İtalyancada Sapere ve Conoscere Farkı
Sapere e Conoscere
Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.
Kısaca
İtalyancada sapere, bir bilgiyi bilmeyi veya bir işi yapmayı bilmeyi; conoscere ise bir kişiyi tanımayı, bir yere ya da konuya aşina olmayı anlatır. So nuotare “Yüzme biliyorum”, Conosco Maria “Maria’yı tanıyorum” demektir. Türkçedeki “bilmek–tanımak” ayrımı iyi bir başlangıçtır; ancak “Roma’yı biliyorum” gibi bazı Türkçe cümlelerde İtalyanca conoscere gerekir.
Genel bakış
Birine adres sorarken, arkadaşınızdan söz ederken ya da hangi işleri yapabildiğinizi anlatırken bu iki fiille karşılaşırsınız. İkisinin de Türkçeye bazen “bilmek” diye çevrilmesi kafa karıştırabilir. Asıl soru, Türkçe cümlede hangi sözcüğün geçtiği değil, nasıl bir bilgiden söz edildiğidir: Bir cevabı mı biliyorsunuz, bir beceriniz mi var, yoksa bir kişiye veya yere mi aşinasınız?
Bu ayrım A1 düzeyinde öğrenilir. Önce günlük kullanımdaki üç kalıbı yerleştirmek yeterlidir: bilgi için sapere, öğrenilmiş beceri için sapere + fiil, tanışıklık için conoscere. Her iki fiilin de sık kullanılan şimdiki zaman biçimlerini öğrenmek gerekir; yalnızca sözlük biçimlerini bilmek konuşmaya yetmez.
Türkçe konuşanlar için önemli bir kolaylık da vardır: İtalyancada da “ben, sen, biz” gibi sözcükler çoğu zaman söylenmez. So tek başına “biliyorum”, conosciamo ise “tanıyoruz/biliyoruz” anlamını taşıyabilir. Aşağıda önce bu günlük kullanımları, sonra geçmiş zamanda ve daha ileri anlatımlarda ortaya çıkan anlam farklarını bulacaksınız.
Nasıl kullanılır?
1. Şimdiki zaman çekimleri
Fiil, bir işi veya durumu anlatan sözcüktür. Çekim, bu sözcüğün kimin için kullanıldığına ve zamana göre biçim değiştirmesidir. Sapere ve conoscere, mastar, yani henüz kişiye ve zamana göre çekilmemiş sözlük biçimleridir.
Aşağıdaki biçimler İtalyancadaki presente zamanına aittir. Bu zaman, bağlama göre Türkçedeki “biliyorum” veya “bilirim” gibi karşılıklarla çevrilebilir.
| Kişi | Sapere: bilmek | Conoscere: tanımak, aşina olmak |
|---|---|---|
| Ben | io so | io conosco |
| Sen | tu sai | tu conosci |
| O | lui/lei sa | lui/lei conosce |
| Biz | noi sappiamo | noi conosciamo |
| Siz | voi sapete | voi conoscete |
| Onlar | loro sanno | loro conoscono |
Sapere düzensizdir; yani bütün biçimleri tek bir kolay ek kuralından çıkarılamaz. Özellikle so, sai, sa ve çift p ile yazılan sappiamo biçimlerine dikkat edin. Conoscere için de conosco ve conoscono biçimlerini bütün olarak öğrenmek yararlıdır.
Özne, cümlede işi yapan ya da belirtilen durumda olan kişidir. Özne açıkça belirtilmek zorunda değildir: Sappiamo la risposta “Cevabı biliyoruz” demektir. Noi sappiamo la risposta da doğrudur; noi eklendiğinde “biz” daha belirgin olabilir.
2. Bir bilgiyi bilmek: sapere
Bir cevap, saat, adres, ad veya olay hakkında bilginiz varsa sapere kullanılır. Bu fiilden sonra doğrudan bir isim (kişiyi, yeri, şeyi veya kavramı adlandıran sözcük) gelebilir:
- So la risposta. — Cevabı biliyorum.
- Sai il suo numero di telefono? — Onun telefon numarasını biliyor musun?
Bilinen şey daha uzun bir cümleyle de anlatılabilir. Türkçedeki “nerede olduğunu”, “ne zaman geldiğini”, “gelip gelmediğini” gibi yapılara dikkat edin:
- So dove abita. — Nerede oturduğunu biliyorum.
- Sai quando parte il treno? — Trenin ne zaman kalktığını biliyor musun?
- Non so se viene. — Gelip gelmeyeceğini bilmiyorum.
- So che oggi lavori. — Bugün çalıştığını biliyorum.
Burada dove “nerede”, quando “ne zaman”, se ise bu kullanımda “olup olmadığını” anlamına gelir. Che, bir bilgiyi cümlenin devamına bağlar; Türkçede çoğu zaman ayrı bir sözcükle değil, “-dığını” gibi eklerle karşılanır. Bu nedenle So che… yapısını sözcük sözcük çevirmek yerine “... olduğunu biliyorum” diye düşünmek daha kolaydır.
3. Bir işi yapmayı bilmek: sapere + mastar
Öğrenilmiş bir beceriyi anlatırken sapere + mastar kullanılır. Yüzmek, yemek yapmak, araba kullanmak ve bir müzik aleti çalmak bu gruba girer.
- So guidare. — Araba kullanmayı biliyorum.
- Mia sorella sa cucinare. — Kız kardeşim yemek yapmayı biliyor.
- Sapete parlare italiano? — İtalyanca konuşabiliyor musunuz?
Bu kalıpta iki fiilin arasına a gelmez. Kişiye göre yalnızca sapere değişir; beceriyi anlatan ikinci fiil mastar olarak kalır: so nuotare, sai nuotare, sanno nuotare — “yüzme biliyorum, yüzme biliyorsun, yüzme biliyorlar”.
Türkçedeki “-ebilmek” her zaman sapere ile karşılanmaz. Potere, izin veya koşulların elvermesiyle mümkün olan bir işi de anlatır:
- So guidare, ma oggi non posso guidare. — Araba kullanmayı biliyorum ama bugün kullanamam.
Bu kişi beceriye sahiptir; fakat bugün kullanmasına engel olan bir durum vardır. Bir işi o anda başarmayı anlatan riuscire a da farklıdır:
- So nuotare, ma non riesco a raggiungere la riva. — Yüzme biliyorum ama kıyıya ulaşamıyorum.
Başlangıçta şu ayrım yeterlidir: Beceriyi öğrendim mi? sorusu için sapere; şimdi yapmam mümkün mü? sorusu için çoğu zaman potere düşünülür.
4. Birini tanımak, bir yere aşina olmak: conoscere
Conoscere, bir kişiyle tanışıklığı veya bir yer, eser, konu ya da şey hakkında aşinalığı anlatır. Türkçede insanları genellikle “tanırız”; şehirleri, yolları ve kitapları ise “biliriz”. İtalyanca bu farklı Türkçe karşılıkları tek fiille ifade edebilir.
- Conosco tua sorella. — Kız kardeşini tanıyorum.
- Conosciamo bene questo quartiere. — Bu mahalleyi iyi biliyoruz.
- Conosci questo libro? — Bu kitabı biliyor musun?
Bir kitabı “bilmek”, bağlama göre onu duymuş, okumuş veya içeriğine aşina olmak anlamına gelebilir. Fiil tek başına kitabın tamamının okunduğunu garanti etmez. Benzer şekilde birini tanımak, onunla yakın arkadaş olmak demek değildir. Yakınlığın derecesini bene “iyi” veya di vista “sima olarak” gibi ifadeler açıklar:
- Lo conosco solo di vista. — Onu yalnızca sima olarak tanıyorum.
Bu cümlede lo, daha önce söz edilen bir erkeğin yerine kullanılan “onu” sözcüğüdür.
5. Cümleyi kurarken iki ortak özellik
Olumsuzluk için non, çekilmiş fiilin önüne gelir: Non so “Bilmiyorum”, Non conosco Marco “Marco’yu tanımıyorum”. Soru yapmak içinse bu örneklerde Türkçedeki “mı/mi” gibi ayrı bir sözcük eklenmez: Conosci Marco? “Marco’yu tanıyor musun?”
Türkçedeki “Maria’yı” sözcüğünde bulunan “-yı” ekini İtalyancada ayrıca bir sözcükle karşılamaya çalışmayın. Standart İtalyancada Conosco Maria “Maria’yı tanıyorum” denir; kişinin önüne a getirilmez. Burada Maria, fiilin doğrudan nesnesidir; yani “kimi tanıyorum?” sorusunun cevabıdır.
Bağlam içinde örnekler
Aşağıdaki cümlelerde yalnızca Türkçe karşılığa değil, bilginin türüne de bakın. Özellikle “bilmek” diye çevrilen cümlelerde iki farklı İtalyanca fiil göreceksiniz.
| İtalyanca | Türkçe | Kullanımın nedeni |
|---|---|---|
| Sai nuotare? | Yüzme biliyor musun? | Öğrenilmiş beceri. |
| Non so la risposta. | Cevabı bilmiyorum. | Belirli bir bilgi. |
| Conosci Maria? | Maria’yı tanıyor musun? | Kişiyle tanışıklık. |
| Conosciamo bene Roma. | Roma’yı iyi biliyoruz. | Şehre aşinalık. |
| Sai dove si trova la farmacia? | Eczanenin nerede olduğunu biliyor musun? | Yer bilgisi. |
| Conosco una farmacia aperta anche la domenica. | Pazar günleri de açık olan bir eczane biliyorum. | Bilinen bir işletme. |
| Mio padre sa riparare le biciclette. | Babam bisiklet tamir etmeyi biliyor. | Uygulamalı beceri. |
| Sapete a che ora inizia il film? | Filmin saat kaçta başladığını biliyor musunuz? | Saat bilgisi. |
| Non conosciamo i nuovi vicini. | Yeni komşuları tanımıyoruz. | İnsanlarla tanışıklık. |
| So che domani sei libero. | Yarın boş olduğunu biliyorum. | Bilinen bir durum. |
| Conosci un buon ristorante qui vicino? | Yakınlarda iyi bir restoran biliyor musun? | Bir yer önerisi isteniyor. |
| Non sanno usare questa macchina. | Bu makineyi kullanmayı bilmiyorlar. | Eksik olan bir beceri. |
Eczane örnekleri ayrımı açıkça gösterir: Sapere ile yerin nerede olduğu sorulur; conoscere ile belli özelliklere sahip, bildiğiniz bir işletmeden söz edilir. Konu aynı olsa da cümlenin odağı değişir.
Sık yapılan hatalar
1. Bir kişi için sapere kullanmak
- Yanlış: So Maria.
- Doğru: Conosco Maria. — Maria’yı tanıyorum.
- Neden? Burada Maria hakkında bir bilgi değil, Maria ile tanışıklık anlatılıyor. “Maria’nın nerede olduğunu biliyorum” demek isterseniz yapı değişir: So dove si trova Maria.
2. Beceriyi conoscere ile anlatmak
- Yanlış: Conosco nuotare.
- Doğru: So nuotare. — Yüzme biliyorum.
- Neden? Bir işi yapmayı bilme kalıbı sapere + mastar biçimindedir. Conoscere bu şekilde bir beceri fiilinin önüne konmaz.
3. Sapere ile ikinci fiilin arasına a eklemek
- Yanlış: So a cucinare.
- Doğru: So cucinare. — Yemek yapmayı biliyorum.
- Neden? Sapere beceri anlatırken mastara doğrudan bağlanır. Imparare a cucinare “yemek yapmayı öğrenmek” kalıbında a bulunması, aynı sözcüğün sapere ile de kullanılacağı anlamına gelmez.
4. Dolaylı bir soruyu conoscere ile kurmak
- Yanlış: Conosci dove abita Luca?
- Doğru: Sai dove abita Luca? — Luca’nın nerede oturduğunu biliyor musun?
- Neden? İstenen şey Luca ile tanışıklık değil, oturduğu yer hakkındaki bilgidir. Türkçede de “Nerede oturduğunu tanıyor musun?” demeyiz.
5. Conoscere önüne kişi için a getirmek
- Yanlış: Conosco a Paolo.
- Doğru: Conosco Paolo. — Paolo’yu tanıyorum.
- Neden? Standart dilde bu fiilden sonra kişi adı doğrudan gelir. Türkçedeki “-yu” ekini İtalyancada a ile karşılamayın.
6. Resmî hitapta yanlış kişiyi seçmek
- Yanlış: Lei sai dov’è la stazione?
- Doğru: Lei sa dov’è la stazione? — İstasyonun nerede olduğunu biliyor musunuz?
- Neden? Resmî “siz” anlamındaki Lei, fiilin “o” biçimini alır: sa, conosce. Türkçede “siz” kullandığımız için otomatik olarak çoğul sapete biçimine geçmeyin.
Kullanım notları
Rica ederken ve adres sorarken
Sai dov’è la stazione? “İstasyonun nerede olduğunu biliyor musun?” arkadaşınıza yöneltebileceğiniz doğal bir sorudur. Resmî hitapta Sa dov’è la stazione? “İstasyonun nerede olduğunu biliyor musunuz?” denir. Daha yumuşak bir rica için Mi sa dire dov’è la stazione? “İstasyonun nerede olduğunu söyleyebilir misiniz?” kullanılabilir.
Non so “Bilmiyorum” tam bir cevaptır. Lo so “Bunu biliyorum”, Non lo so ise “Bunu bilmiyorum” anlamına gelir; Türkçeye çoğu zaman yalnızca “Biliyorum/Bilmiyorum” diye çevrilir. Buradaki lo, önceki cümlede söz edilen bilgiyi temsil eder.
Aynı konuyu iki farklı açıdan anlatmak
Bazen her iki fiil de aynı konu çevresinde kullanılabilir. Bu durum temel kuralı bozmaz; bakış açısı değişir:
- So il suo nome. — Onun adını biliyorum.
- Conosco il suo nome, ma non conosco lui. — Adını biliyorum ama kendisini tanımıyorum.
İlk cümlede bilgiye sahip olmak öne çıkar. İkincisinde adın tanıdık olması ile kişinin tanınmaması karşılaştırılır. Dolayısıyla “Bir isimden önce her zaman sapere gelir” diye bir kural kurmayın.
Dil bilgisi ve dil becerisi anlatırken de iki fiili görebilirsiniz:
- So parlare italiano. — İtalyanca konuşabiliyorum.
- Conosco bene l’italiano. — İtalyancayı iyi biliyorum.
İlk cümle konuşma becerisini açıkça belirtir; ikinci cümle dil bilgisine ve dile hâkimiyete daha genel bakar. So l’italiano “İtalyanca biliyorum” da mümkündür. Yeni başlarken beceriyi açıkça söyleyen so parlare italiano kalıbı işinizi kolaylaştırır.
Temel düzeyin ötesinde
Bu bölümdeki ayrımları A1 düzeyinde hemen kullanmanız gerekmez. Yine de ileride karşılaştığınız cümleleri doğru yorumlamak için bunları tanımak yararlıdır.
Geçmiş zamanda bilmek, öğrenmek ve tanışmak
İtalyancada geçmiş zamanı seçmek, bu fiillerin Türkçe karşılığını değiştirebilir. Imperfetto, burada geçmişte devam eden bir durumu anlatır. Passato prossimo, bu örneklerde tamamlanmış bir olayı veya yeni bir duruma geçişi öne çıkarır.
| İtalyanca | Türkçe | Anlam odağı |
|---|---|---|
| Sapevo già la notizia. | Haberi zaten biliyordum. | Geçmişte sahip olunan bilgi. |
| Ho saputo la notizia ieri. | Haberi dün öğrendim. | Bilginin edinildiği olay. |
| Conoscevo già Giulia. | Giulia’yı zaten tanıyordum. | Geçmişte var olan tanışıklık. |
| Ho conosciuto Giulia ieri. | Giulia ile dün tanıştım. | Tanışıklığın başladığı olay. |
Ho saputo çoğu zaman “öğrendim/haber aldım”, ho conosciuto ise kişilerle kullanıldığında çoğu zaman “tanıştım” anlamına gelir. Ancak bunlar her bağlam için değişmez çeviriler değildir. Örneğin Ho conosciuto momenti difficili “Zor zamanlar yaşadım” cümlesinde bir kişiyle tanışma söz konusu değildir.
Bu iki fiilin passato prossimo biçiminde avere yardımcı fiili kullanılır. Yardımcı fiil, asıl fiille birlikte zaman yapısını kuran fiildir. Saputo ve conosciuto, bu yapıda kullanılan geçmiş zaman biçimleridir; bunlara “geçmiş zaman ortacı” da denir.
| Kişi | Sapere | Conoscere |
|---|---|---|
| Ben | ho saputo | ho conosciuto |
| Sen | hai saputo | hai conosciuto |
| O | ha saputo | ha conosciuto |
| Biz | abbiamo saputo | abbiamo conosciuto |
| Siz | avete saputo | avete conosciuto |
| Onlar | hanno saputo | hanno conosciuto |
“Eskiden yüzme bilmiyordum” derken geçmişteki beceri durumunu anlatırsınız: Non sapevo nuotare. Buna karşılık Non ho saputo rispondere “Cevap vermeyi başaramadım” anlamına gelebilir; belirli bir olayda uygun cevabı verememek öne çıkar. Bu yüzden geçmiş zaman seçimi yalnızca olayın ne zaman olduğuyla ilgili değildir.
Conoscere, incontrare ve conoscersi
Conoscere şimdiki zamanda “tanımak”, geçmişteki ho conosciuto biçimiyle sıklıkla “tanışmak” olabilir. Incontrare ise “karşılaşmak/buluşmak” demektir ve ilk tanışmayı zorunlu olarak anlatmaz:
- Ieri ho incontrato un vecchio amico. — Dün eski bir arkadaşımla karşılaştım.
- Ci siamo conosciuti all’università. — Üniversitede tanıştık.
İkinci cümlede conoscersi, karşılıklı bir ilişkiyi, yani “birbirini tanımayı/tanışmayı” anlatır. Bu yapı geçmiş zamanda essere yardımcı fiilini kullanır: ci siamo conosciuti. Yalnızca kadınlardan oluşan bir grup için ci siamo conosciute denir. Bunu, normal conoscere fiilinin avere ile kurulan biçiminden ayrı bir kalıp olarak öğrenin.
Sapere di ve sapore çağrışımı
Sapere di + isim bağlama göre bir şeyin tadını veya kokusunu anlatabilir:
- Questa torta sa di limone. — Bu kekin tadında limon var.
- La stanza sa di fumo. — Oda sigara kokuyor.
Burada “bilmek” anlamı yoktur. Buna karşılık So di aver sbagliato “Hata yaptığımı biliyorum” cümlesinde sapere yine bilgi anlatır. Di sonrasındaki yapı ve cümlenin bütünü anlamı belirler; görülen her sapere di ifadesini tat veya kokuyla ilişkilendirmeyin.
Tahmin ve kuşku anlatımları
Konuşma dilinde mi sa che bir tahmin veya izlenim bildirir:
- Mi sa che oggi piove. — Galiba bugün yağmur yağacak.
Bu kalıp, so che “... olduğunu biliyorum” kadar kesin değildir. İçindeki sa biçimini “biliyor” diye tek başına çevirmek, cümlenin asıl anlamını kaçırır.
Che io sappia ise “bildiğim kadarıyla” anlamına gelir:
- Che io sappia, il negozio è chiuso. — Bildiğim kadarıyla dükkân kapalı.
Buradaki sappia, congiuntivo denilen, kuşku, değerlendirme veya kesin olmayan bilgi gibi bağlamlarda kullanılan kipin bir biçimidir. Kip, konuşanın anlattığı olaya nasıl yaklaştığını gösterir. Başlangıçta bütün çekimi ezberlemek yerine bu ifadeyi bir bütün olarak tanımak yeterlidir.
Çalışma önerileri
Türkçe “bilmek” cümlelerini üç gruba ayırın. “Şifreyi biliyorum”, “yüzme biliyorum”, “bu mahalleyi biliyorum” örneklerini sırasıyla bilgi, beceri ve aşinalık olarak işaretleyin. Sonra So la password, So nuotare, Conosco questo quartiere diye söyleyin. Böylece tek bir Türkçe fiile tek bir İtalyanca karşılık bağlama alışkanlığından uzaklaşırsınız.
Aynı kişi veya yer için iki soru yazın. Örneğin Conosci Elena? “Elena’yı tanıyor musun?” ile Sai dove lavora Elena? “Elena’nın nerede çalıştığını biliyor musun?” sorularını eşleştirin. Her çifte bir olumlu, bir olumsuz cevap verin. Amaç yalnızca çekimi değil, seçimin nedenini de hatırlamaktır.
Kısa bir öz sınama yapın. Şu boşlukları tamamlayın: Io ___ guidare “Araba kullanmayı biliyorum”; Noi ___ bene Napoli “Napoli’yi iyi biliyoruz”; Tu ___ a che ora parte il treno? “Trenin saat kaçta kalktığını biliyor musun?” Cevaplar so, conosciamo, sai. İleri çalışma için bunlara geçmişteki “biliyordum–öğrendim” ve “tanıyordum–tanıştım” çiftlerini ekleyin.
İlgili konular
- Ön hazırlık: Düzenli -ARE fiilleri — Kişiye göre fiil çekimini pekiştirir. Parlare “konuşmak” ve nuotare “yüzmek” gibi fiiller, beceri anlatan sapere + mastar kalıbında da kullanılır.