B1

İtalyancada edilgen si: si passivante

Si Passivante

Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.

Kısaca

İtalyancada si passivante, işi kimin yaptığını söylemeden “satılır, kabul edilir, hazırlanır” gibi anlamlar verir. Si + üçüncü tekil veya üçüncü çoğul fiil kullanılır; fiil, işlemden etkilenen adın sayısına uyar: Si vende un appartamento — “Bir daire satılıyor”; Si vendono appartamenti — “Daireler satılıyor.” Türkçedeki “Kart kabul edilir” ifadesinden farklı olarak İtalyancada çoğul ad, çoğul fiil gerektirir: Si accettano carte.

Genel bakış

Bir dükkânın kapısında Si accettano carte di credito yazıyorsa, size kartları kimin kabul ettiğini değil, orada kartla ödeme yapılabildiğini bildirir. Emlak ilanındaki Si vendono appartamenti de aynı şekilde satıcıdan çok satılan daireleri öne çıkarır. Bu tür cümlelerde edilgenlik, yani işi yapan yerine işten etkilenenin anlatılması, ayrı bir yapı kurularak sağlanır.

B1 düzeyinde öğrenilen si passivante, ilanlarda, hizmet açıklamalarında, yemek tariflerinde ve günlük konuşmada sık görülür. Türkçedeki “Burada bilet satılır”, “Başvurular internetten alınır” gibi ifadeler anlamını kavramayı kolaylaştırır. Ancak Türkçedeki edilgen eki İtalyancada bir eke değil, si sözcüğü ile fiil uyumunun birlikte oluşturduğu yapıya karşılık gelir.

Bu yapı, si impersonale denen kişisiz kullanımla yakından ilişkilidir. Kişisiz kullanımda belirli bir kişiyi göstermeden genel olarak insanların ne yaptığı anlatılır: Qui si lavora molto — “Burada çok çalışılır.” Edilgen kullanımda ise satılan, okunan, kabul edilen bir şey vardır. Özellikle çoğul cümlelerde bu farkı fark etmek, doğru fiil biçimini seçmenizi sağlar.

Yapı nasıl kurulur?

Önce cümlede neyin işlem gördüğünü bulun

Fiil, yapılan işi veya gerçekleşen durumu anlatan sözcüktür; vendere “satmak”, leggere “okumak” demektir. Ad, bir varlığı veya kavramı adlandıran sözcüktür; libro “kitap”, carta “kart” gibi. Bu yapıyı kurarken önce “Ne satılıyor?”, “Ne okunuyor?” sorusunu sorun.

  • Il negozio vende libri usati. — “Dükkân ikinci el kitaplar satıyor.”
  • Si vendono libri usati. — “İkinci el kitaplar satılıyor.”

İlk cümlede il negozio, özne, yani fiilin kişi ve sayı bakımından bağlandığı ögedir. Libri usati ise doğrudan nesne, yani satma işinin doğrudan etkilediği şeydir. İkinci cümlede dükkânı söylemeyiz; libri usati dilbilgisel özne olur. Bu yüzden fiil çoğul biçimde, vendono olarak kullanılır.

Özne her zaman işi yapan kişi değildir. Edilgen cümlede kitaplar bir şey yapmaz; satılma işleminden etkilenir. Yine de fiilin tekil mi çoğul mu olacağını onlar belirler.

Temel kalıp ve sayı uyumu

Kalıp şöyledir: si + üçüncü kişi fiili + işlemden etkilenen ad veya ad grubu. Üçüncü kişi, burada “ben” veya “sen” değil, “o” ya da “onlar” için kullanılan fiil biçimi demektir.

Adın sayısı İtalyanca Türkçe
Tekil Si vende una casa. Bir ev satılıyor.
Çoğul Si vendono due case. İki ev satılıyor.
Tekil Si accetta il pagamento in contanti. Nakit ödeme kabul edilir.
Çoğul Si accettano pagamenti in contanti. Nakit ödemeler kabul edilir.
Tekil, miktar adı Si vende pane fresco. Taze ekmek satılır.
Çoğul Si preparano piatti vegetariani. Vejetaryen yemekler hazırlanır.

Si değişmez; değişen fiildir. Vende/vendono, accetta/accettano, prepara/preparano çiftlerini birlikte öğrenmek işe yarar. Burada altı kişilik bir çekim dizisine ihtiyaç yoktur; edilgen si yapısının çekimli fiili üçüncü tekil veya üçüncü çoğul olur.

Türkçe konuşanlar için önemli fark şudur: “Bu mağazada kitaplar satılır” cümlesinde yüklemi çoğullaştırmak gerekmez. İtalyancada ise standart kullanım In questo negozio si vendono libri olur. Türkçedeki alışkanlığı izleyerek fiili tekilde bırakmayın.

Hangi fiillerle kullanılır?

Si passivante, geçişli fiillerle, yani doğrudan bir nesneyi etkileyebilen fiillerle kurulur. Örneğin bir şeyi satabilir, bir kitabı okuyabilir, bir başvuruyu kabul edebilirsiniz:

  • Si leggono molti giornali. — “Çok sayıda gazete okunuyor.”
  • Si accettano le domande fino a venerdì. — “Başvurular cuma gününe kadar kabul ediliyor.”

Buna karşılık andare “gitmek” ve dormire “uyumak” bu anlamda doğrudan nesne almaz. Si va a casa — “Eve gidilir” ve Si dorme bene — “Rahat uyunur” cümlelerindeki si kişisizdir, edilgen değildir. Türkçede her ikisini de benzer eklerle anlatabilmemiz, İtalyancadaki ayrımı ortadan kaldırmaz.

Sözcük sırası, olumsuzluk ve soru

Ad çoğunlukla fiilden sonra gelir, fakat başa da alınabilir:

  • Si vendono questi prodotti online. — “Bu ürünler internetten satılıyor.”
  • Questi prodotti si vendono online. — “Bu ürünler internetten satılıyor.”

İkinci cümlede “bu ürünler” konuşmanın konusu olarak öne çıkar. Yer değişse de prodotti çoğuldur ve fiil vendono kalır. Türkçede yüklemin genellikle sonda bulunmasına alışkın olabilirsiniz; İtalyancada fiilden sonra gelen adı da uyum açısından kontrol etmek gerekir.

Olumsuzluk için non, si'den önce gelir: Non si accettano assegni — “Çek kabul edilmez.” Soru kurarken yapı değişmez; konuşmada soru tonlaması, yazıda soru işareti yeterlidir: Si accettano carte? — “Kart kabul ediliyor mu?”

“Burada İtalyanca konuşulur” nasıl açıklanır?

Qui si parla italiano — “Burada İtalyanca konuşulur” çok sık karşılaşılan bir örnektir. Italiano, konuşulan dili gösterir; bu cümle edilgen anlamla yorumlanabilir. Ancak tekil biçim, kişisiz yorumdan biçimce ayrılmaz. Qui si parlano tre lingue — “Burada üç dil konuşulur” cümlesinde ise çoğul parlano, edilgen uyumu açıkça gösterir.

Bu nedenle her tekil cümleyi kesin bir etikete yerleştirmeye çalışmak yerine anlamı ve uyumu izleyin. Si parla italiano kalıbını öğrenin; birden fazla dil söz konusu olduğunda si parlano diverse lingue demeyi de öğrenin.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki cümleler ilan, hizmet, yönerge ve günlük alışkanlık bağlamlarını gösterir. Son örnek, benzer görünen bir kişisiz kullanımı karşılaştırmak içindir.

İtalyanca Türkçe Açıklama
Si vendono appartamenti. Satılık daireler var. İlan dili; daireler çoğul olduğu için fiil çoğuldur.
Qui si parla italiano. Burada İtalyanca konuşulur. Konuşulan dili bildirir.
Si accettano carte di credito. Kredi kartı kabul edilir. İtalyancada kartlar çoğuldur.
Si affitta una stanza vicino alla stazione. İstasyon yakınında bir oda kiraya veriliyor. Oda tekil olduğu için fiil tekildir.
In questa libreria si vendono libri usati. Bu kitapçıda ikinci el kitaplar satılıyor. Satılan şeyler çoğuldur.
Non si accettano prenotazioni per telefono. Telefonla rezervasyon kabul edilmiyor. Olumsuzluk, si'den önce gelir.
Dove si comprano i biglietti? Biletler nereden alınıyor? Günlük bir bilgi sorusudur.
Prima si lavano le verdure, poi si tagliano. Önce sebzeler yıkanır, sonra doğranır. Tarifin ikinci bölümünde de sebzeler kastedilir.
Le domande si presentano entro il 30 giugno. Başvurular 30 Haziran'a kadar yapılır. Başvurular cümlenin başındadır.
Un tempo qui si produceva olio. Eskiden burada yağ üretilirdi. Geçmişteki üretim alışkanlığı anlatılır.
Domani si pubblicheranno i risultati. Sonuçlar yarın yayımlanacak. Gelecek zamanda da çoğul uyumu vardır.
Quest'anno si sono vendute molte biciclette. Bu yıl çok sayıda bisiklet satıldı. Geçmiş zamanda dişil çoğul uyumu görülür.
Si possono portare animali? Hayvan getirilebilir mi? İzin sorulurken çoğul çekim kullanılır.
Non si sa mai. Hiç belli olmaz. Kalıplaşmış, kişisiz kullanımdır; açık bir çoğul özne yoktur.

Sık yapılan hatalar

1. Çoğul adla fiili tekilde bırakmak

  • Yanlış: Si vende appartamenti.
  • Doğru: Si vendono appartamenti. — “Daireler satılıyor.”
  • Neden? Standart edilgen yapıda appartamenti çoğuldur; fiil de çoğul olmalıdır. Türkçedeki “Daire satılır” kalıbını sözcük sözcük aktarmayın.

2. Geçmiş zamanda avere kullanmak

  • Yanlış: Si hanno venduto molte case.
  • Doğru: Si sono vendute molte case. — “Çok sayıda ev satıldı.”
  • Neden? Bu birleşik geçmiş zamanda yardımcı fiil essere olur. Case dişil çoğul olduğu için geçmiş zaman biçimi de vendute olur.

3. “Herkes” veya “biz” anlamını yanlış çekimle vermek

  • Yanlış: Qui si compriamo prodotti locali.
  • Doğru: Qui si comprano prodotti locali. — “Burada yerel ürünler satın alınır.”
  • Neden? Edilgen si ile “biz” çekimi olan compriamo kullanılmaz. Özellikle bizim alışverişimizi anlatmak istiyorsanız Compriamo prodotti locali — “Yerel ürünler satın alıyoruz” deyin.

4. İtalyanca sì ile si'yi karıştırmak

  • Yanlış: Sì accettano carte.
  • Doğru: Si accettano carte. — “Kart kabul edilir.”
  • Neden? Vurgu işaretli sì, “evet” demektir. Bu yapının parçası olan si vurgu işareti almaz. Söylenişleri benzer olsa da yazımda ayrılırlar.

5. İşi yapanı da aynı yapıya eklemek

  • Kaçınılacak kullanım: Si vendono i biglietti dagli impiegati.
  • Doğru: I biglietti sono venduti dagli impiegati. — “Biletler görevliler tarafından satılıyor.”
  • Neden? Si passivante normalde işi yapanı belirtmeden kullanılır. Kimin yaptığını özellikle söylemek istiyorsanız essere ile kurulan edilgen cümle daha uygundur. Doğrudan Gli impiegati vendono i biglietti — “Görevliler biletleri satıyor” da diyebilirsiniz.

Kullanım notları

Sadece resmî yazılara özgü değildir

Si accettano carte gibi ifadeler tabelalarda çok görülse de yapı günlük konuşmada da doğaldır. Dove si comprano i biglietti? diye sormak, belirli bir satıcıdan söz etmeden biletin nereden alınacağını öğrenmenin sıradan bir yoludur. Resmîlik derecesini yalnızca si değil, sözcük seçimi ve bağlam belirler.

Yönergelerde bu yapı, bir kişiye doğrudan emir vermeden işlemi anlatır. Si aggiunge il sale — “Tuz eklenir” bir tarif adımıdır. Aggiungi il sale — “Tuzu ekle” ise doğrudan bir kişiye verilen yönergedir. Anlamları yakın olsa da anlatımın odağı farklıdır.

Her “satılır” aynı zamanı anlatmaz

İtalyancada şimdiki zaman biçimi hem genel uygulamayı hem o sırada geçerli bir durumu anlatabilir. Si vendono appartamenti bağlama göre “Daireler satılır”, “Daireler satılıyor” veya ilanda “Satılık daireler” diye karşılanabilir. Türkçe çeviriyi seçerken cümlenin bir alışkanlık mı, hizmet mi, güncel ilan mı olduğunu düşünün.

Kısa ilan biçimleri

İlanlarda Vendesi — “Satılık” ve Affittasi — “Kiralık” biçimleriyle karşılaşabilirsiniz. Bunlarda si, fiilin sonuna bitişmiştir. Çoğul Vendonsi appartamenti — “Satılık daireler” biçimi de vardır; fakat bu tür kullanım özellikle ilan diline özgüdür ve gündelik cümlelerde örnek alınmaz. Öğrenirken açık yapı olan Si vende una casa veya Si vendono appartamenti biçimlerini temel alın.

Bir adım ileri

Temel tekil–çoğul ayrımı yerleştiğinde aşağıdaki kullanımlara geçebilirsiniz. Bunlar yeni bir yapıdan çok, aynı uyum ilkesinin farklı zamanlar ve sözcüklerle birlikte çalışmasıdır.

Farklı zamanlarda edilgen si

Si yalnızca şimdiki zamana ait değildir. Fiilin zamanı değişir, fakat tekil–çoğul uyumu korunur.

Zaman ve işlev İtalyanca Türkçe
Geçmişte alışkanlık Qui si vendevano giornali. Burada eskiden gazete satılırdı.
Gelecek Si apriranno nuove sedi. Yeni şubeler açılacak.
Koşula bağlı olasılık Con più personale si accetterebbero più richieste. Daha fazla personelle daha çok talep kabul edilebilirdi.
Gerçekleşmiş olay Si è venduta una casa. Bir ev satıldı.
Gerçekleşmiş olay, çoğul Si sono vendute due case. İki ev satıldı.

Son iki örnekteki è ve sono, yardımcı fiil, yani birleşik zamanı kurmaya yardım eden fiildir. Burada essere “olmak” fiilinin biçimleridir. Venduto ise geçmiş zaman ortacı, yani fiilin birleşik zamanlarda kullanılan “satmış/satılmış” anlamlı biçimidir. İtalyancadaki adı participio passatodur.

Edilgen si ile bu ortaç, öznenin cinsiyetine de uyar. Buradaki cinsiyet, sözcüğün İtalyancada eril veya dişil sayılmasıdır; gerçek bir erkeklik veya kadınlık anlamına gelmez:

  • Si è venduto un libro. — “Bir kitap satıldı.” Eril tekil.
  • Si è venduta una casa. — “Bir ev satıldı.” Dişil tekil.
  • Si sono venduti due libri. — “İki kitap satıldı.” Eril çoğul.
  • Si sono vendute due case. — “İki ev satıldı.” Dişil çoğul.

Potere ve dovere ile kullanım

Potere “-ebilmek” ve dovere “gerekmek, zorunda olmak” anlamları katar. Bunlarla birlikte ana fiil mastar, yani kişi eki almamış sözlük biçiminde kalır: comprare, presentare gibi. Çekilen fiil ise yine tekil veya çoğul özneyle uyum gösterir.

  • Si può comprare il biglietto online. — “Bilet internetten alınabilir.”
  • Si possono comprare i biglietti online. — “Biletler internetten alınabilir.”
  • Si devono presentare due documenti. — “İki belge sunulması gerekir.”

Burada çoğul olan comprare değil, possono ve devono biçimleridir. Günlük dilde çoğul adın önünde tekil çekimler duyabilirsiniz; kendi standart yazılı anlatımınızda uyumlu biçimi tercih edin.

Kişisiz si ile sınır nerede?

İki yapıyı ayırmak için “Cümlede fiille uyum kuran, işlemden etkilenen bir ad var mı?” diye sorun:

  • Si leggono molti libri. — “Çok kitap okunur.” Edilgen; libri çoğuldur, leggono da çoğuldur.
  • Si legge molto. — “Çok okunur.” Kişisiz; belirli bir özne gösterilmez.
  • Si telefona ai clienti. — “Müşterilere telefon edilir.” Kişisiz; ai clienti bir doğrudan nesne değil, işin yöneldiği kişileri gösteren dolaylı tümleçtir.

Müşteriler birden fazla olsa da son örnekte si telefonano ai clienti denmez. Çünkü telefonare a qualcuno, “birine telefon etmek” yapısıdır; müşteriler edilgen özne olmaz.

Non si sa mai — “Hiç belli olmaz” da tekil bir genel yargıdır. Bu kalıbın aynı konu çevresinde öğretilmesi, her si kullanımının edilgen olduğu anlamına gelmez.

Ad yerine zamir gelirse

Zamir, bir adı tekrar etmek yerine kullanılan sözcüktür. I biglietti si comprano online — “Biletler internetten alınır” cümlesindeki i biglietti yerine li “onları” kullanıldığında yapı farklılaşır:

  • Li si compra online. — “Onlar internetten alınır.”

Burada li doğrudan nesne olarak kalır; si kişisizdir ve fiil tekildir. Bu, edilgen si yapısındaki “çoğul ad → çoğul fiil” kuralına bir istisna değil, başka bir cümle kuruluşudur. Bu ayrım oturana kadar adı açıkça söylemek daha kolaydır.

Dönüşlü si ile karıştırmayın

Dönüşlü kullanım, işi yapanın aynı zamanda o işten etkilenmesidir: Maria si lava — “Maria yıkanıyor.” Buna karşılık Si lavano le verdure — “Sebzeler yıkanır” edilgendir; sebzeler kendilerini yıkamaz.

Bazı cümlelerde anlamı bağlam belirler. Le porte si aprono alle nove — “Kapılar saat dokuzda açılır” ifadesi, açılma işini kimin yaptığına odaklanmaz. Her si gördüğünüzde Türkçeye “kendini” eklemek yerine önce bütün cümlenin ne anlattığını değerlendirin.

Çalışma önerileri

  1. Tekil–çoğul çiftleri kurun. Si vende una bicicletta — “Bir bisiklet satılıyor” cümlesini Si vendono due biciclette — “İki bisiklet satılıyor” biçimine dönüştürün. Ardından accettare “kabul etmek” ve preparare “hazırlamak” fiilleriyle aynı çalışmayı yapın. Her çiftte hem adı hem fiili işaretleyin.
  2. Türkçe ilanları İtalyanca yeniden kurun. “Kart kabul edilir”, “İkinci el kitap alınır”, “Oda kiraya verilir” gibi üç kısa ilan seçin. Önce İtalyanca adın tekil mi çoğul mu olacağına karar verin; fiili bundan sonra seçin. Çeviriye yalnızca si ekleyip fiili değişmeden bırakmayın.
  3. Aynı cümleyi üç zamana taşıyın. Si vendono libri — “Kitap satılıyor” ile başlayın; Si vendevano libri — “Kitap satılırdı” ve Si sono venduti libri — “Kitap satıldı” biçimlerine geçin. Sonuncusunda yardımcı fiili ve ortacın sonunu ayrı ayrı kontrol edin.

Kısa kontrol sorunuz şu olsun: “Ne işlem görüyor, tekil mi çoğul mu?” Bu soru temel edilgen cümlelerin büyük bölümünde doğru çekimi bulmanızı sağlar.

İlgili konular

  • Önce pekiştirin: Kişisiz si — belirli bir kişiden söz etmeden genel davranışları anlatmayı ve kişisiz kullanımı edilgen kullanımdan ayırmayı öğrenin.

Ön koşul

İtalyancada kişisiz si kullanımıB1

Diğer B1 kavramları