B1

İtalyancada kişisiz si kullanımı

Si Impersonale

Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.

Kısaca

İtalyancada si + üçüncü tekil kişi fiili, belirli bir kişiyi göstermeden “insan”, “insanlar”, “genel olarak herkes” anlamında konuşmayı sağlar: In Italia si mangia bene. — “İtalya'da iyi yemek yenir.” Essere + sıfat yapısında fiil tekil, sıfat genellikle çoğuldur: Si è stanchi. — “İnsan yorgun olur.” Birleşik geçmiş zamanda yardımcı fiil essere olur: Si è parlato molto. — “Çok konuşuldu.”

Genel bakış

Türkçede “Burada erken kalkılır”, “Yazın insan daha çok susuyor” ve “Bu kelime nasıl söylenir?” cümlelerinde işi yapan kişiyi adlandırmayız. İtalyancada bu tür anlatımların önemli araçlarından biri si impersonale, yani kişisiz si yapısıdır. Konu belirli bir “o” ya da “onlar” değil, insanların genel davranışları, alışkanlıkları veya içinde bulunulan koşullardır.

B1 düzeyinde bu yapı özellikle seyahat ederken, bir yerdeki yaşamı anlatırken ve genel tavsiyeler verirken işinize yarar. Qui si vive bene cümlesi “Burada rahat yaşanır” demektir. Kimin yaşadığını saymak gerekmez; anlatılan şey oradaki yaşamın niteliğidir. Aynı yapı bağlama göre konuşanı da kapsayabilir: Bir tatili anlatırken söylenen Si è camminato molto, “Çok yürüdük” anlamına yaklaşabilir.

Türkçedeki karşılıklar tek bir kalıba sığmaz. Bazen “yapılır”, bazen “insan yapar”, bazen de “yapıyoruz” daha doğaldır. Bu nedenle Türkçe çevirideki eke bakarak İtalyanca yapının türüne karar vermeyin. Özellikle kişisiz si ile edilgen si arasındaki farkı, İtalyanca cümlede fiilin hangi sözcükle uyum kurduğuna bakarak anlayabilirsiniz.

Yapı nasıl kurulur?

Temel kalıp: si + tekil fiil

Özne cümlede kimin iş yaptığını ya da kimin durumunun anlatıldığını gösterir. Kişisiz yapıda belirli bir özne adı verilmez; si, genel olarak insanlardan söz edildiğini bildirir. Fiil üçüncü tekil kişi biçimine, yani normalde lui/lei ile kullanılan çekime girer. Cümleye ayrıca lui veya lei eklenmez.

Kalıp İtalyanca Türkçesi
Genel alışkanlık Qui si cena tardi. Burada akşam yemeği geç yenir.
Yaşam koşulu In centro si vive bene. Merkezde rahat yaşanır.
Genel soru Come si dice in italiano? İtalyancada nasıl söylenir?
Olumsuz yargı Qui non si fuma. Burada sigara içilmez.
Yapılabilen bir şey Si può entrare? İçeri girilebilir mi?
Gereklilik Si deve aspettare fuori. Dışarıda beklemek gerekir.

Non, yani olumsuzluk sözcüğü, si önüne gelir: non si parla — “konuşulmaz”. Soru kurmak için sözcükleri ters çevirmek gerekmez: Si può pagare qui? — “Burada ödeme yapılabilir mi?” Konuşmada soru tonlaması, yazıda soru işareti yeterlidir.

Potere ve dovere gibi olanak veya gereklilik bildiren fiillerde çekim bu fiile gelir: si può, si deve. Ardından asıl eylemin mastar biçimi, yani sözlükteki çekimsiz biçimi kullanılır: entrare “girmek”, aspettare “beklemek”. Dolayısıyla si può entrare deriz; entrare fiilini bir kez daha çekimlemeyiz.

Türkçedeki “insan” ve “-ilir” karşılıkları

“İnsan burada rahat uyuyor” cümlesini kelimesi kelimesine çevirmek zorunda değilsiniz: Qui si dorme bene yeterlidir. Türkçede “insan” tekil görünse de genel bir topluluğu düşünürüz. İtalyancada da aynı genel anlam vardır, ancak bu anlam fiili çoğul yapmaz: si dorme, si lavora, si viaggia.

Öte yandan Türkçedeki her “-ilir” biçimi kişisiz si değildir. “Biletler internetten satılır” cümlesinde satılan biletler öne çıkar; İtalyancada bu, çoğul fiilli bir edilgen yapıya dönüşebilir. Önce “Genel olarak insanların yaptığı bir şeyi mi anlatıyorum, yoksa bir şeyin başına ne geldiğini mi?” diye sorun.

Essere ile fiil tekil, sıfat çoğul

Sıfat, bir kişinin veya şeyin özelliğini bildiren sözcüktür: “yorgun”, “mutlu”, “hazır” gibi. Kişisiz si ile essere “olmak” fiilini kullandığınızda è tekil kalır, insanları niteleyen sıfat ise genellikle eril çoğul biçimdedir.

İtalyanca Türkçesi Açıklama
Dopo il lavoro si è stanchi. İşten sonra insan yorgun olur. Fiil tekil, sıfat çoğul.
In vacanza si è più rilassati. Tatilde insan daha rahat olur. Genel insan topluluğu anlatılır.
Quando si è felici, il tempo passa in fretta. İnsan mutlu olduğunda zaman çabuk geçer. Mutluluğu bildiren sıfat çoğuldur.
Tra amiche si è più sincere. Kadın arkadaşlar arasında insan daha içten olur. Yalnızca kadınlardan oluşan bir çevrede dişil çoğul kullanılır.

Türkçede “İnsan yorgun olur” derken “yorgun” değişmez. İtalyancada ise stanco → stanchi değişimini özellikle öğrenmek gerekir. Belirli bir kadın grubundan söz edildiğinde stanche, rilassate, sincere gibi dişil çoğul biçimler mümkündür. Genel ya da karma bir topluluk için alışılmış biçim eril çoğuldur.

Her durum anlatımı sıfat içermez. Si ha fame — “İnsan acıkır / aç olur” ifadesinde fame, “açlık” anlamında bir isimdir, yani bir şeyi veya kavramı adlandıran sözcüktür. Bu kalıp avere ile kurulur; sıfat kuralını buraya uygulamayın.

Dönüşlü fiillerde ci si

Dönüşlü fiil, temel kullanımında kişinin kendisine yönelik yaptığı işi anlatır: lavarsi “yıkanmak”, vestirsi “giyinmek”. Alzarsi “kalkmak” gibi birçok günlük fiil de aynı zamirli çekim düzenini kullanır. Bunları kişisiz yaptığınızda iki si yan yana gelmez; bunun yerine ci si kullanılır.

  • Mi alzo presto. — “Erken kalkıyorum.”
  • Qui ci si alza presto. — “Burada erken kalkılır.”
  • Prima di cena ci si lava le mani. — “Akşam yemeğinden önce eller yıkanır.”
  • In montagna ci si veste a strati. — “Dağda kat kat giyinilir.”

Bu ci, burada tek başına “orada” diye çevrilmez. Dönüşlü biçimle kişisiz yapının birlikte kullanılmasını sağlayan kalıbın parçasıdır. Olumsuzluk yine en başa gelir: Non ci si alza tardi — “Geç kalkılmaz.”

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki örneklerde aynı yapı bazen bir alışkanlığı, bazen bir soruyu, bazen de geçmişte yaşananları anlatır. Çevirilerde tek bir Türkçe kalıbı zorlamak yerine her cümlenin doğal karşılığı verilmiştir.

İtalyanca Türkçesi Kullanım
In Italia si mangia bene. İtalya'da iyi yemek yenir. Genel değerlendirme.
Come si dice in italiano? İtalyancada nasıl söylenir? Bağlamda bilinen bir sözcüğü veya ifadeyi sorma.
In biblioteca si parla a bassa voce. Kütüphanede alçak sesle konuşulur. Ortama uygun davranış.
Da qui si arriva in centro in dieci minuti. Buradan merkeze on dakikada varılır. Yol bilgisi.
Senza prenotazione si aspetta a lungo. Rezervasyonsuz uzun süre beklenir. Genel koşul ve sonucu.
Qui non si può parcheggiare. Buraya park edilemez. Yasak.
Per imparare si deve anche sbagliare. Öğrenmek için hata da yapmak gerekir. Genel düşünce.
Si è sempre stanchi dopo il lavoro. İşten sonra insan hep yorgun olur. Çoğul sıfat.
Con questo caldo si ha sempre sete. Bu sıcakta insan sürekli susar. Sabit ifade.
In campeggio ci si sveglia presto. Kampta erken uyanılır. Dönüşlü fiil.
Prima qui si lavorava anche il sabato. Eskiden burada cumartesi günleri de çalışılırdı. Geçmişteki alışkanlık.
Si è parlato molto del problema. Sorun hakkında çok konuşuldu. Tamamlanmış geçmiş eylem.
Alla fine si è arrivati a un accordo. Sonunda bir anlaşmaya varıldı. Geçmiş zamanda çoğul biçim.
Da bambini si era più curiosi. Çocukken daha meraklı olurduk. Konuşanı da kapsayabilen genel anlatım.

Come si dice in italiano? sorusunda neyin söyleneceği konuşmadan anlaşılır. Bir kelimeyi açıkça sormak isterseniz onu alıntılayabilirsiniz: Come si dice «merhaba» in italiano? — “İtalyancada ‘merhaba’ nasıl söylenir?”

Sık yapılan hatalar

1. Genel insan anlamı yüzünden fiili çoğul yapmak

  • Yanlış: Qui si lavorano molto.
  • Doğru: Qui si lavora molto. — “Burada çok çalışılır.”
  • Neden? İşi yapanlar anlamca birçok kişi olabilir; ancak kişisiz si ile bu fiil tekildir. Si lavorano ancak çoğul bir şeyin işlendiği farklı bir edilgen yapıda kullanılabilir; burada amaçlanan anlam o değildir.

2. Essere sonrasındaki sıfatı tekil bırakmak

  • Yanlış: Dopo il viaggio si è stanco.
  • Doğru: Dopo il viaggio si è stanchi. — “Yolculuktan sonra insan yorgun olur.”
  • Neden? Genel insan topluluğunu niteleyen sıfat çoğuldur. È biçiminin tekil olması, sıfatın da tekil olacağı anlamına gelmez.

3. İki si kullanmak

  • Yanlış: In vacanza si si sveglia tardi.
  • Doğru: In vacanza ci si sveglia tardi. — “Tatilde geç uyanılır.”
  • Neden? Svegliarsi gibi dönüşlü çekimlenen fiillerde kişisiz biçim ci si ile kurulur. Ci ekleyip ikinci si sözcüğünü atmayın; ikisi birlikte gerekir.

4. Geçmişte avere yardımcı fiilini korumak

  • Yanlış: Si ha parlato del viaggio.
  • Doğru: Si è parlato del viaggio. — “Yolculuk hakkında konuşuldu.”
  • Neden? Abbiamo parlato “konuştuk” cümlesinde avere kullanılsa da kişisiz birleşik zamanda yardımcı fiil essere olur. Bütün geçmiş yapıyı, yalnızca başına si ekleyerek kuramazsınız.

5. Kişisiz kuralı edilgen si yapısına taşımak

  • Yanlış: In questo negozio si vende scarpe.
  • Doğru: In questo negozio si vendono scarpe. — “Bu dükkânda ayakkabı satılır.”
  • Neden? Standart yazı dilinde bu cümlede satılan şeyler, yani scarpe, çoğuldur ve fiil onlarla uyum kurar. Burada yapı kişisiz si değil, edilgen si olarak kurulmuştur. Konuşmada tekil fiilli örneklerle karşılaşsanız da öğrenirken ve yazarken çoğul uyumunu koruyun.

Kullanım notları

Günlük konuşmada da yazıda da doğaldır

Kişisiz si yalnızca resmî yazılara özgü değildir. Qui si sta bene — “Burada insanın keyfi yerinde” gibi ifadeler günlük konuşmada çok yaygındır. Açıklayıcı metinlerde ise kişisel görüşü geri plana almak için kullanılır: Come si vede, il risultato è diverso — “Görüldüğü gibi sonuç farklıdır.”

Ancak yapının kendisi bir iddiayı doğru veya tarafsız kılmaz. Si dice che il ristorante sia caro — “Restoranın pahalı olduğu söyleniyor” cümlesi kaynağı belirsiz bir söylentiyi aktarır. Kişisiz anlatım, kanıt sunmakla aynı şey değildir.

Her zaman bütün insanlık kastedilmez

Qui si cena alle otto — “Burada akşam yemeği sekizde yenir” cümlesindeki topluluk bağlama göre bir aile, bir yurt veya bir kasaba olabilir. “Herkes her yerde böyle yapar” anlamı yoktur. Yer ve zaman belirten ifadeler genellemenin sınırını çizer.

Bazı konuşmalarda si, “biz” anlamına yaklaşır: Allora, si parte? — “O zaman, çıkıyor muyuz?” Bu kullanım ortak bir öneri olabilir. Yine de her noi cümlesini bu yapıyla değiştirmeyin. Noi partiamo domani — “Biz yarın yola çıkıyoruz” belirli bir grubun planını daha açık anlatır.

Olumsuz cümle yasak da bildirebilir

Qui non si fuma bağlama göre “Burada sigara içilmez” biçiminde bir kural veya yasaktır. Buna karşılık Qui non si dorme bene — “Burada rahat uyunmaz” bir yasağı değil, koşulların elverişsizliğini anlatır. Türkçede olduğu gibi, anlamı yalnızca olumsuzluktan değil, fiilden ve ortamdan çıkarın.

İleri kullanım: zamanlar, uyum ve zamirler

Farklı zamanlarda tekil çekim sürer

Temel kişisiz kalıp yalnızca şimdiki zamanla sınırlı değildir. Zaman değişince si aynı kalır, fiilin üçüncü tekil kişi çekimi değişir.

Zaman veya anlam İtalyanca Türkçesi
Güncel alışkanlık Qui si lavora molto. Burada çok çalışılır.
Geçmiş alışkanlık Una volta si lavorava di più. Eskiden daha çok çalışılırdı.
Gelecek Domani si partirà presto. Yarın erken yola çıkılacak.
Varsayımsal olanak Con più tempo si potrebbe visitare il museo. Daha çok zaman olsa müze gezilebilir.
Tamamlanmış geçmiş Ieri si è lavorato fino a tardi. Dün geç saate kadar çalışıldı.

Si lavorava geçmişte süren veya tekrarlanan bir durumu anlatır. Si è lavorato ise tamamlanmış bir çalışma dönemini öne çıkarır. Si, zamanın anlamını değiştirmez; yalnızca eylemi belirli bir kişiye bağlamadan anlatmanızı sağlar.

Birleşik geçmişte neden bazen parlato, bazen arrivati?

Yardımcı fiil, birleşik zamanda asıl eylemin yanında kullanılan fiildir. Geçmiş zaman ortacı ise parlato, arrivato, visto gibi, yardımcı fiille birlikte geçmiş yapıyı kuran biçimdir. Kişisiz yapıda yardımcı fiil essere olur; ancak ortacın sonu her fiilde aynı kurala göre belirlenmez.

Normal kişisel kullanımında avere alan fiillerde, başka bir uyum etkeni yoksa ortaç eril tekil kalır:

  • Abbiamo parlato. — “Konuştuk.” → Si è parlato. — “Konuşuldu.”
  • Abbiamo dormito poco. — “Az uyuduk.” → Si è dormito poco. — “Az uyundu.”
  • Abbiamo lavorato molto. — “Çok çalıştık.” → Si è lavorato molto. — “Çok çalışıldı.”

Normal kişisel kullanımında essere alan fiillerde ortaç çoğul olur:

  • Siamo arrivati tardi. — “Geç vardık.” → Si è arrivati tardi. — “Geç varıldı.”
  • Siamo partiti presto. — “Erken yola çıktık.” → Si è partiti presto. — “Erken yola çıkıldı.”
  • Siamo stati bene. — “Keyfimiz yerindeydi.” → Si è stati bene. — “Keyifli vakit geçirildi.”

Dönüşlü fiillerde de çoğul biçimi görürsünüz: Ci si è svegliati presto — “Erken uyanıldı.” Yalnızca kadınlardan oluşan belirli bir topluluk söz konusuysa si è arrivate, ci si è svegliate gibi dişil çoğul biçimler kullanılabilir.

Böylece temel ayrım şudur: Essere kullanıldı diye bütün ortaçlar çoğul olmaz. Si è parlati değil, si è parlato; fakat si è arrivato değil, genel kişisiz anlamda si è arrivati kullanılır. Fiilin normal geçmiş çekimini bilmek bu ayrımı kolaylaştırır.

Kişisiz si ile edilgen si arasındaki sınır

Nesne, eylemin yöneldiği veya etkilediği kişi ya da şeydir. “Ayakkabı satıyorlar” cümlesinde “ayakkabı” nesnedir. Edilgen anlatımda işi yapan geri plana çekilir, etkilenen şey cümlenin öznesi olur: “Ayakkabılar satılıyor.” İtalyancada si passivante bu ikinci tür anlatımı kurabilir.

  • Qui si lavora molto. — “Burada çok çalışılır.” Kişisizdir; çalışılan bir nesne yoktur, fiil tekildir.
  • Qui si vendono libri usati. — “Burada ikinci el kitap satılır.” Edilgendir; libri usati çoğul olduğu için fiil vendono olur.
  • Si sono venduti tutti i biglietti. — “Bütün biletler satıldı.” Edilgen geçmişte hem sono hem venduti, çoğul biletlerle uyumludur.

Tekil örneklerde fark yüzeyde görünmeyebilir: Si vende una casa — “Bir ev satılıyor.” Bu yüzden si gördüğünüz her cümleye kişisiz demeyin. İki yapı anlamca yakındır, ama çoğul isimlerde ve geçmiş zaman uyumunda farklı davranır.

Diğer zamirlerle sıralama

Zamir, bir kişi veya şeyin adını tekrar etmeden onun yerine kullanılan sözcüktür. Lo ve la, bağlamda bilinen bir şeyi “onu” diye karşılayabilir. Bu kısa nesne zamirleri kişisiz si önüne gelir; fiil tekil kalır:

  • Questo modulo? Lo si compila online. — “Bu form mu? İnternetten doldurulur.”
  • Questa parola? La si usa spesso. — “Bu kelime mi? Sık kullanılır.”
  • Questi dettagli? Li si nota subito. — “Bu ayrıntılar mı? Hemen fark edilir.”

Son örnekte “ayrıntılar” çoğul olsa da nesne li zamiriyle belirtilmiştir; nota tekildir. Bunu edilgen Si notano subito questi dettagli — “Bu ayrıntılar hemen fark edilir” cümlesiyle karşılaştırın. Çeviri benzer, dil bilgisi düzeni farklıdır.

Birleşik geçmişte öne gelen lo, la, li, le zamirleri ortacın biçimini de etkiler: La si è vista ieri — “O, dün görüldü.” Buradaki vista, dişil tekil la ile uyumludur. Bu, yukarıdaki temel si è parlato kuralına eklenen bir nesne uyumudur; iki kuralı ayrı öğrenmek daha kolaydır.

Yer bildiren ci de kişisiz si önüne gelir: In quel ristorante ci si mangia bene — “O restoranda iyi yemek yenir.” Buradaki ci yer bildirir; ci si alza kalıbındaki dönüşlü kullanım ile görünüşü aynı olsa da görevi farklıdır.

Çalışma önerileri

  1. Üç ayrı Türkçe karşılıkla düşünün. Günlük yaşamdan “Burada geç yenir”, “İnsan sıcakta susar”, “O zaman çıkıyor muyuz?” gibi cümleler seçin. İtalyanca karşılıklarında sırasıyla si cena, si ha sete, si parte kalıplarını kullanın. Böylece si sözcüğünü tek bir Türkçe eke bağlamazsınız.
  2. Kalıpları geçmişe dönüştürün. Si lavora → si è lavorato, si arriva → si è arrivati, ci si sveglia → ci si è svegliati dizilerini sesli söyleyin. Her birinin Türkçesini de ekleyin: “çalışılır → çalışıldı”, “varılır → varıldı”, “uyanılır → uyanıldı”. Yardımcı fiille ortacın sonunu ayrı ayrı kontrol edin.
  3. Okurken iki tür si örneğini ayırın. Kısa bir gezi yazısında veya duyuruda bulduğunuz cümlelerde si ile fiili işaretleyin. Çoğul bir isim fiille uyum kuruyorsa edilgen yapıyı düşünün. Si è stanchi gibi bir örnekte ise tekil fiil ile çoğul sıfatı birlikte kaydedin; yalnızca tek sözcüğü ezberlemeyin.

İlgili konular

  • Ön bilgi: Dönüşlü fiiller — alzarsi, lavarsi gibi fiillerin çekimi, kişisiz ci si kalıbını anlamayı kolaylaştırır.
  • Sonraki adım: Edilgen si kullanımı — si vendono libri gibi cümlelerde fiilin neden çoğul olduğunu ve kişisiz yapıdan nasıl ayrıldığını gösterir.

Ön koşul

İtalyancada dönüşlü fiillerA1

Bu kavram üzerine inşa edilen kavramlar

Diğer B1 kavramları