İtalyancada stare fiili: çekimi ve kullanımı
Il Verbo Stare
Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.
Kısaca
İtalyancada stare, nasıl olduğunuzu söylemek, bir yerde kalmayı veya belirli bir durumda durmayı anlatmak için kullanılır: Sto bene “İyiyim”, Sto a casa “Evde kalıyorum” demektir. Şimdiki zaman çekimi sto, stai, sta, stiamo, state, stanno biçimindedir. Ayrıca Sto mangiando “Şu anda yemek yiyorum” örneğindeki gibi, sürmekte olan bir işi belirtir. Türkçedeki “olmak” veya “-yor” karşılığını gördüğünüz her yerde stare kullanamazsınız; seçim cümlenin anlamına bağlıdır.
Genel bakış
Bir İtalyan arkadaşınıza “Nasılsın?” diye sorarken Come stai?, cevap verirken de Sto bene, grazie dersiniz. A1 düzeyinde öğrenilen bu iki cümle, stare fiilinin en sık karşılaşılan kullanımını gösterir. Burada fiil (bir işi veya durumu anlatan sözcük), tek başına “kalmak” anlamına gelmez; yanındaki sözcükle birlikte kişinin kendini nasıl hissettiğini anlatır.
Türkçe konuşanlar için asıl güçlük çekimi ezberlemekten çok, hangi durumda hangi fiilin seçileceğini öğrenmektir. Türkçede “İyiyim”, “Evdeyim” ve “Öğretmenim” benzer eklerle kurulur. İtalyancada ise bunların hepsi aynı fiille söylenmez: Sto bene, Sono a casa, Sono insegnante. Dolayısıyla stare sözcüğünü tek bir Türkçe karşılığa bağlamak yerine, sık kullanılan yapılarla öğrenmek daha yararlıdır.
Bu yazının ilk bölümleri günlük konuşma için gerekli çekimi ve kullanımları verir. Daha sonra essere ile farkını, devam eden işleri anlatan yapıyı ve ileride karşınıza çıkacak bazı kalıpları bulacaksınız. Başlangıçta özellikle “nasıl hissetmek”, “kalmak” ve “şu anda bir şey yapıyor olmak” anlamlarını birbirinden ayırmanız yeterlidir.
Yapısı ve temel kullanımları
Şimdiki zaman çekimi
Stare, mastardır; yani Türkçedeki “kalmak” gibi, kişinin kim olduğunu belirtmeyen sözlük biçimidir. Sonu -are ile bitse de tamamen düzenli çekilmez. Özellikle sto ve stanno biçimlerini ayrıca öğrenin.
Aşağıdaki tabloda özne (işi yapan veya durumu bildirilen kişi) ile fiilin eşleşmesini görebilirsiniz. Çevirilerde, biçimleri somutlaştırmak için bene “iyi” kullanılmıştır.
| Kişi | Kişi sözcüğü | Fiil ve örnek | Türkçesi |
|---|---|---|---|
| Ben | io | sto — Sto bene. | İyiyim. |
| Sen | tu | stai — Stai bene. | İyisin. |
| O | lui / lei | sta — Sta bene. | O iyi. |
| Siz, saygılı tekil hitap | Lei | sta — Come sta? | Nasılsınız? |
| Biz | noi | stiamo — Stiamo bene. | İyiyiz. |
| Siz, birden çok kişi | voi | state — State bene. | İyisiniz. |
| Onlar | loro | stanno — Stanno bene. | Onlar iyi. |
Türkçede “Ben iyiyim” yerine çoğu zaman “İyiyim” dediğimiz gibi, İtalyancada da kişi sözcüğü genellikle söylenmez. Sto bene zaten kimin iyi olduğunu gösterir. Io sto bene, ma lei sta male “Ben iyiyim ama o iyi değil” cümlesinde ise io ve lei karşılaştırmayı belirginleştirir.
Sto, stai, sta biçimleri aksan işareti almaz. Yazarken özellikle sta ile è biçimini karıştırmayın: è, başka bir fiil olan essere fiilinin “o …” biçimidir.
İyi veya kötü hissetmek
En kullanışlı yapı stare + bene / male biçimidir. Bene “iyi”, male “kötü” anlamındadır. Burada bu sözcükler, kişinin nasıl olduğunu anlatan zarflardır; zarf, bir işin veya durumun nasıl gerçekleştiğini belirten sözcüktür.
- Come stai? — Nasılsın?
- Sto bene, grazie. — İyiyim, teşekkür ederim.
- Oggi sto male. — Bugün kendimi iyi hissetmiyorum.
- Adesso sta meglio. — Şimdi daha iyi.
- Dopo il viaggio stiamo un po’ male. — Yolculuktan sonra kendimizi biraz kötü hissediyoruz.
Meglio “daha iyi”, peggio “daha kötü” demektir. Sağlık durumunun değişmesini bunlarla anlatabilirsiniz: Oggi sto meglio “Bugün daha iyiyim.” Sto male bağlama göre fiziksel rahatsızlık ya da duygusal sıkıntı bildirebilir; tek başına belirli bir hastalığın adı değildir.
Türkçedeki “iyi” sözcüğünün her anlamı için bene kullanılmaz. Sto bene kişinin kendini iyi hissettiğini söyler; “iyi bir insanım” anlamına gelmez. Benzer biçimde Sono buono da “Sağlığım iyi” demenin yolu değildir. Sözcükleri tek tek çevirmek yerine stare bene ifadesini bir bütün olarak öğrenin.
Bir yerde kalmak ve belirli bir durumda durmak
Stare + yer bir yerde bulunmanın yanı sıra orada kalma veya vakit geçirme anlamını öne çıkarabilir:
- Oggi sto a casa. — Bugün evde kalıyorum.
- Stiamo qui fino alle sei. — Saat altıya kadar burada kalıyoruz.
- Sta a casa con sua sorella. — Kız kardeşiyle evde kalıyor.
“A casa” evde veya eve anlamlarında kullanılan bir kalıptır. İtalyancadaki edat (sözcükler arasında yer, yön veya başka bir ilişki kuran kısa sözcük), Türkçedeki “-de” ekiyle her zaman bire bir eşleşmez. A casa ifadesini olduğu gibi öğrenmek, her seferinde Türkçeden parça parça kurmaya çalışmaktan daha güvenlidir.
Bedenin duruşunu veya kişinin o anda sürdürdüğü durumu anlatan kalıplar da yaygındır:
- Sto in piedi. — Ayaktayım.
- Stiamo seduti. — Oturuyoruz; oturur durumdayız.
- Il bambino sta zitto. — Çocuk sessiz duruyor.
Seduto “oturur durumda”, zitto “sessiz” gibi sıfatlar, yani kişinin veya şeyin özelliğini belirten sözcükler, kime gönderme yaptıklarına göre biçim değiştirir. Bir kadın Sto seduta, bir erkek Sto seduto diyebilir. Fiil ise her ikisinde de sto olarak kalır.
Stare ile essere arasındaki fark
Başlangıç için şu ayrım işe yarar: Yalnızca nerede bulunduğunuzu söylerken essere; orada kalmayı öne çıkarırken stare güvenli seçimdir. Bu, her cümleyi kesin olarak ikiye bölen bir kural değildir; bazı bağlamlarda iki fiil de kullanılabilir.
| İtalyanca | Türkçesi | Öne çıkan anlam |
|---|---|---|
| Sono a casa. | Evdeyim. | Şu an bulunduğum yer. |
| Oggi sto a casa. | Bugün evde kalıyorum. | Dışarı çıkmamak veya günü evde geçirmek. |
| Il libro è sul tavolo. | Kitap masanın üzerinde. | Bir eşyanın yerini tarafsız biçimde bildirme. |
| Sto bene. | İyiyim. | Genel durum veya sağlık. |
| Sono stanco. | Yorgunum. | Yorgunluk bildiren sıfatla kurulan olağan ifade. |
| Sono insegnante. | Öğretmenim. | Meslek; burada stare kullanılmaz. |
“Geçici durumlarda stare, kalıcı durumlarda essere” kuralını kullanmayın. Bu ayrım İtalyanca için güvenilir değildir. Yorgunluk geçici olsa da Sono stanco denir. Mutluluk için de olağan ifade Sono felice “Mutluyum”dur. Sağlık anlatan stare bene gibi yerleşik kalıpları ayrıca öğrenmek gerekir.
Devam eden bir işi anlatmak
Çekimli stare + gerundio, o anda sürmekte olan bir işi özellikle belirtir. Gerundio, burada asıl işi bildiren, kişiye göre değişmeyen fiil biçimidir: mangiando “yemek yerken”, leggendo “okurken” gibi düşünülebilir. Ancak bütün yapıyı Türkçeye genellikle “yemek yiyorum”, “okuyorum” diye çeviririz.
Düzenli biçimlerin kuruluşu şöyledir:
| Fiil grubu | Mastar | Gerundio ile örnek | Türkçesi |
|---|---|---|---|
| -are → -ando | parlare | Sto parlando. | Konuşuyorum. |
| -ere → -endo | leggere | Sto leggendo. | Okuyorum. |
| -ire → -endo | dormire | Sto dormendo. | Uyuyorum. |
Kişi değiştiğinde yalnızca stare çekimi değişir: Sto leggendo “Okuyorum”, Stai leggendo “Okuyorsun”, Stanno leggendo “Okuyorlar”. Leggendo aynı kalır; kişinin kadın veya erkek olmasına göre de değişmez.
Sık kullanılan bazı fiillerin özel biçimleri vardır: fare → facendo, dire → dicendo, bere → bevendo. Örneğin Che cosa stai facendo? “Ne yapıyorsun?” demektir. Bunları temel düzenli biçimleri öğrendikten sonra ekleyebilirsiniz.
Türkçedeki -yor eki, her zaman stare + gerundio gerektirmez. “Her gün çalışıyorum” bir alışkanlıktır: Lavoro tutti i giorni. “Şu anda çalışıyorum” için Sto lavorando uygundur. İtalyancanın yalın şimdiki zamanı da bağlama göre devam eden işi anlatabilir: Che fai? günlük konuşmada “Ne yapıyorsun?” anlamına gelebilir. Dolayısıyla bu yapı zorunlu bir ek değil, işin sürmekte olduğunu belirginleştiren bir seçenektir.
Soru ve olumsuz cümle
Olumsuzluk için non, çekimli fiilden önce gelir:
- Non sto bene. — İyi değilim.
- Non sta a casa oggi. — Bugün evde kalmıyor.
- Non stiamo dormendo. — Uyumuyoruz.
Evet veya hayırla cevaplanabilecek bir soruda sözcük dizilişini değiştirmeniz gerekmez: Stai bene? “İyi misin?” Konuşurken soru tonlaması, yazarken soru işareti yeterlidir. Dove state? “Nerede kalıyorsunuz?” örneğinde dove “nerede” sözcüğü başa gelir.
Bağlam içinde örnekler
Aşağıdaki örnekleri okurken önce stare fiilinin görevini bulun: kişinin durumu mu, bir yerde kalması mı, yoksa devam eden bir iş mi anlatılıyor?
| İtalyanca | Türkçesi | Açıklama |
|---|---|---|
| Come stai? | Nasılsın? | Yakın veya samimi birine sorulur. |
| Sto bene, grazie. E tu? | İyiyim, teşekkür ederim. Ya sen? | Günlük bir karşılık. |
| Buongiorno, signora. Come sta? | Günaydın hanımefendi. Nasılsınız? | Saygılı tekil hitapta sta. |
| Oggi non sto molto bene. | Bugün kendimi pek iyi hissetmiyorum. | Olumsuzluk fiilden önce gelir. |
| Dopo un po’ di riposo, sta meglio. | Biraz dinlendikten sonra daha iyi. | Önceki duruma göre iyileşme. |
| Sta a casa. | Evde kalıyor. | Kimin kaldığı bağlamdan anlaşılır. |
| Stiamo qui fino all’arrivo di Marta. | Marta gelene kadar burada kalıyoruz. | Bir yerde kalmayı sürdürme. |
| Perché state in piedi? Ci sono delle sedie. | Neden ayaktasınız? Sandalyeler var. | Birden çok kişiye soru. |
| I bambini stanno zitti durante il film. | Çocuklar film boyunca sessiz duruyor. | Durum bildiren bir kalıp. |
| Sto mangiando. Ti chiamo dopo. | Yemek yiyorum. Seni sonra ararım. | O anda devam eden iş. |
| Che cosa stai leggendo? | Ne okuyorsun? | Okuma eyleminin sürmesi. |
| Stiamo aspettando l’autobus. | Otobüs bekliyoruz. | Bekleme hâlâ sürüyor. |
| I miei genitori stanno preparando la cena. | Annemle babam akşam yemeğini hazırlıyor. | Çoğul kişiye göre stanno. |
| Non stanno dormendo: stanno parlando. | Uyumuyorlar; konuşuyorlar. | İki devam eden işin karşılaştırılması. |
Sık yapılan hatalar
1. Düzenli -are çekimini her biçime uygulamak
- Yanlış: Io stao bene.
- Doğru: Io sto bene. — İyiyim.
- Neden? Stare düzensizdir. Düzenli fiillerden bildiğiniz yöntemi tüm biçimlere uygulamak yerine sto, stai, sta, stiamo, state, stanno dizisini öğrenin.
2. Sağlık sorusuna essere ile cevap vermek
- Yanlış: Sono bene, grazie.
- Doğru: Sto bene, grazie. — İyiyim, teşekkür ederim.
- Neden? Kendini iyi hissetmenin olağan ifadesi stare bene kalıbıdır. Türkçedeki “İyiyim” yapısından hareketle her durumda sono seçmeyin.
3. Geçici olan her durumu stare ile anlatmak
- Yanlış: Oggi sto stanco.
- Doğru: Oggi sono stanco. — Bugün yorgunum.
- Neden? Durumun geçici olması fiili belirlemez. “Yorgun olmak” için essere stanco, “iyi hissetmek” için stare bene öğrenilir. Kadın konuşmacı aynı örnekte stanca kullanır.
4. Devam eden işte mastarı kullanmak
- Yanlış: Sto mangiare.
- Doğru: Sto mangiando. — Yemek yiyorum.
- Neden? Şu anda süren iş için stare sonrasında gerundio gerekir. Mangiare sözlük biçimidir; bu yapıda mangiando olur.
5. Saygılı hitapta çoğul çekim kullanmak
- Yanlış: Lei come state?
- Doğru: Lei come sta? — Siz nasılsınız?
- Neden? Türkçedeki saygılı “siz” çoğul gibi çekilse de, İtalyancada tek kişiye saygılı hitap olan Lei, sta biçimini alır. Come state? birden çok kişiye “Nasılsınız?” diye sorarken kullanılır.
6. Alışkanlığı mutlaka devam eden iş yapısıyla anlatmak
- Yanlış seçim: Sto lavorando ogni giorno cümlesini, yalnızca “Genel olarak her gün çalışırım” demek için kullanmak.
- Doğru: Lavoro ogni giorno. — Her gün çalışıyorum.
- Neden? Genel alışkanlık için yalın çekim yeterlidir. Sto lavorando ogni giorno başka bir bağlamda “Bu sıralar her gün çalışıyorum” gibi geçici bir dönemi anlatabilir; sorun cümlenin her koşulda yanlış olması değil, amaçlanan anlamla uyuşmamasıdır.
Kullanım notları
Nasılsın, nasılsınız ve işler nasıl?
Come stai? arkadaş, aile üyesi veya samimi olduğunuz birine yöneltilir. Come sta? tek kişiye saygılı hitaptır. Türkçede “Nasılsınız?” hem saygılı tekil hem çoğul olabilir; İtalyanca biçimi seçerken kaç kişiye ve nasıl hitap ettiğinizi düşünün.
Come va? “Nasıl gidiyor?” da sık duyulur, fakat burada stare değil, andare fiili kullanılır. Bu soruya da bağlama göre Bene, grazie “İyi, teşekkürler” cevabı verilebilir. Benzer cevapların kullanılması, sorulardaki fiillerin birbirinin yerine her zaman geçebileceği anlamına gelmez.
Yer bildiren stare ve bölgesel kullanım
Günlük konuşmada, özellikle bazı orta ve güney İtalya kullanımlarında, stare tarafsız yer bildirirken de daha geniş kullanılabilir. Dove stai? bağlama ve konuşma alışkanlığına göre “Neredesin?” veya “Nerede kalıyorsun?” anlamına gelebilir.
Başlangıçta bu çeşitliliği taklit etmek zorunda değilsiniz. Bulunduğunuz yeri belirtmek için Sono a casa “Evdeyim”, orada kalmayı vurgulamak için Oggi sto a casa “Bugün evde kalıyorum” ayrımını kullanın. Birinin nerede yaşadığını açıkça sormak istiyorsanız Dove abiti? “Nerede oturuyorsun?” daha nettir.
Türkçedeki “durmak” her zaman stare değildir
“Kapıda duruyorum” bir konumu veya beklemeyi anlatabilir; buna karşılık “Otobüs duruyor” hareketin kesilmesini anlatır. İtalyancada ikinci anlam için genellikle fermarsi kullanılır: L’autobus si ferma “Otobüs duruyor.” Türkçedeki bir sözcüğün farklı anlamlarının İtalyancada farklı fiiller gerektirebileceğini unutmayın.
Temelin ötesi: ileride karşılaşacağınız kullanımlar
Aşağıdaki ayrıntıları A1 aşamasında üretmek zorunda değilsiniz. Temel çekimi öğrendikten sonra bunları tanımak, konuşmaları ve metinleri daha rahat anlamanızı sağlar.
Geçmişte sürmekte olan işler
Stare, geçmişte devam etmekte olan bir işin anlatımında da kullanılır. Imperfetto, geçmişte bir durumun sürmesini veya alışkanlığı anlatabilen zaman biçimidir. Bu zamanda stare çekimi stavo, stavi, stava, stavamo, stavate, stavano olur.
Stavo cucinando quando hai chiamato “Sen aradığında yemek yapıyordum” cümlesinde yemek yapma işi sürerken telefon gelir. Türkçedeki “-yordum” karşılığı bu yapıyı anlamayı kolaylaştırır. Yine de İtalyancada yalın imperfetto da devam eden bir işi anlatabildiğinden, her “-yordum” için bu uzun yapı zorunlu değildir.
Tamamlanmış bir kalışı anlatırken sono stato / sono stata gibi biçimler görülür: Sono stata a casa tutto il giorno “Bütün gün evde kaldım.” Buradaki stato, geçmiş zaman yapısında kullanılan fiil biçimidir; kadın konuşmacıda stata olur. Aynı biçim essere fiilinin geçmişinde de bulunduğundan, Türkçe karşılığı bağlam belirler.
Başlamak üzere olan iş: stare per
Stare per + mastar, henüz başlamamış ama çok yakın bir işi anlatır:
- Sto mangiando. — Yemek yiyorum.
- Sto per mangiare. — Yemek yemek üzereyim.
İlkinde iş sürmektedir. İkincisinde başlamak üzeredir. Per eklendiğinde ardından mangiando değil, mangiare gelir. Stiamo per uscire “Çıkmak üzereyiz” ifadesi de aynı yapıdır.
Uyarılar ve kısa yönlendirmeler
Stai attento! “Dikkat et!” ve Sta’ fermo! “Kıpırdama!” günlük konuşmada duyulabilir. Bunlar emir kipidir; yani birinden bir şey yapmasını veya yapmamasını isteyen biçimlerdir. Tek kişiye samimi hitapta sta’ ve stai biçimleri kullanılabilir.
Buradaki yazımı şimdiki zamanla karıştırmayın: Lui sta fermo “O kıpırdamadan duruyor” cümlesinde sta yazılır. Sta’ fermo! ifadesindeki kesme işareti ise emir biçimini gösterir. Kadına söylerken ferma, attenta gibi uygun sıfat biçimleri gerekir.
Kıyafet ve sorumluluk bildiren kalıplar
Stare bazı ifadelerde temel “kalmak” anlamından uzaklaşır:
- Questa giacca ti sta bene. — Bu ceket sana yakışıyor.
- Le scarpe mi stanno strette. — Ayakkabılar ayağımı sıkıyor.
- Sta a te decidere. — Karar vermek sana düşüyor.
Kıyafet örneklerinde fiil kişiye değil, giysiye göre çekilir: tek ceket için sta, çoğul ayakkabılar için stanno. Türkçedeki “Bana iyi geliyor” sezgisiyle fiili sto yapmayın. Mi “bana”, ti “sana” anlamındaki kısa sözcüklerdir; bunlar fiilin kime göre çekileceğini belirlemez.
Devam eden iş yapısının sınırları
Stare + gerundio, her fiille aynı doğallıkta kullanılmaz. Bilme, sahip olma veya bir özelliğe sahip bulunma gibi durumlarda çoğunlukla yalın çekim kullanılır: So la risposta “Cevabı biliyorum”, Ho una macchina “Arabam var”. Bunları Türkçede “biliyorum” dediğimiz için devam eden iş yapısına çevirmeyin.
Buna karşılık In questo periodo sto studiando molto “Bu sıralar çok ders çalışıyorum” cümlesi doğaldır. Ders çalışma, konuştuğunuz saniyede gerçekleşmek zorunda değildir; yakın dönemde sürmekte olan geçici bir etkinlik de anlatılabilir. Başlangıçtaki “tam şu anda” açıklaması iyi bir çıkış noktasıdır, ama yapının bütün kullanım alanını sınırlamaz.
Çalışma önerileri
- Çekimi üç ayrı anlamla çalışın. Önce sto bene, sonra sto a casa, sonra sto leggendo ifadelerini altı kişiye göre söyleyin. Böylece yalnızca bir çekim dizisini değil, fiilin üç temel görevini de öğrenirsiniz. Gerundio biçiminin kişi değişince sabit kaldığını özellikle kontrol edin.
- Türkçe cümleyi çevirmeden önce anlamını sınıflandırın. “İyiyim”, “Evdeyim”, “Evde kalıyorum”, “Her gün okuyorum” ve “Şu anda okuyorum” cümlelerini yazın. Karşılıkları: Sto bene, Sono a casa, Sto a casa, Leggo ogni giorno, Sto leggendo. Aynı Türkçe ekin farklı İtalyanca yapılarla karşılanmasına dikkat edin.
- Kısa bir telefon konuşması kurun. Come stai? “Nasılsın?”, Dove sei? “Neredesin?” ve Che cosa stai facendo? “Ne yapıyorsun?” sorularına cevap verin. Sonra aynı konuşmayı saygılı hitapla yeniden kurun: Come sta? Dove si trova? Che cosa sta facendo? — “Nasılsınız? Neredesiniz? Ne yapıyorsunuz?”
İlgili konular
- Önce öğrenin: -ARE ile biten düzenli fiiller — kişi çekiminin mantığını öğrenin ve stare fiilinin düzensiz biçimlerini bununla karşılaştırın.
- Sonraki adım: Stare per ile başlamak üzere olan işler — “yapıyorum” ile “yapmak üzereyim” arasındaki farkı ayrıntılandırın.
- Konuyu genişletin: Stare + gerundio ile devam eden işler — devam eden işi, geçici etkinlikleri ve yalın çekimle anlam farklarını daha ayrıntılı öğrenin.