A2

İtalyancada geçmiş zamanda dönüşlü fiiller

Verbi Riflessivi al Passato

Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.

Kısaca

İtalyancada dönüşlü fiiller, tamamlanmış geçmiş olayları anlatan passato prossimo zamanında essere yardımcı fiiliyle kurulur: Mi sono svegliata — “Uyandım” (kadın konuşmacı). Yapının sırası dönüşlülük zamiri + essere çekimi + geçmiş zaman ortacı şeklindedir; son parçanın sonu, eylemi yapan kişinin cinsiyetine ve tekil ya da çoğul olmasına göre değişir: svegliato, svegliata, svegliati, svegliate. Başlangıçta bu üç parçayı birlikte öğrenmek, hem zamiri hem de uyumu unutmamanızı sağlar.

Genel bakış

“Sabah kaçta kalktın?”, “Dün akşam eğlendiniz mi?”, “Nerede tanıştınız?” gibi sorular İtalyancada sık sık bu yapıyı gerektirir. Dönüşlü fiil, temel anlamıyla kişinin yaptığı işin yine kendisine yöneldiği fiildir: lavarsi — “yıkanmak”. Ancak aynı zamirlerle kullanılan her fiili Türkçeye “kendini” ekleyerek çeviremeyiz. Arrabbiarsi “sinirlenmek”, divertirsi “eğlenmek”, svegliarsi “uyanmak” demektir. Bu fiilleri sözlükteki biçimleri ve anlamlarıyla birlikte öğrenmek gerekir.

A2 düzeyinde asıl hedef, bu fiillerle bitmiş olayları anlatabilmektir. Passato prossimo, Türkçeye çoğu günlük anlatımda “kalktım, giyindim, eğlendik” diye çevrilen birleşik bir geçmiş zamandır. “Birleşik” denmesinin nedeni, zaman anlamının tek kelimeyle değil, bir yardımcı fiil ile fiilin başka bir biçiminin birleşmesiyle kurulmasıdır. Adındaki “yakın” anlamı sizi yanıltmasın: Geçen yılki evliliğinizden söz ederken de bu zaman kullanılabilir.

Türkçede “uyandım” kelimesi konuşanın kadın mı erkek mi olduğunu göstermez. İtalyancada ise Mi sono svegliato erkek, Mi sono svegliata kadın konuşmacı için kullanılır. Buna karşılık iki dilde de “ben” anlamındaki kelimeyi ayrıca söylemek çoğu zaman gerekmez. Önemli fark şudur: İtalyancada io atılabilir, fakat bu yapıda mi atılamaz.

Yapı nasıl kurulur?

1. Fiili dönüşlülük zamiriyle birlikte düşünün

Mastar, fiilin sözlükteki çekimsiz biçimidir. Dönüşlü fiillerin mastarı -si ile biter: alzarsi “kalkmak”, vestirsi “giyinmek”, divertirsi “eğlenmek”. Çekimde bu si, kişiye göre değişir ve yardımcı fiilin önüne geçer.

Zamir, bir kişinin ya da başka bir varlığın yerine kullanılan sözdür. Buradaki dönüşlülük zamirleri mi, ti, si, ci, vi, si biçimleridir. Bunlar eyleme katılan kişiyle bağlantıyı kurar; Türkçede her zaman ayrı bir kelimeyle karşılanmaz.

Kişi Dönüşlülük zamiri Essere çekimi
Ben mi sono
Sen ti sei
O si è
Biz ci siamo
Siz vi siete
Onlar si sono

Yardımcı fiil, bu yapıda kendi sözlük anlamından çok zamanın kurulmasına yarayan fiildir. Essere tek başına “olmak” anlamına gelebilir; fakat mi sono alzato içinde “oldum” diye ayrı çevrilmez. Bütün yapı “kalktım” anlamına gelir.

2. Geçmiş zaman ortacını ekleyin

Geçmiş zaman ortacı, İtalyancadaki adıyla participio passato, birleşik zamanlarda kullanılan fiil biçimidir. Bu derste Türkçedeki sıfat-fiillerle bire bir eşleştirmeye çalışmak yerine, onu geçmiş zaman yapısının son parçası olarak tanımak yeterlidir.

Düzenli fiillerde, mastarın dönüşlülük eki çıkarıldıktan sonraki fiil grubuna göre şu biçimler oluşur:

Mastar Erkek tekil temel biçim Türkçesi
alzarsi alzato kalkmak
svegliarsi svegliato uyanmak
sedersi seduto oturmak
divertirsi divertito eğlenmek
vestirsi vestito giyinmek

Genel örüntü -are → -ato, -ere → -uto, -ire → -ito şeklindedir. Bununla birlikte, her fiilin ortacı düzenli değildir. Örneğin mettersi “kendini bir duruma getirmek; üzerine giymek” gibi bağlama göre değişen anlamlar taşır ve ortacı messo olur. Mi sono messa il cappotto — “Paltomu giydim” cümlesinde kadın konuşmacı için messa kullanılır. Yeni fiilleri öğrenirken yalnız mastarı değil, geçmiş biçimini de not edin.

3. Son eki özneye göre ayarlayın

Özne, cümlede kimin ya da neyin söz konusu eylemi yaptığını belirten kişidir veya varlıktır. Burada geçmiş zaman ortacı özneyle uyum gösterir; yani sonu öznenin cinsiyetine ve sayısına göre değişir.

Özne Örnek Türkçesi
Bir erkek Marco si è alzato. Marco kalktı.
Bir kadın Anna si è alzata. Anna kalktı.
Erkeklerden oluşan veya karma grup Marco e Anna si sono alzati. Marco ile Anna kalktı.
Yalnız kadınlardan oluşan grup Anna e Giulia si sono alzate. Anna ile Giulia kalktı.

Geleneksel standart kullanımda karma gruplar için -i kullanılır. Yalnız kadınlardan oluşan bir grupta ise -e gerekir. Bu ayrım yalnız loro “onlar” için değildir: “Biz kalktık” derken de grubun kimlerden oluştuğuna göre ci siamo alzati veya ci siamo alzate seçilir.

4. Tam çekimi görün

Aşağıdaki tablo svegliarsi “uyanmak” fiilinin bütün kişi çekimlerini gösterir. Eğik çizgiden önce erkek veya karma grup, sonra kadın veya yalnız kadınlardan oluşan grup biçimi verilmiştir.

Kişi Passato prossimo Türkçesi
Ben mi sono svegliato / svegliata uyandım
Sen ti sei svegliato / svegliata uyandın
O si è svegliato / svegliata uyandı
Biz ci siamo svegliati / svegliate uyandık
Siz vi siete svegliati / svegliate uyandınız
Onlar si sono svegliati / svegliate uyandılar

Özne zamirini yalnız vurgu veya karşılaştırma gerektiğinde ekleyebilirsiniz: Io mi sono svegliato presto, tu ti sei svegliato tardi — “Ben erken uyandım, sen geç uyandın.” Buradaki io ve tu ek bilgidir; mi ve ti ise fiil yapısının parçasıdır.

5. Olumsuzluk ve soru

Olumsuzluk için non, dönüşlülük zamirinin önüne gelir:

  • Non mi sono alzata presto. — “Erken kalkmadım.” (Kadın konuşmacı.)
  • Non ci siamo divertiti. — “Eğlenmedik.” (Erkek veya karma grup.)

Türkçedeki soru eki gibi ayrı bir ek kullanılmaz. Konuşurken ses tonuyla, yazarken soru işaretiyle soru kurabilirsiniz; kelime sırası değişmek zorunda değildir:

  • Ti sei riposata? — “Dinlendin mi?” (Bir kadına.)
  • A che ora vi siete svegliati? — “Saat kaçta uyandınız?” (Erkek veya karma gruba.)

“Zamir önce mi, sonra mı?” diye düşündüğünüzde, bu zaman için non + zamir + essere + ortaç sırasına dönün. Soru kelimesi varsa yapının başına gelebilir.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki cümleler günlük rutin, duygular ve karşılıklı ilişkiler gibi farklı kullanım alanlarını gösterir. Türkçe çevirinin tek başına vermediği cinsiyet veya grup bilgisi not sütununda belirtilmiştir.

İtalyanca Türkçe Not
Mi sono svegliata alle sette. Saat yedide uyandım. Kadın konuşmacı.
Ti sei alzato subito? Hemen kalktın mı? Bir erkeğe soruluyor.
Anna si è vestita in fretta. Anna aceleyle giyindi. Kadın özneyle uyum.
Non mi sono fatto la barba stamattina. Bu sabah tıraş olmadım. Erkek konuşmacı; düzensiz ortaç.
Ci siamo lavati le mani prima di mangiare. Yemekten önce ellerimizi yıkadık. Erkek veya karma grup.
Vi siete riposate dopo il viaggio? Yolculuktan sonra dinlendiniz mi? Yalnız kadınlardan oluşan gruba soru.
Si è divertito molto. Çok eğlendi. Erkek özne.
Mi sono sentita meglio dopo una passeggiata. Bir yürüyüşten sonra kendimi daha iyi hissettim. Kadın konuşmacı.
Ci siamo conosciuti a Roma. Roma'da tanıştık. Karşılıklı eylem; erkek veya karma grup.
Si sono sposati l'anno scorso. Geçen yıl evlendiler. Erkek veya karma grup.
Le bambine si sono addormentate sul divano. Kız çocukları kanepede uyuyakaldı. Dişil çoğul uyumu.
Perché ti sei arrabbiata? Neden sinirlendin? Bir kadına soruluyor.

Ci siamo conosciuti cümlesinde kişiler kendilerini değil, birbirlerini tanımışlardır. Si sono sposati da bağlama göre “birbirleriyle evlendiler” anlamını taşır. Dolayısıyla zamirli yapıyı tanımak, çeviriye her defasında “kendi” kelimesini eklemekten daha yararlıdır.

Sık yapılan hatalar

1. Essere yerine avere kullanmak

  • Yanlış: Mi ho svegliato alle sette.
  • Doğru: Mi sono svegliato alle sette. — “Saat yedide uyandım.” (Erkek konuşmacı.)
  • Neden: Doğrudan dönüşlü fiil çekiminde yardımcı fiil essere olur. Başka fiillerde sık gördüğünüz ho, bu yapıya taşınmaz.

2. Dönüşlülük zamirini atlamak

  • Yanlış: Sono svegliata alle sette. (“Saat yedide uyandım” demek isterken.)
  • Doğru: Mi sono svegliata alle sette. — “Saat yedide uyandım.”
  • Neden: Özne zamiri olan io söylenmeyebilir, ama svegliarsi fiilinin mi parçası gereklidir. Sono sveglia ise başka bir yapıdır ve “Uyanığım” anlamına gelir.

3. Türkçede cinsiyet görünmediği için uyumu unutmak

  • Yanlış: Giulia si è vestito.
  • Doğru: Giulia si è vestita. — “Giulia giyindi.”
  • Neden: Son ek, Türkçe çeviriye değil İtalyanca cümlenin öznesine göre seçilir. Aynı nedenle iki kadının “Eğlendik” demesi Ci siamo divertite olur.

4. Zamiri yardımcı fiilden sonraya koymak

  • Yanlış: Sono mi alzato.
  • Doğru: Mi sono alzato. — “Kalktım.” (Erkek konuşmacı.)
  • Neden: Bu birleşik zamanda zamir yardımcı fiilden önce gelir. Olumsuz biçim de Non mi sono alzato — “Kalkmadım” olur; zamirin yerini değiştirmez.

5. Dönüşlü ve dönüşlü olmayan fiili aynı anlamda kullanmak

  • Yanlış: Ho svegliato alle sette. (“Saat yedide uyandım” demek isterken.)
  • Doğru: Mi sono svegliato alle sette. — “Saat yedide uyandım.”
  • Karşılaştırma: Ho svegliato mio figlio alle sette. — “Oğlumu saat yedide uyandırdım.”
  • Neden: Svegliarsi “uyanmak”, svegliare qualcuno “birini uyandırmak” demektir. Zamirin çıkarılması yalnız biçimi değil, kimin ne yaptığını da değiştirir.

Kullanım notları

Günlük dilde de özenli yazıda da aynı temel yapı

Mi sono alzato, si è preparata, ci siamo divertiti gibi biçimler yalnız samimi konuşmaya özgü değildir. İş arkadaşına gününüzü anlatırken de resmî bir metinde de aynı temel kurallar geçerlidir. Zamirleri veya uyum eklerini konuşma dilinde gereksiz diye çıkarmayın.

Nezaket amacıyla tek kişiye Lei “siz” diye hitap edildiğinde üçüncü tekil kişi çekimi kullanılır. Bir kadına Si è riposata, signora? — “Dinlendiniz mi, hanımefendi?”; bir erkeğe Si è riposato, signore? — “Dinlendiniz mi, beyefendi?” denebilir. Burada hitap tek kişiye yöneliktir; vi siete ise birden fazla kişiye seslenirken kullanılır.

Vücut bölümlerinde Türkçedeki iyelik ekini aramayın

Türkçede “ellerimi yıkadım” deriz. İtalyancada doğal karşılık Mi sono lavato le mani olur (erkek konuşmacı). Le, ismin önünde kullanılan ve burada belirli ellerden söz edildiğini gösteren belirli tanımlıktır. Mi zaten ellerin kime ait olduğunu anlaşılır kıldığı için ayrıca “benim” demek çoğu durumda gerekmez.

Bu cümlede mani “eller” dişil çoğul olmasına rağmen lavato değişmez; erkek konuşmacıyla uyum gösterir. Kadın konuşmacı Mi sono lavata le mani der. Aynı mantıkla Anna si è lavata i capelli — “Anna saçlarını yıkadı” cümlesinde de lavata, saçlara değil Anna'ya göre seçilir.

“Dün” her zaman tek bir geçmiş zaman gerektirmez

Ieri mi sono alzato alle sei — “Dün saat altıda kalktım” bitmiş, belirli bir olayı bildirir. Buna karşılık Da bambino mi alzavo presto — “Çocukken erken kalkardım” geçmişteki bir alışkanlığı anlatır. İkinci cümlede imperfetto, yani geçmişte süren durumları ve alışkanlıkları anlatan zaman vardır. Dönüşlü fiil olması, bütün geçmiş anlatımların passato prossimo ile yapılacağı anlamına gelmez.

Bir adım ötesi: Daha sonra karşılaşacağınız yapılar

Bu bölümdeki ayrımları hemen üretmek zorunda değilsiniz. Başlangıç için mi sono alzato/a kalıbını doğru kullanmanız yeterlidir. Aşağıdaki bilgiler, ileride gördüğünüz farklı biçimleri temel kuralla çelişiyormuş gibi algılamamanıza yardımcı olur.

Karşılıklılık ve zamirli fiiller

Ci siamo incontrati davanti alla stazione — “İstasyonun önünde buluştuk” cümlesinde ci, “birbirimizle” ilişkisini kurar. Buna karşılıklılık, yani birden fazla kişinin eylemi birbirine yöneltmesi denir. Ci siamo lavati ise bağlama göre herkesin kendisini yıkadığını veya birbirlerini yıkadıklarını anlatabilir. Gerekirse a vicenda “birbirini, karşılıklı olarak” ifadesi anlamı belirginleştirir: Ci siamo aiutati a vicenda — “Birbirimize yardım ettik.”

Bazı fiillerde “kendi kendine yapmak” açıklaması zaten işlemez: accorgersi “farkına varmak” demektir. Mi sono accorta dell'errore — “Hatanın farkına vardım” cümlesinde kadın konuşmacı için accorta kullanılır. Bu tür zamirli fiiller, zamiri sözlük anlamlarının bir parçası olarak taşır. Yine de her zamirli İtalyanca fiilin otomatik olarak aynı çekim grubunda olduğunu varsaymayın; yeni fiilin yardımcı fiilini de öğrenin.

Dovere, potere ve volere ile zamirin yeri

Dovere “zorunda olmak”, potere “yapabilmek”, volere “istemek” gibi fiiller dönüşlü bir mastarla birleştiğinde yardımcı fiil seçimi, zamirin yerine bağlı olarak değişebilir. Bu, başlangıçtaki “dönüşlü fiille essere” kuralının dışında kalan daha geniş bir yapıdır.

İtalyanca Türkçe Açıklama
Mi sono dovuta alzare presto. Erken kalkmak zorunda kaldım. Zamir önde; kadın konuşmacıyla uyum.
Ho dovuto alzarmi presto. Erken kalkmak zorunda kaldım. Zamir mastara bağlı; yardımcı fiil değişir.

İlk cümlede mi bütün yapının başındadır; essere ve kadın konuşmacı için dovuta kullanılır. İkincide zamir alzarmi biçiminde mastarın sonundadır; avere ile kurulan ho dovuto değişmeden kalır. İki cümle de doğrudur. Bu çift, Mi ho alzato gibi doğrudan bir dönüşlü çekimi doğru hâle getirmez.

İki zamir bir araya gelince

Mi sono lavata le mani — “Ellerimi yıkadım” cümlesini kadın konuşmacı söylüyor olsun. “Eller” daha önce belirtilmişse onun yerine le “onları” zamiri gelebilir: Me le sono lavate — “Onları yıkadım.” Burada iki önemli değişiklik vardır: mi, başka bir zamirin önünde me olur; lavate ise öne gelen le ile uyum gösterir.

Bu ileri düzey örnekte doğrudan nesne, yani “neyi yıkadım?” sorusunun cevabı olan le mani, zamirle temsil edilmiştir. O nedenle temel mi sono lavata le mani örneğindeki uyum açıklaması bu yapıya aynen taşınmaz. Başlangıçta iki zamirli biçimler yerine ismi açıkça kullanmak daha kolaydır.

Başka birleşik zamanlarda da aynı iskelet

Daha önce olmuş bir olaydan söz ederken Mi ero già vestita quando hai chiamato — “Aradığında çoktan giyinmiştim” denebilir (kadın konuşmacı). Burada essere geçmiş biçime dönüşür, fakat zamirin yeri ve vestita uyumu korunur. Yani bugün öğrendiğiniz üç parçalı yapı yalnız tek bir zaman için değil, sonraki birleşik zamanları anlamak için de sağlam bir temeldir.

Çalışma önerileri

  1. Kendi sabahınızı üç cümleyle anlatın. “Uyandım, kalktım, giyindim” sırasını kendi cinsiyetinize uygun yazın. Sonra aynı anlatıyı başka bir kişi ve yalnız kadınlardan oluşan bir grup için değiştirin. Yalnız yardımcı fiili değil, zamiri ve son eki de kontrol edin.
  2. Fiilleri karşılaştırmalı öğrenin. Bir sayfaya Ho svegliato mia sorella — “Kız kardeşimi uyandırdım”; yanına Mi sono svegliato — “Uyandım” (erkek konuşmacı) yazın. Ardından “saçlarımı yıkadım” ve “arabayı yıkadım” gibi çiftler kurun. Bu yöntem yardımcı fiil seçimini eylemin anlamına bağlar.
  3. Kısa bir konuşmayı dönüştürün. Ti sei divertita? — “Eğlendin mi?” sorusunu önce olumlu, sonra olumsuz yanıtlayın: Mi sono divertita — “Eğlendim”; Non mi sono divertita — “Eğlenmedim.” Daha sonra soruyu bir gruba yöneltin. Her seferinde şu üç soruyu sorun: Kimden söz ediyorum, hangi zamir gerekiyor, son ek ne olmalı?

İlgili konular

  • Önce öğrenin: Dönüşlü fiiller — mi, ti, si, ci, vi, si zamirlerini ve günlük rutin fiillerinin temel kullanımını pekiştirin. Geçmiş zamanda aynı kişi ilişkilerini koruyup yardımcı fiili ve uyumlu geçmiş biçimini eklersiniz.

Ön koşul

İtalyancada dönüşlü fiillerA1

Diğer A2 kavramları

Bu kavram diğer dillerde

Tüm dillerde karşılaştır