A1

İtalyancada dönüşlü fiiller

Verbi Riflessivi

Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.

Kısaca

İtalyancada dönüşlü fiiller, mi, ti, si, ci, vi, si sözcükleriyle kullanılır: Mi lavo “Yıkanıyorum”, Ti alzi “Kalkıyorsun”. Bu sözcükler kişiye göre değişir ve normal bir bildirme cümlesinde çekimli fiilin önüne gelir. Türkçede “uyanıyorum” veya “giyiniyorum” derken ayrı bir sözcük kullanmayız; İtalyancada ise mi sveglio, mi vesto derken mi gereklidir.

Genel bakış

Dönüşlü fiiller, temel anlamıyla, kişinin yaptığı işin yine kendisine yöneldiği fiillerdir. Burada fiil bir işi, oluşu veya durumu anlatan sözcük; özne ise cümlede işi yapan ya da durumu yaşayan kişidir. Lavo la macchina “Arabayı yıkıyorum” derken yıkayan kişiyle yıkanan şey farklıdır. Mi lavo “Yıkanıyorum” derken yıkayan da yıkanan da benim. İtalyancada bu ilişkiyi gösteren mi gibi küçük sözcüklere dönüşlülük zamiri denir; bunlar eylemi ilgili kişiye bağlar.

A1 düzeyinde bu konuyla genellikle tanışma ve günlük rutinler sırasında karşılaşılır: adını söylemek, uyanmak, kalkmak, yıkanmak, giyinmek, uykuya dalmak. Ancak bu gruptaki her fiili Türkçeye “kendini...” diye çevirmek doğru olmaz. Mi chiamo Elif doğal olarak “Adım Elif”, Ci divertiamo ise “Eğleniyoruz” demektir. Başlangıçta ortak kullanım kalıbını öğrenmek, bütün fiilleri tek bir anlam açıklamasına zorlamaktan daha yararlıdır.

Türkçedeki “yıkamak–yıkanmak”, “giydirmek–giyinmek” gibi farklar iyi bir başlangıç noktasıdır. Yine de iki dildeki biçimler bire bir örtüşmez. Türkçede “utanıyorum” tek sözcükken İtalyancada mi vergogno denir. Bu yüzden yeni fiili yalnızca Türkçe karşılığıyla değil, lavarsi, vestirsi, vergognarsi biçiminde öğrenin.

Nasıl kullanılır?

1. Sözlük biçimindeki -si neyi gösterir?

Mastar, fiilin kişiye göre çekilmemiş sözlük biçimidir; Türkçedeki “yıkanmak” gibi. İtalyancada dönüşlü mastarlar -si ile biter. Bu biçim oluşurken normal mastarın sonundaki -e düşer: lavare → lavarsi, vestire → vestirsi.

Mastar Türkçesi Kullanım notu
chiamarsi adı … olmak Kendini tanıtırken kullanılır.
svegliarsi uyanmak Uykudan uyanmayı anlatır.
alzarsi kalkmak Yataktan ya da oturulan yerden kalkmak olabilir.
lavarsi yıkanmak Bedenin bir bölümünü yıkarken de kullanılır.
vestirsi giyinmek Giysileri üzerine giymeyi anlatır.
addormentarsi uykuya dalmak Uyanık durumdan uykuya geçmeyi anlatır.
divertirsi eğlenmek Türkçede ayrı bir dönüşlülük sözcüğü gerektirmez.

Sözlükteki -si bütün kişilerde aynı kalmaz. “Ben” için mi, “sen” için ti gerekir. Dolayısıyla lavarsi öğrenmek, her cümleye si eklemek demek değildir.

2. Kişiyle zamiri eşleştirin

Kişi zamiri, “ben, sen, o” gibi kişiyi belirten sözcüktür. Aşağıdaki tabloda bu sözcükler, onlarla kullanılacak dönüşlülük zamirleriyle birlikte verilmiştir.

Kişi zamiri Türkçe karşılığı Dönüşlülük zamiri
io ben mi
tu sen ti
lui / lei o si
Lei siz, kibar tekil hitap si
noi biz ci
voi siz, çoğul vi
loro onlar si

Si hem “o” hem “onlar” için kullanılır; hangisinin kastedildiğini fiilin biçimi ve bağlam gösterir. Türkçedeki “siz” ise iki farklı İtalyanca yapıya karşılık gelebilir: Birden çok kişiye voi, tek kişiye kibarca hitap ederken Lei kullanılır.

Türkçede “ben yıkanıyorum” yerine “yıkanıyorum” diyebildiğimiz gibi, İtalyancada da kişi zamirini çoğu zaman söylemeyiz: Io mi lavo yerine Mi lavo. Fakat io düşebilirken mi düşmez. İkisi farklı görevler üstlenir.

3. Hem fiili hem dönüşlülük zamirini değiştirin

Çekim, fiilin kimin yaptığını ve zamanı gösterecek biçime girmesidir. Dönüşlü fiillerde normal fiil çekimini yapar, yanına kişiye uygun zamiri getirirsiniz. Lavarsi için lavare fiilini, vestirsi için vestire fiilini temel alın.

Aşağıdaki tablo presente, yani bağlama göre şimdiki veya geniş zaman anlamı veren çekimi gösterir. Mi lavo hem “Yıkanıyorum” hem de alışkanlık anlatırken “Yıkanırım” olabilir.

Kişi Yıkanmak Uyanmak Giyinmek
Ben mi lavo mi sveglio mi vesto
Sen ti lavi ti svegli ti vesti
O / kibar tekil siz si lava si sveglia si veste
Biz ci laviamo ci svegliamo ci vestiamo
Siz, çoğul vi lavate vi svegliate vi vestite
Onlar si lavano si svegliano si vestono

Svegliarsi fiilinin “biz” biçimi ci svegliamo olur; yazıya fazladan bir i eklenmez. Vestirsi ise mi vesto diye çekilir; her -ire fiilinde olduğu gibi ona da otomatik olarak -isc- eklemek doğru değildir.

Diğer üç günlük fiilin tam çekimi de aynı eşleştirmeyi izler:

Kişi Adı … olmak Kalkmak Uykuya dalmak
Ben mi chiamo mi alzo mi addormento
Sen ti chiami ti alzi ti addormenti
O / kibar tekil siz si chiama si alza si addormenta
Biz ci chiamiamo ci alziamo ci addormentiamo
Siz, çoğul vi chiamate vi alzate vi addormentate
Onlar si chiamano si alzano si addormentano

Bu tablolarda cinsiyete göre bir değişiklik yoktur: Bir erkek de bir kadın da mi alzo der. Cinsiyet farkı bazı geçmiş zaman biçimlerinde ortaya çıkar; bu ayrıntı ilerideki bölümde açıklanıyor.

4. Cümle, olumsuzluk ve soru

Başlangıç için güvenilir sıra dönüşlülük zamiri + çekimli fiil biçimindedir:

  • Mi preparo per uscire. — Dışarı çıkmak için hazırlanıyorum.
  • Ci vestiamo in fretta. — Aceleyle giyiniyoruz.

Olumsuzluk için non, bu ikilinin önüne gelir:

  • Non mi alzo presto la domenica. — Pazar günleri erken kalkmam.
  • Non si addormentano subito. — Hemen uykuya dalmıyorlar.

Soru kurarken zamirle fiilin yerini değiştirmezsiniz. Türkçedeki “mı/mi” soru ekine denk gelen ayrı bir ek de kullanılmaz; konuşmada tonlama, yazıda soru işareti yeterli olabilir:

  • Ti alzi presto? — Erken kalkıyor musun?
  • A che ora vi svegliate? — Saat kaçta uyanıyorsunuz?

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki örneklerde tanışma dili, günlük alışkanlıklar ve devam eden işler birlikte yer alıyor. Türkçe çevirilerin her zaman “kendini” içermediğine dikkat edin.

İtalyanca Türkçe Açıklama
Come ti chiami? Adın ne? Samimi tekil hitap.
Mi chiamo Deniz. Adım Deniz. Doğal bir tanışma cümlesi.
Buongiorno, come si chiama? Merhaba, adınız nedir? Tek kişiye kibar hitap.
Mi sveglio alle sette. Saat yedide uyanırım. Düzenli alışkanlık.
Mi sveglio alle sette, ma mi alzo alle sette e mezza. Yedide uyanırım ama yedi buçukta kalkarım. Uyanmakla yataktan kalkmak farklıdır.
Ti lavi le mani prima di mangiare? Yemekten önce ellerini yıkar mısın? Beden bölümünü yıkama.
Si veste elegante. Şık giyinir. Burada nasıl giyindiği anlatılır.
Ci divertiamo molto. Çok eğleniyoruz. Sözcüğü sözcüğüne “kendimizi eğlendiriyoruz” demek gerekmez.
Vi preparate per la cena? Akşam yemeği için hazırlanıyor musunuz? Birden çok kişiye soru.
I bambini si addormentano presto. Çocuklar erkenden uykuya dalar. Çoğul özne, çoğul fiil.
Non mi sento bene oggi. Bugün kendimi iyi hissetmiyorum. Olumsuzluk zamirden önce gelir.
Dobbiamo vestirci in fretta. Aceleyle giyinmeliyiz. Zamir mastarın sonuna bağlanmıştır.

Sık yapılan hatalar

1. Türkçede ayrı sözcük yok diye zamiri atlamak

  • Yanlış: Io sveglio alle sette.
  • Doğru: Mi sveglio alle sette. — Saat yedide uyanırım.
  • Neden? Svegliare birini uyandırmaktır; svegliarsi uyanmaktır. Io “ben” demektir ve mi yerine geçmez. “Ben uyanırım” vurgusu istenirse Io mi sveglio denebilir.

2. Sözlükteki si biçimini her kişiyle kullanmak

  • Yanlış: Noi si alziamo presto.
  • Doğru: Noi ci alziamo presto. — Biz erken kalkarız.
  • Neden? “Biz” için ci, “siz” çoğul için vi gerekir. Yalnız fiilin sonunu değiştirmek yetmez; zamir de özneyle eşleşmelidir.

3. Çekimli fiilde zamiri sona koymak

  • Yanlış: Lavo mi ogni mattina.
  • Doğru: Mi lavo ogni mattina. — Her sabah yıkanırım.
  • Neden? Normal bildirme cümlesinde zamir çekimli fiilin önündedir. Lavarmi gibi birleşik biçimler mastarla; Lavati! gibi biçimler ise belirli emirlerle kullanılır. Bu farklı ortamları birbirine karıştırmayın.

4. Olumsuzluk sözcüğünü araya yerleştirmek

  • Yanlış: Mi non vesto subito.
  • Doğru: Non mi vesto subito. — Hemen giyinmiyorum.
  • Neden? Temel sıra non + zamir + fiil biçimindedir. Türkçedeki olumsuzluk eki fiile bağlanır; İtalyancada ise non ayrı bir sözcüktür.

5. Türkçedeki çoğul “siz” çekimini kibar tekile taşımak

  • Yanlış: Signora, come ti chiami? — Kibar hitap amaçlandığında.
  • Doğru: Signora, come si chiama? — Hanımefendi, adınız nedir?
  • Neden? Ti chiami samimi “sen” biçimidir. Kibar tekil Lei, üçüncü tekil kişi çekimini alır. Bir gruba “Adlarınız ne?” diye sorarken ise Come vi chiamate? kullanılır.

6. Dönüşlü fiile geçmiş zamanda avere getirmek

  • Yanlış: Ho svegliato alle sette. — “Yedide uyandım” anlamında.
  • Doğru: Mi sono svegliato alle sette. / Mi sono svegliata alle sette. — Yedide uyandım.
  • Neden? Dönüşlü fiillerin bu geçmiş zamanında essere kullanılır. Ho svegliato Marco ise “Marco'yu uyandırdım” demektir; artık yapılan iş başka bir kişiye yönelmiştir.

Kullanım notları

Türkçedeki “kendi” sözcüğünü her yere eklemeyin

Mi lavo için “Kendimi yıkıyorum” anlamı açıklayıcı olabilir; gündelik Türkçede çoğu durumda “Yıkanıyorum” daha doğaldır. Aynı şekilde mi riposo “Dinleniyorum”, mi arrabbio “Sinirleniyorum” demektir. Çeviride “kendi” görünmemesi, İtalyancada zamirin gereksiz olduğu anlamına gelmez.

Tersi de geçerlidir: Türkçede bir iş kişinin kendisiyle ilgili diye İtalyancada mutlaka dönüşlü olmaz. Örneğin “Uyuyorum” Dormo demektir; buna keyfî olarak mi eklenmez. Mi addormento ise “Uykuya dalıyorum” anlamındadır. Yeni bir fiille karşılaşınca zamirli olup olmadığını sözlükten kontrol edin.

Beden bölümlerinde iyelik nasıl anlatılır?

Türkçede “ellerimi yıkıyorum” deriz; ellerin bana ait olduğu sözcüğün içindeki iyelik ekiyle belirtilir. İtalyancada yaygın kalıp Mi lavo le mani biçimindedir. Burada le mani “eller” demektir; ellerin kime ait olduğu mi sayesinde anlaşılır.

  • Mi lavo il viso. — Yüzümü yıkıyorum.
  • Ti lavi i capelli? — Saçını yıkıyor musun?

İyelik, bir şeyin kime ait olduğunu belirtmektir; mio, tuo gibi sözcükler bunu yapar. Bu beden bölümü kalıbında normal olarak ayrıca iyelik sözcüğü eklenmez. Lavo le mani al bambino ise “Çocuğun ellerini yıkıyorum” demektir; yıkanan eller bu kez başkasınındır.

Aynı fiilin zamirsiz biçimi farklı bir ilişki anlatabilir

Chiamo mia sorella “Kız kardeşimi arıyorum” veya bağlama göre “çağırıyorum” demektir. Mi chiamo Aylin ise “Adım Aylin” demektir. Benzer biçimde alzo la mano “Elimi kaldırıyorum”, mi alzo “Kalkıyorum” anlamındadır. Zamir bazen yalnızca “kendini” anlamı katmaz; bütün ifadenin Türkçe karşılığını değiştirir.

Si veste elegante örneğinde elegante, kişinin nasıl giyindiğini anlatır. Daha nötr bir alternatif Si veste in modo elegante — “Şık bir şekilde giyinir” biçimidir. Buradaki si, kibarlık veya resmiyet işareti değil, fiilin kişiyle kurduğu ilişkinin parçasıdır.

Temelin ötesi: ileride karşılaşacağınız yapılar

A1 düzeyinde önce şimdiki zaman çekimlerini rahatça kullanmak yeterlidir. Aşağıdaki ayrıntılar, okurken ve dinlerken karşılaşacağınız biçimleri tanımak içindir; hepsini bir anda üretmeniz gerekmez.

Her zamirli fiil gerçek anlamda dönüşlü değildir

Zamirli fiil, anlamının veya kullanımının parçası olarak zamirle kullanılan fiillerin genel adıdır. Gerçek dönüşlü kullanımda kişi işi kendisine yapar: Mi lavo — “Yıkanıyorum”. Ancak mi accorgo di un errore — “Bir hatanın farkına varıyorum” ifadesinde kişinin kendisine yaptığı bir iş yoktur. Accorgersi fiili bu zamirle öğrenilir.

Bazı çoğul kullanımlar işteşlik, yani kişilerin işi birbirlerine yapması anlamını taşır:

  • Ci salutiamo ogni mattina. — Her sabah birbirimizi selamlarız.
  • Anna e Luca si abbracciano. — Anna ile Luca birbirlerine sarılıyor.

Bu nedenle ci her zaman “kendimizi”, si her zaman “kendini” değildir. Belirsizlik varsa a vicenda — “karşılıklı, birbirine” ifadesi anlamı belirginleştirebilir: Si aiutano a vicenda — “Birbirlerine yardım ediyorlar”.

İstemek, zorunda olmak ve yapabilmek

Volere “istemek”, dovere “zorunda olmak”, potere “yapabilmek” fiillerinden sonra başka bir fiil mastar biçiminde gelir. Dönüşlülük zamirinin bu yapılarda iki yaygın yeri vardır:

  • Mi devo alzare presto. — Erken kalkmalıyım.
  • Devo alzarmi presto. — Erken kalkmalıyım.

Anlam aynıdır. İkinci biçimde alzarsi mastarındaki si, konuşan kişiye göre mi olur ve fiile bitişir. “Biz” için Dobbiamo alzarci — “Kalkmalıyız” denir. Zamiri iki yere birden koymayın: Mi devo alzarmi bu anlamda yanlıştır.

Bu iki yerleşim seçeneğini her iki fiilli yapıya genellemeyin. Örneğin Cerco di rilassarmi — “Rahatlamaya çalışıyorum” kalıbında cercare di kendine özgü yapısıyla öğrenilmelidir.

Geçmiş zamanda essere ve uyum

Passato prossimo, geçmişte gerçekleşmiş olayları anlatan yaygın bir birleşik zamandır. “Birleşik” denmesinin nedeni iki fiil parçasından oluşmasıdır: burada essere yardımcı fiili ve geçmiş zaman ortacı denilen alzato gibi biçim. Yardımcı fiil zamanı kurmaya yardım eder; ortaç ise esas işi belirtir.

Dönüşlü fiillerde bu zamanda essere kullanılır ve ortaç, öznenin cinsiyetine ve tekil ya da çoğul oluşuna uyar. Burada cinsiyet, dilin eril ve dişil biçim ayrımıdır; Türkçede bunun karşılığı olan bir çekim yoktur.

İtalyanca Türkçe Uyum
Mi sono alzato presto. Erken kalktım. Erkek konuşan kişi.
Mi sono alzata presto. Erken kalktım. Kadın konuşan kişi.
Ci siamo alzati presto. Erken kalktık. Erkeklerden oluşan veya karma grup.
Ci siamo alzate presto. Erken kalktık. Kadınlardan oluşan grup.

Zamirin yeri yine çekimli parçanın önüdür: mi sono alzato. Dovere gibi fiillerin geçmiş zamanla birleşmesi ayrıca öğrenilecek bir konudur; başlangıçta doğrudan dönüşlü fiilin bu temel kalıbını sağlamlaştırın.

Emirlerde zamirin yeri

Emir, birinden bir işi yapmasını istemek için kullanılan fiil biçimidir. Samimi tekil olumlu emirlerde zamir sona bitişir:

  • Alzati! — Kalk!
  • Lavati le mani! — Ellerini yıka!
  • Vestiti! — Giyin!

Kibar tekil emirde ise öne gelir: Si accomodi! — “Buyurun, oturun!” Samimi tekil olumsuz emirde iki biçim de kullanılır: Non alzarti! ve Non ti alzare! — “Kalkma!” Bu yer değişimleri normal bildirme cümlesinin kuralını bozmaz; farklı fiil yapılarının kendi kurallarıdır.

Diğer zamirlerle birleşme ve kişisiz si

İki kısa zamir yan yana geldiğinde biçim değişikliği görebilirsiniz. Mi lavo le mani — “Ellerimi yıkıyorum” cümlesinde ellerden yeniden söz ederken Me le lavo denebilir: “Onları yıkıyorum.” Burada mi, başka bir zamirden önce me olur. Ti, si, ci, vi de bu tür birleşimlerde sırasıyla te, se, ce, ve biçimlerine geçebilir. Başlangıçta beden bölümünü açıkça söylemek daha kolaydır.

Ayrıca her si dönüşlü değildir. Qui si mangia bene — “Burada iyi yemek yenir” cümlesindeki si, belirli bir kişi söylemeden genel bir durum anlatır. Buna kişisiz kullanım denir. Luca si lava — “Luca yıkanıyor” cümlesinde ise işi yapan kişi bellidir ve eylem kendisine yönelir. Kişisiz yapı dönüşlü bir fiille birleşirse In vacanza ci si alza tardi — “Tatilde geç kalkılır” gibi ci si dizilişleri görülür; bu, “biz” çekimi olan ci alziamo ile aynı yapı değildir.

Çalışma önerileri

  1. Kendi sabahınızı beş cümleyle anlatın. Örneğin Mi sveglio alle sette. Mi alzo alle sette e un quarto — “Yedide uyanırım. Yediyi çeyrek geçe kalkarım.” Ardından aynı rutini bir arkadaşınız için ti, iki kişi için ci kullanarak yeniden kurun. Her değişimde hem zamiri hem fiil sonunu kontrol edin.
  2. Zamirli ve zamirsiz biçimleri karşılaştırın. Bir karta Sveglio mia figlia — “Kızımı uyandırıyorum”, arkasına Mi sveglio — “Uyanıyorum” yazın. Aynısını vestire/vestirsi ve alzare/alzarsi ile yapın. Böylece küçük zamirin anlam üzerindeki etkisi görünür hâle gelir.
  3. Bir soruya üç farklı karşılık verin. A che ora ti alzi? — “Saat kaçta kalkıyorsun?” sorusunu önce olumlu, sonra olumsuz, sonra zorunlulukla cevaplayın: Mi alzo presto — “Erken kalkarım”; Non mi alzo presto — “Erken kalkmam”; Devo alzarmi presto — “Erken kalkmalıyım”. Bu çalışma tek bir kalıbı farklı durumlarda kullanmayı öğretir.

İlgili konular

Ön koşul

İtalyancada Düzenli -are FiilleriA1

Bu kavram üzerine inşa edilen kavramlar

Diğer A1 kavramları

Bu kavram diğer dillerde

Tüm dillerde karşılaştır