeki gibi fiili mutlaka en sona taşımanız gerekmez: quando finisco sırası doğaldır.
Aşağıdaki tablo, ilk aşamada kurmanız gereken anlam ayrımlarını gösterir. Türkçe karşılıklar bire bir sözcük çevirisi değil, cümlenin taşıdığı ilişkinin karşılığıdır.
| Bağlaç veya yapı | Türkçe karşılığı | Temel ilişki |
|---|---|---|
| quando | -dığında, -ince | Bir olayın gerçekleştiği zaman |
| mentre | -irken | Aynı anda sürme |
| dopo che | -dıktan sonra | İlk olayın ardından ikinci olay |
| prima che | -madan önce | Henüz gerçekleşmemiş bir olaydan önce |
| appena | -ır -maz | Çok kısa aralıkla art arda gelme |
| finché | -dığı sürece | Bir durum sürdükçe devam etme |
| finché non | -ıncaya kadar | Bir bitiş noktasına kadar devam etme |
Quando: “ne zaman?” değil, “-dığında”
Quando bir soruda “ne zaman?” anlamına gelir: Quando parti? — “Ne zaman gidiyorsun?” İki cümleyi bağladığında ise soru sormaz:
- Quando ho tempo, cucino. — Vaktim olduğunda yemek yaparım.
- Quando sono arrivato, pioveva. — Vardığımda yağmur yağıyordu.
İlk örnek tekrarlanan bir durumu, ikinci örnek belirli bir anı anlatır. Quando tek başına olayların süresini veya kaç kere yaşandığını belirlemez; bunu fiiller ve bağlam gösterir. Bu nedenle onu her zaman “bir kez olduğunda” diye yorumlamayın.
İkinci cümlede sono arrivato tamamlanmış varışı, pioveva ise o sırada sürmekte olan yağmuru anlatır. İtalyancadaki passato prossimo günlük anlatımda tamamlanmış geçmiş olayları belirtir; imperfetto ise geçmişte süren, tekrarlanan veya arka plan oluşturan durumları anlatmakta kullanılır. Buradaki farkı Türkçede “vardım” ve “yağıyordu” ayrımıyla yakalayabilirsiniz.
Mentre: aynı anda devam eden olaylar
Mentre, zaman anlamında “-irken” demektir. İki işin aynı anda sürdüğünü anlatabilir:
- Mentre mangiavo, guardavo la TV. — Yemek yerken televizyon izliyordum.
Geçmişte devam eden iki iş anlatıldığı için her iki fiil de imperfetto biçimindedir. Ancak “mentre varsa iki fiil de mutlaka bu zamanda olur” diye bir kural yoktur:
- Mentre preparavo la cena, è suonato il telefono. — Akşam yemeğini hazırlarken telefon çaldı.
- Mentre cucino, ascolto la radio. — Yemek yaparken radyo dinlerim.
İlkinde uzun süren hazırlığın içinde tek bir olay gerçekleşir; ikincisi günlük alışkanlıktır. Quando genel bir zaman çerçevesi verirken mentre özellikle aynı anda sürme ilişkisini vurgular. Türkçede ikisi bazen aynı “-ken” ekiyle karşılanabilse de İtalyancada bu vurgu farkını korumak yararlıdır.
Dopo che: önce bir iş biter
Dopo che sonrasında kişi ve zaman bildiren çekimli bir fiil gelir:
- Dopo che ho finito, sono uscito. — İşimi bitirdikten sonra dışarı çıktım.
- Dopo che Marta è arrivata, abbiamo cenato. — Marta geldikten sonra akşam yemeği yedik.
İki olay da gerçekleşmişse başlangıç düzeyinde indicativo, yani olayı bir olgu olarak sunan bildirme kipi, kullanılır. Yukarıdaki geçmiş zaman biçimleri bu gruptadır. İlk olayın daha önce olduğunu zaten dopo che gösterdiği için, günlük bir anlatımda her iki bölümde de passato prossimo bulunabilir.
Dopo + isim ile dopo che + cümle ayrımını unutmayın. İsim, bir kişinin, şeyin veya kavramın adıdır: dopo cena “akşam yemeğinden sonra” demektir. Dopo che ceniamo ise “akşam yemeği yedikten sonra” anlamında çekimli bir yapı içerir.
Prima che ve prima di: “önce” derken iki seçenek
Bu iki yapı Türkçede çoğu zaman aynı biçimde çevrilir, fakat İtalyancada kuruluşları farklıdır.
İki işi de aynı kişi yapıyorsa en kullanışlı seçenek prima di + mastardır. Mastar, fiilin kişi ve zaman belirtmeyen sözlük biçimidir; Türkçedeki “gitmek” gibi, İtalyancada partire:
- Prima di partire, controllo i documenti. — Yola çıkmadan önce belgeleri kontrol ederim.
Kontrol eden de yola çıkan da aynı kişidir. İki bölümün öznesi, yani işi yapan veya durumu yaşayan kişi, farklıysa prima che + congiuntivo kullanılır:
- Chiudi la finestra prima che il bambino si svegli. — Çocuk uyanmadan önce pencereyi kapat.
Burada pencereyi kapatan kişi ile uyanan çocuk farklıdır. Congiuntivo, olayın doğrudan bir olgu olarak bildirilmediği belirli yapılarda kullanılan bir fiil kipidir; Türkçede tek bir ekle bire bir karşılanmaz. Si svegli bu kipin bir biçimidir. Prima che sonrasında standart kullanım bu kipi gerektirir; ayrıntılı zaman seçimini ileri bölümde bulabilirsiniz.
Türkçedeki “-madan önce” ifadesinin olumsuz görünmesi sizi yanıltmasın. Prima di partire içinde ayrıca non yoktur; anlam zaten “gitmeden önce”dir.
Appena: “olur olmaz”
Appena, iki olay arasında çok az zaman olduğunu vurgular:
- Appena l'ho visto, l'ho riconosciuto. — Onu görür görmez tanıdım.
- Appena arrivi, mandami un messaggio. — Varır varmaz bana mesaj gönder.
Dopo che yalnızca sırayı söyler; appena ise ikinci olayın hemen geldiğini belirtir. Türkçedeki “gider gitmez”, “duyar duymaz”, “biter bitmez” kalıpları anlamı iyi yansıtır.
İkinci örnekte arrivi şimdiki zaman biçimindedir, ama gelecek bir varışı anlatır. İtalyancada gelecek anlamlı zaman cümlelerinde hem şimdiki zaman hem gelecek zaman kullanılabilir. Kesin planlarda şimdiki zaman çok doğaldır; gelecek zaman da yanlış değildir.
Finché: süre mi, bitiş noktası mı?
Bu bağlaçta iki anlamı ayırmak özellikle önemlidir:
- Resto qui finché piove. — Yağmur yağdığı sürece burada kalacağım.
- Resto qui finché non smette di piovere. — Yağmur dininceye kadar burada kalacağım.
İlk cümlede yağmurun sürmesi ile burada kalma aynı dönemi kapsar. İkincisinde ise yağmurun dinmesi bir bitiş noktasıdır. Finché non içindeki non, bu tür olumlu bitiş noktası anlatımlarında çoğunlukla Türkçeye ayrı bir olumsuzluk olarak aktarılmaz.
Aspetto finché non arrivi dediğinizde anlam “Sen gelinceye kadar beklerim” olur; “gelmeyinceye kadar” değildir. Başlangıçta “-dığı sürece” için finché, “-ıncaya kadar” için finché non ayrımını kullanmak güvenli bir yoldur. Ancak bu, her cümlede non zorunludur demek değildir; ileride bağlamın rolünü de göreceksiniz.
Bağlam içinde örnekler
Aşağıdaki cümlelerde aynı bağlacın farklı zamanlarla kullanılabildiğine dikkat edin. Önce Türkçe karşılığını okuyup zaman ilişkisini belirlemek, ardından İtalyanca fiil biçimlerine bakmak yararlıdır.
| İtalyanca | Türkçe | Açıklama |
|---|---|---|
| Quando sono arrivato, pioveva. | Vardığımda yağmur yağıyordu. | Tek olay ve o sırada süren durum |
| Quando lavoro da casa, preparo il pranzo. | Evden çalıştığımda öğle yemeğini kendim hazırlarım. | Tekrarlanan alışkanlık |
| Quando arriverai, ti mostrerò la camera. | Geldiğinde sana odayı göstereceğim. | Gelecek zaman kullanımı |
| Mentre mangiavo, guardavo la TV. | Yemek yerken televizyon izliyordum. | Aynı anda süren iki iş |
| Mentre aspettavamo l'autobus, abbiamo incontrato un vicino. | Otobüs beklerken bir komşumuza rastladık. | Devam eden işin içinde gerçekleşen olay |
| Dopo che ho finito, sono uscito. | İşimi bitirdikten sonra dışarı çıktım. | Tamamlanan iki olayın sırası |
| Dopo che tutti sono arrivati, abbiamo ordinato. | Herkes geldikten sonra sipariş verdik. | İlk olay ikinciyi önceledi |
| Prima di uscire, spengo tutte le luci. | Dışarı çıkmadan önce bütün ışıkları kapatırım. | İki işi de aynı kişi yapıyor |
| Metti il latte in frigo prima che vada a male. | Süt bozulmadan önce buzdolabına koy. | Farklı özneler ve gerekli kip |
| Appena l'ho visto, l'ho riconosciuto. | Onu görür görmez tanıdım. | Gecikmeden gelen ikinci olay |
| Appena finisco la riunione, ti richiamo. | Toplantım biter bitmez seni geri arayacağım. | Yakın gelecek için şimdiki zaman |
| Puoi usare il computer finché non mi serve. | Bilgisayar bana lazım oluncaya kadar kullanabilirsin. | Bitiş noktası |
| Finché c'è luce, possiamo camminare. | Ortalık aydınlık olduğu sürece yürüyebiliriz. | Bir durumun sürdüğü dönem |
| Ti aspetto finché non torni. | Dönünceye kadar seni bekleyeceğim. | Dönüşe kadar süren bekleme |
Sık yapılan hatalar
1. Mentre sonrasında her zaman aynı geçmiş zamanı kullanmak
- Yanlış: Mentre ho cucinato, è suonato il telefono. — “Yemek yaparken telefon çaldı” demek istenirken.
- Doğru: Mentre cucinavo, è suonato il telefono. — Yemek yaparken telefon çaldı.
- Neden? Bu bağlamda yemek yapma, telefonun çaldığı anda sürmekte olan arka plandır. Bu yüzden cucinavo uygundur. Mesele bağlacın otomatik olarak bir zamanı seçmesi değil, olayların nasıl sunulduğudur.
2. Prima che sonrasında bildirme kipi kullanmak
- Yanlış: Partiamo prima che arriva il traffico.
- Doğru: Partiamo prima che arrivi il traffico. — Trafik yoğunlaşmadan önce yola çıkalım.
- Neden? Standart İtalyancada prima che sonrasında congiuntivo gerekir. Burada gereken biçim arrividir. Türkçede ayrı bir kip seçimi belirgin olmadığı için bu ayrım kolayca gözden kaçabilir.
3. Prima di sonrasında çekimli fiil getirmek
- Yanlış: Prima di esco, ti chiamo.
- Doğru: Prima di uscire, ti chiamo. — Çıkmadan önce seni ararım.
- Neden? Prima di sonrasında mastar gelir. Hem çıkan hem arayan aynı kişiyse bu yapı pratik ve doğaldır. “Çıkmadan” sözcüğündeki Türkçe eki İtalyancada ayrıca olumsuzlukla karşılamayın.
4. Dopo che sonrasında mastar kullanmak
- Yanlış: Dopo che finire il lavoro, torno a casa.
- Doğru: Dopo che finisco il lavoro, torno a casa. — İşimi bitirdikten sonra eve dönerim.
- Neden? Che ile kurulan bu bölümde çekimli fiil gerekir. Mastarlı seçenek istiyorsanız yapıyı değiştirin: Dopo aver finito il lavoro, torno a casa. — İşimi bitirdikten sonra eve dönerim.
5. Finché non içindeki non öğesini kelimesi kelimesine çevirmek
- Yanlış yorum: Aspetto finché non arriva il medico cümlesini “Doktor gelmediği sürece beklemiyorum” diye anlamak.
- Doğru yorum: “Doktor gelinceye kadar bekliyorum.”
- Neden? Ana cümledeki aspetto olumludur. Bu kullanımdaki non, beklemeyi olumsuz yapmaz; doktorun gelişi beklemenin sınırıdır. Cümlenin bütünündeki zaman ilişkisini okuyun.
Kullanım notları
Aynı olay, farklı vurgu
Quando arrivi, chiamami “Gelince beni ara”, Appena arrivi, chiamami ise “Gelir gelmez beni ara” demektir. İkinci cümle daha hızlı bir tepki bekler. Bu fark özellikle randevu, teslimat ve yolculuk konuşmalarında önemlidir: aramanın herhangi bir zamanda mı, hemen mi yapılacağı değişir.
Dopo che ise araya süre girmesine engel değildir. Dopo che siamo arrivati, abbiamo cercato un ristorante “Vardıktan sonra bir restoran aradık” demektir; aramaya tam olarak kaç dakika sonra başlandığı söylenmez.
Konuşma dili ve yazı dili
Quando, mentre ve appena hem konuşmada hem yazıda yaygındır. Non appena da “-ır -maz” anlamındadır: Non appena ho notizie, ti avviso — “Haber alır almaz sana bildiririm.” Bu yapıdaki non da cümleyi olumsuz yapmaz; appena ile aynı temel zaman ilişkisini kurar.
Prima che konuşmada da kullanılır; yalnızca resmî yazıya ait değildir. Aynı kişinin yaptığı iki işte prima di kullanmak ise kuralı kolaylaştırmanın ötesinde çoğu zaman en doğal seçimdir. Öte yandan kimin hangi işi yaptığını açık tutmak gerekiyorsa çekimli yapılar daha kullanışlı olabilir.
Yazıma dikkat
Finché sözcüğünün sonunda é bulunur. Dopo che ve prima che ayrı yazılır. Appena tek sözcüktür. Bu küçük ayrıntıları örnek cümleyle birlikte öğrenmek, bağlacı tek başına ezberlemekten daha kalıcıdır.
Temelin ötesinde: ileri kullanımlar
Bu bölümdeki ayrıntıları A2 aşamasında hemen üretmeniz gerekmez. Özellikle geçmiş ve gelecek anlatıları okurken yapıların neden değiştiğini anlamanız yeterlidir.
Önceliği fiil zamanıyla da belirtmek
Dopo che zaten sırayı açıklar; daha uzun anlatılarda ilk olayın daha önce tamamlandığı ayrıca vurgulanabilir:
- Dopo che avevo finito di lavorare, sono passato in farmacia. — İşimi bitirdikten sonra eczaneye uğradım.
Avevo finito, trapassato prossimo biçimidir: geçmişteki başka bir olaydan daha önce tamamlanan işi anlatır. Günlük, kısa bir olay zincirinde dopo che ho finito da mümkündür; iki geçmiş zamanın görünmesi tek başına hata değildir. Seçim, anlatının zaman çerçevesine bağlıdır.
Gelecekteki bir işin tamamlanmasını vurgulamak için futuro anteriore, yani gelecekte başka bir noktadan önce bitmiş olacak işi anlatan zaman, kullanılabilir:
- Appena avrò ricevuto i documenti, ti chiamerò. — Belgeleri alır almaz seni arayacağım.
Burada önce belgelerin alınması tamamlanacak, sonra arama gerçekleşecektir. Günlük konuşmadaki Appena ricevo i documenti, ti chiamo da aynı planı daha sade biçimde anlatabilir: “Belgeleri alır almaz seni ararım.”
Prima che ve zaman uyumu
Prima che sonrasında kip değişmese de onun zaman biçimi değişebilir:
- Esci prima che faccia buio. — Hava kararmadan çık.
- Siamo usciti prima che facesse buio. — Hava kararmadan çıktık.
İlkinde congiuntivo presente, yani bu kipin şimdiki zaman biçimi; ikincisinde congiuntivo imperfetto, yani geçmiş anlatısına uyan biçimi kullanılır. Türkçe çeviri iki cümlede de “kararmadan” dediği için İtalyancadaki bu değişim görünmez kalabilir.
Prima che kullanılması, sonraki olayın hiç yaşanmadığını göstermez. “Hava kararmadan çıktık” dendiğinde hava daha sonra kararmış olabilir. Önemli olan, çıkış anında henüz kararmamış olmasıdır.
Mastarlı yapılarda önce ve sonra arasındaki fark
Özne aynı olduğunda prima di partire “yola çıkmadan önce” derken, dopo sonrasında tamamlanmayı gösteren birleşik mastar sık kullanılır:
- Dopo aver mangiato, faccio una passeggiata. — Yemek yedikten sonra yürüyüş yaparım.
- Dopo essere arrivata, Giulia ha chiamato sua madre. — Giulia vardıktan sonra annesini aradı.
Birleşik mastar, avere veya essere ile fiilin tamamlanmışlık biçiminin birleşmesidir: aver mangiato, essere arrivata. Buradaki mangiato ve arrivata biçimlerine participio passato denir; bunlar birleşik zamanların yapımında da kullanılan fiil biçimleridir. Essere ile kurulan örnekte arrivata, işi yapan Giulia'ya uyar. Bu ayrıntı geçmiş zamanları öğrenirken de karşınıza çıkar.
Finché: non her zaman zorunlu değil
Bitiş noktası anlamında finché bazen non olmadan da kullanılır: Aspetta finché torno — “Ben dönünceye kadar bekle.” Dolayısıyla yalnızca non var mı diye bakarak karar vermeyin; bir durumun devamı mı, yoksa onu sona erdiren olay mı anlatılıyor, buna bakın. Yeni başlayanlar için finché non torno aynı anlamı daha açık bir kalıpla öğrenmeyi sağlar.
Ayrıca non her örnekte anlamca boş değildir. Finché non hai un biglietto, non puoi entrare — “Biletin olmadığı sürece içeri giremezsin.” Burada biletin bulunmaması gerçek bir olumsuz durumdur. “Finché sonrasındaki bütün non sözcüklerini yok say” diye bir kural yoktur.
Henüz gerçekleşmesi kesin olmayan bir sınıra yönelik anlatımlarda congiuntivo da görülebilir: Aspetterò finché non sia tutto pronto — “Her şey hazır oluncaya kadar bekleyeceğim.” Bildirme kipli finché non sarà tutto pronto da mümkündür. Bu ayrımı başlangıçta üretmekten çok okurken tanımak yeterlidir.
Mentre her zaman zaman bildirmez
Mentre bazen iki durumu karşılaştırıp “oysa” anlamı verir:
- Io preferisco il treno, mentre mia sorella prende sempre l'aereo. — Ben treni tercih ederim, oysa kız kardeşim hep uçağa biner.
Burada iki eylemin aynı anda gerçekleşmesi gerekmez. Bu cümleyi “Ben treni tercih ederken…” diye kelimesi kelimesine çevirmek Türkçede zaman ilişkisi varmış izlenimi yaratabilir. Bağlam karşıtlığı öne çıkarıyorsa “oysa” daha açıklayıcıdır.
Çalışma önerileri
- Bir gününüzü üç farklı ilişkiyle anlatın. “İşten çıkınca…”, “Yemek yaparken…”, “Yatmadan önce…” diye üç Türkçe başlangıç yazın. Bunları sırasıyla quando, mentre ve prima di ile kurun. İki işi kimin yaptığına ve fiillerin aynı zamanı mı anlattığına bakın.
- Tek bir cümlenin vurgusunu değiştirin. Önce Quando arrivo, ti chiamo — “Gelince seni ararım” yazın. Sonra quando yerine appena koyun ve Türkçe karşılığını “Gelir gelmez seni ararım” yapın. Ardından aynı denemeyi “yağmur yağdığı sürece” ve “yağmur dininceye kadar” karşıtlığıyla yapın. Böylece yalnızca sözcük değil, anlam ilişkisi öğrenirsiniz.
- Kısa bir geçmiş anlatısını işaretleyin. Dört cümlelik bir anı yazın. Süren işleri bir işaretle, tek tek gerçekleşen olayları başka bir işaretle belirtin. Sonra mentre ile arka planı, dopo che ile sırayı, appena ile hızlı geçişi kurun. Son kontrolde özellikle prima di + mastar ve prima che + congiuntivo ayrımına bakın.
İlgili konular
- Önce öğrenilmesi yararlı: Temel bağlaçlar — Sözcükleri ve cümleleri birbirine bağlama mantığını kurar; zaman bağlaçları bu temelin üzerine daha ayrıntılı olay ilişkileri ekler.