İtalyancada Temel Bağlaçlar
Congiunzioni di Base
Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.
Kısaca
İtalyancada e “ve”, o / oppure “veya”, ma / però “ama, fakat”, perché “çünkü”, quindi “bu yüzden” anlamıyla kelimeleri ve cümleleri birbirine bağlar. Anche ise “de/da, ayrıca” anlamıyla bir bilgiyi ekler; yeri, neyi eklediğinizi belirler. İlk ayrım şudur: Resto a casa perché piove “Yağmur yağdığı için evde kalıyorum” derken, Piove, quindi resto a casa “Yağmur yağıyor, bu yüzden evde kalıyorum” der.
Genel bakış
Bağlaç, kelimeler veya düşünceler arasında ilişki kuran sözcüktür. “Çay ve kahve”, “Çay mı, kahve mi?”, “Kahve istiyorum ama geç oldu” derken yalnızca kelimeleri sıralamaz; ekleme, seçim ve karşıtlık da bildiririz. İtalyancada da aynı ihtiyacı karşılayan kısa sözcükler vardır. Bunlar A1 düzeyinde öğrenilir, ancak doğal konuşma ve düzgün yazı için ileri düzeylerde de önemini korur.
Türkçeden hareketle öğrenirken yalnızca sözlük karşılığını ezberlemek yetmez. Türkçede “Ben de geliyorum” derken ayrı yazılan de, İtalyancada çoğunlukla anche ile karşılanır. “Hasta olduğum için gelmiyorum” gibi bir neden cümlesi ise İtalyancada perché ile kurulabilir. Bu yüzden Türkçedeki kelime sırasını olduğu gibi taşımak yerine, iki düşüncenin nasıl bağlandığına bakmak daha yararlıdır.
Bu yazıda günlük kullanım için sekiz temel bağlayıcı ele alınıyor. Hepsi aynı dil bilgisi türüne girmez: anche genellikle zarf, yani başka bir öğenin anlamını tamamlayan sözcük olarak değerlendirilir; quindi de sonuç bildiren bir bağlayıcı zarf olarak kullanılabilir. Başlangıçta önemli olan bu etiketleri ezberlemek değil, her sözcüğün hangi ilişkiyi kurduğunu anlamaktır.
Nasıl kullanılır?
Önce anlatmak istediğiniz ilişkiyi seçin
| İtalyanca | Temel Türkçe karşılığı | Kurduğu ilişki |
|---|---|---|
| e | ve | İki öğeyi veya bilgiyi birleştirir. |
| o | veya, ya da | Seçenek sunar. |
| oppure | veya, ya da; yoksa | Bir başka seçeneği daha belirgin sunar. |
| ma | ama, fakat | Önceki bilgiyle karşıtlık kurar veya onu düzeltir. |
| però | ama, ancak, yine de | Beklenmeyen bir karşıtlığı vurgular. |
| perché | çünkü; -dığı için | Bir durumun nedenini açıklar. |
| anche | de/da, ayrıca | Aynı durumun başka bir kişi veya şey için de geçerli olduğunu söyler. |
| quindi | bu yüzden, dolayısıyla | Önceki bilgiden çıkan sonucu bildirir. |
Bu sözcükler kişi, sayı veya zamana göre değişmez. Çevrelerindeki cümleler değişse de ma yine ma, perché yine perché olarak kalır.
E: iki bilgiyi bir araya getirmek
E hem tek tek kelimeleri hem de tam cümleleri birleştirir:
- Parlo italiano e inglese. — İtalyanca ve İngilizce konuşuyorum.
- La camera è piccola e luminosa. — Oda küçük ve aydınlık.
- Io cucino e tu prepari la tavola. — Ben yemek yapıyorum, sen de sofrayı hazırlıyorsun.
Aynı kişi arka arkaya iki iş yapıyorsa onu yeniden söylemek gerekmez: Lavoro e studio “Çalışıyorum ve okuyorum” demektir. Burada iki fiilin, yani iş veya durum bildiren sözcüğün, kişi bilgisi zaten eklerinden anlaşılır.
Türkçedeki “ve” gibi, e de bazen yalnızca ekleme değil, olay sırası bildirir: Apro la porta ed entro “Kapıyı açıp içeri giriyorum.” Buradaki ed, e sözcüğünün bir biçimidir; kullanım ayrıntısı ileri bölümde açıklanıyor.
O ve oppure: seçenek sunmak
O ve oppure, günlük birçok cümlede aynı temel görevi görür:
- Vuoi tè o caffè? — Çay mı istersin, kahve mi?
- Possiamo andare a piedi oppure prendere l'autobus. — Yürüyerek gidebiliriz ya da otobüse binebiliriz.
Oppure her zaman “yoksa kötü bir şey olur” anlamına gelmez. Çoğu kez yalnızca başka bir seçenek sunar. O daha kısa ve yalındır; oppure ikinci seçeneği daha belirgin duyurabilir.
Türkçedeki “mı/mi” ekini ayrıca çevirmeye çalışmayın. Vuoi tè o caffè? cümlesinde seçenekli soru, kelimeler ve soru tonuyla anlaşılır. “Ya bugün ya yarın” gibi bir vurgu için iki tarafta da o kullanılabilir: O oggi o domani — Ya bugün ya yarın.
Seçimin yalnızca bir seçenekle sınırlı olup olmadığı bağlama bağlıdır. O tek başına her durumda “ikisi birden kesinlikle olamaz” anlamını garanti etmez.
Ma ve però: beklentiye ters bir bilgi eklemek
Ma ve però çoğu günlük cümlede Türkçedeki “ama”ya karşılık gelir:
- È tardi, ma non sono stanco. — Geç oldu ama yorgun değilim.
- Il ristorante è caro, però si mangia bene. — Restoran pahalı ama yemekleri güzel.
Ma, bağladığı ikinci bölümün başında yer alır. Però ise daha hareketlidir:
- Vorrei venire, però lavoro. — Gelmek isterdim ama çalışıyorum.
- Vorrei venire. Lavoro, però. — Gelmek isterdim. Ama çalışıyorum.
İkinci örnekte cümle sonundaki però, konuşanın bir engel veya çekince eklediğini hissettirir. Başlangıç için iki cümle arasında ma ya da però kullanmak yeterlidir.
Perché ve quindi: neden ile sonucu ayırmak
Bu iki sözcük aynı olayları farklı yönde bağlar. Perché sonrasında nedeni, quindi sonrasında sonucu arayın.
- Non esco perché piove. — Yağmur yağdığı için dışarı çıkmıyorum.
- Piove, quindi non esco. — Yağmur yağıyor, bu yüzden dışarı çıkmıyorum.
İlkinde dışarı çıkmama kararı söylenir, ardından gerekçesi gelir. İkincisinde önce yağmur bilgisi, ardından bunun sonucu verilir. Türkçede “çünkü” kullanılan sıra da mümkündür: “Dışarı çıkmıyorum çünkü yağmur yağıyor.” Dolayısıyla her perché cümlesini Türkçede mutlaka “çünkü” ile çevirmek gerekmez.
Studio perché mi piace — Hoşuma gittiği için ders çalışıyorum. Bu cümlede mi piace, bağlamda ders çalışmayı sevdiğinizi anlatır; Türkçe çeviride anlaşılır olan bilgiyi yeniden söylemek şart değildir.
Perché soru başında “neden?” anlamına da gelir:
- Perché studi italiano? — Neden İtalyanca öğreniyorsun?
- Perché mi piace. — Çünkü hoşuma gidiyor.
Aynı sözcüğün hem soruda hem yanıtta kullanılması normaldir. Yazıda sonundaki é işaretini koruyun: perché.
Anche: Türkçedeki “de/da”nın yerini düşünmek
Anche, eklediği öğenin önünde yer aldığında anlamı açıkça gösterir:
- Anche Marco parla italiano. — Marco da İtalyanca konuşuyor.
- Marco parla anche italiano. — Marco İtalyanca da konuşuyor.
İlk cümlede başka konuşanların yanına Marco eklenir. İkincisinde Marco'nun bildiği başka dillerin yanına İtalyanca eklenir. Türkçede “de” eklenen kelimeden sonra, İtalyancada anche çoğunlukla ilgili öğeden önce gelir. Bu karşılaştırma, kelimenin yerini seçmek için iyi bir başlangıçtır.
“Ben de” için anch'io çok yaygındır; anche io da doğrudur. Örneğin Anch'io vengo “Ben de geliyorum” demektir. Türkçedeki sırayı taklit edip Io anche vengo kurmayın.
İki tam cümleyi yalnızca anche ile birleştirmek her zaman yeterli değildir. Luca studia e anche Sara studia “Luca ders çalışıyor, Sara da ders çalışıyor” cümlesinde bağlantıyı e, Sara'yı ekleme görevini ise anche üstlenir.
Bağlam içinde örnekler
Aşağıdaki örnekleri okurken önce bağlayıcıyı bulun, ardından iki bilgi arasındaki ilişkiyi adlandırın: ekleme mi, seçim mi, karşıtlık mı, neden mi, sonuç mu?
| İtalyanca | Türkçe | Açıklama |
|---|---|---|
| Parlo italiano e inglese. | İtalyanca ve İngilizce konuşuyorum. | İki dili birleştirir. |
| Vuoi tè o caffè? | Çay mı istersin, kahve mi? | İki seçenek sunar. |
| È tardi, ma non sono stanco. | Geç oldu ama yorgun değilim. | Beklenenin tersini söyler. |
| Studio perché mi piace. | Hoşuma gittiği için ders çalışıyorum. | Çalışmanın nedenini açıklar. |
| Compro il pane e torno a casa. | Ekmeği alıp eve dönüyorum. | İki işi sırayla anlatır. |
| Ci vediamo qui oppure davanti alla stazione. | Burada ya da istasyonun önünde buluşalım. | İkinci bir buluşma yeri önerir. |
| La casa è piccola, però ha un balcone. | Ev küçük ama balkonu var. | Olumsuz değerlendirilebilecek bir bilgiye olumlu bir yön ekler. |
| Non ho contanti, quindi pago con la carta. | Nakit param yok, bu yüzden kartla ödüyorum. | Durumdan çıkan sonucu belirtir. |
| Anche mia sorella vive a Torino. | Kız kardeşim de Torino'da yaşıyor. | Yaşayan kişilere birini daha ekler. |
| Prendo anche una bottiglia d'acqua. | Bir şişe su da alıyorum. | Alınanlara suyu ekler. |
| Perché non vieni con noi? | Neden bizimle gelmiyorsun? | Bir neden sorar. |
| Vengo, però devo partire presto. | Geliyorum ama erken ayrılmam gerekiyor. | Kabul ederken bir sınırlama ekler. |
| Il negozio è chiuso, quindi torniamo domani. | Dükkân kapalı, bu yüzden yarın tekrar geliyoruz. | Yeni planın gerekçesini önce verir. |
| Puoi chiamarmi oppure mandarmi un messaggio. | Beni arayabilir ya da bana mesaj gönderebilirsin. | İki iletişim yolunu seçenek olarak sunar. |
Sık yapılan hatalar
1. E ile è yazımını karıştırmak
- Yanlış: Marco è Sara sono qui.
- Doğru: Marco e Sara sono qui. — Marco ve Sara burada.
- Neden? E “ve” demektir. È ise “olmak” anlamındaki essere fiilinin “o” için kullanılan biçimidir: Sara è qui — Sara burada. Vurgu işareti yalnızca süs değildir; sözcüğün görevini değiştirir.
2. Anche sözcüğünü Türkçedeki de/da gibi sona koymak
- Yanlış: Io anche vengo.
- Doğru: Anch'io vengo. — Ben de geliyorum.
- Neden? Burada eklenen kişi “ben”dir; anche, io önünde yer alır. Vengo anch'io da doğrudur ve aynı temel anlamı verir. Kuralı bütün kelime sıralarına yaymak yerine “Kim veya ne de?” sorusunu sorun.
3. Sonuç anlatırken perché kullanmak
- Bu anlam için yanlış: Sono malato, perché resto a casa.
- Doğru: Sono malato, quindi resto a casa. — Hastayım, bu yüzden evde kalıyorum.
- Neden? Amaç hastalığın sonucunu söylemektir. Perché kullanmak isterseniz sırayı değiştirin: Resto a casa perché sono malato — Hasta olduğum için evde kalıyorum.
4. Olumsuz “ben de”yi doğrudan anche ile kurmak
- Bu anlam için yanlış: Anche io non ho fame.
- Doğal yanıt: Neanch'io ho fame. — Benim de karnım aç değil.
- Neden? Birisi Non ho fame “Karnım aç değil” dediğinde, aynı olumsuz durumu paylaşmanın olağan yolu neanch'io kullanmaktır. Anche io non… her bağlamda dil bilgisi dışı değildir; ancak basit bir “ben de değil” yanıtı için ilk tercih değildir.
5. Düzeltme yaparken però kullanmak
- Bu anlam için yanlış: Non è tè, però caffè.
- Doğru: Non è tè, ma caffè. — Bu çay değil, kahve.
- Neden? Burada iki durum arasında yalnızca karşıtlık kurulmaz; yanlış bilgi reddedilip doğrusu verilir. Bu kısa düzeltme yapısında ma kullanılır. Però ile ayrı bir bilgi eklemek mümkündür: Non è tè. Però è buono — Bu çay değil. Ama güzel.
Kullanım notları
Virgül, bağlacın anlamının yerine geçmez
Basit kelime gruplarında e ve o öncesine genellikle virgül gelmez: pane e formaggio — ekmek ve peynir; oggi o domani — bugün veya yarın. Ma ve però ile bağlanan cümleler arasında virgül sık görülür. Kısa ve sıkı bağlı yapılarda ise şart değildir: piccolo ma comodo — küçük ama rahat.
Neden bildiren bölüm ana bilgiyle yakından bağlıysa perché öncesinde çoğunlukla virgül kullanılmaz: Resto perché sono stanco — Yorgun olduğum için kalıyorum. Quindi öncesinde virgül, noktalı virgül veya nokta kullanılabilir. Noktalama seçimi cümlelerin uzunluğuna ve aradaki duraklamaya bağlıdır; her bağlaç için tek bir değişmez virgül kuralı aramayın.
Cümle başında ma ve però kullanılabilir
Türkçede olduğu gibi İtalyancada da “Ama…” diye başlayan bir cümle doğaldır. È una buona idea. Però costa troppo — İyi bir fikir. Ama çok pahalı. Özellikle konuşmada önceki söze karşı çıkmak veya çekince eklemek için kullanılır.
Ma però birleşimini de duyabilirsiniz. Bunu her durumda yanlış saymak doğru değildir; konuşmada vurgu yaratabilir. Yine de tarafsız ve özenli bir metin yazarken genellikle bu iki sözcükten birini seçmek yeterlidir.
Türkçedeki “de” her zaman anche değildir
“Ben de geliyorum” cümlesindeki ayrı yazılan “de”, ekleme yapar ve anche ile karşılanabilir. “Evde kalıyorum” sözcüğündeki bitişik “-de” ise yer bildirir: Resto a casa. Bir de “Güzel de pahalı” gibi karşıtlık içeren kullanım vardır; burada ma veya però daha uygun olabilir. Çeviriyi sözcüğün görünüşüne değil, cümlede yaptığı işe göre seçin.
Temelin ötesi: ileride karşılaşacağınız kullanımlar
Bu bölümdeki ayrımları hemen üretmeniz gerekmez. Önce temel sekiz sözcüğü rahat kullanın; aşağıdaki noktalar, okurken karşılaşacağınız farklı biçimleri anlamanıza yardımcı olur.
Perché yalnızca neden bildirmez
Perché, neden bildirirken gerçekleşen veya gerçek kabul edilen bir durumu aktarabilir. Böyle cümlelerde çoğunlukla indicativo, yani bilgiyi gerçek bir durum olarak sunan bildirme kipi kullanılır: Resto a casa perché sono stanco — Yorgun olduğum için evde kalıyorum.
İleri düzeyde perché, “-sın diye” anlamıyla amaç da bildirebilir. Bu kullanımda genellikle congiuntivo, yani istek, olasılık veya değerlendirme gibi anlamlarda kullanılan özel fiil kipi gerekir:
- Parlo piano perché tutti possano capire. — Herkes anlayabilsin diye yavaş konuşuyorum.
Buradaki possano, “yapabilmek” anlamındaki potere fiilinin bir biçimidir. Başlangıç kuralı “perché gördüğünde daima aynı kip gelir” değildir. Önce “Bu bölüm neden mi açıklıyor, amaç mı bildiriyor?” sorusunu sorun; kip ayrıntıları daha sonra öğrenilebilir.
Anche olumsuzla ve fiillerle nasıl birleşir?
Olumsuz bir bilgiyi eklemek için neanche veya nemmeno kullanılabilir; ikisi de birçok günlük bağlamda “de/da değil” anlamını verir:
- Non vengo. — Neanch'io. — Gelmiyorum. — Ben de gelmiyorum.
- Non viene nemmeno Luca. — Luca da gelmiyor.
Olumsuz öğe fiilden önce gelirse ek bir non gerekmez: Nemmeno Luca viene — Luca da gelmiyor. Bu, İtalyancada olumsuz sözcüklerin yerini öğrenirken karşılaşacağınız daha genel bir örüntüdür.
Anche bir eylemi eklediğinde de kelime sırası önemlidir. Mastar, fiilin kişi eki almamış biçimidir; Türkçedeki “gelmek, yapmak” gibi. Anche mastardan önce gelebilir: Puoi anche aspettare qui — Burada da bekleyebilirsin. Çekimli fiille ise Vengo anche domani “Yarın da geliyorum” gibi, eklenen bilgiyi açıkça göstermeyi tercih edin.
Ayrıca anche se birlikte “-se de, rağmen” anlamında kullanılır: Esco anche se piove — Yağmur yağsa da dışarı çıkıyorum. Bunu anche sözcüğünün tek başına “de” anlamıyla aynı yapı sanmayın.
E yerine ed, o yerine od
İtalyancada art arda gelen seslerin akışını kolaylaştırmak için bazen e yerine ed kullanılır. Güncel özenli kullanımda özellikle ardından aynı ses geldiğinde görülür: madre ed educatrice — anne ve eğitimci. Ed her sesli harften önce zorunlu değildir; e anche “ve ayrıca” tamamen doğaldır.
O sözcüğünün od biçimi de vardır, ancak günümüzde çok daha seyrektir. Başlangıçta o kullanmanız yeterlidir. Sesli harf gördüğünüz her yerde fazladan d eklemeye çalışmayın.
Sonuç her zaman doğrudan bir eylem olmayabilir
Quindi, yalnızca “bu yüzden şunu yapıyorum” anlamında değil, eldeki bilgiden çıkarım yaparken de kullanılabilir: Le luci sono spente, quindi non c'è nessuno — Işıklar sönük, demek ki kimse yok. Burada ışıkların sönük olması kimsenin bulunmamasını doğurmaz; konuşan, gördüğünden sonuç çıkarır.
Daha resmî metinlerde aynı sonuca geçiş için dunque veya pertanto gibi sözcüklerle karşılaşabilirsiniz. Bunları her durumda quindi yerine koymak yerine önce temel anlamı ve metnin üslubunu fark edin. Günlük anlatımda quindi geniş bir kullanım alanına sahiptir.
Çalışma önerileri
Aynı olayı iki yönden anlatın. Beş neden-sonuç çifti yazın. Örneğin Sono stanco, quindi vado a letto — Yorgunum, bu yüzden yatıyorum. Sonra sırayı değiştirin: Vado a letto perché sono stanco — Yorgun olduğum için yatıyorum. Her çiftte perché sonrasının neden, quindi sonrasının sonuç olduğunu kontrol edin.
“De”nin neyi eklediğini işaretleyin. “Ayşe de geliyor” ve “Ayşe yarın da geliyor” gibi üç çift Türkçe cümle yazın. İtalyanca karşılıklarında Anche Ayşe viene — Ayşe de geliyor; Ayşe viene anche domani — Ayşe yarın da geliyor ayrımını uygulayın. Kişi mi, gün mü, alınan şey mi eklendiğini sesli söyleyin.
Kısa bir planı farklı bağlarla genişletin. Önce iki yalın cümle kurun; sonra bunları bir kez e, bir kez ma, bir kez oppure ile bağlamayı deneyin. Her birleşimin mantıklı olması gerekmez. Anlamın nerede bozulduğunu görmek, yalnızca sözcük listesini ezberlemekten daha yararlıdır. Dinlediğiniz kısa bir konuşmada aynı bağlayıcıları işaretleyip hangi görevi yaptıklarını da kontrol edin.
İlgili konular
- Zaman bağlayıcıları — Olayları “önce, sonra, sırasında” ilişkileriyle bağlamanın yolları.
- Yan cümle bağlaçları — Tek başına ana bilgiyi tamamlamayan, başka bir cümleye bağlı bölümler kuran bağlaçlar; neden, amaç ve koşul ilişkilerinin ayrıntıları.
- Metin bağlayıcıları — Daha uzun anlatımlarda düşünceleri sıralama, karşılaştırma ve sonuca bağlama yolları.