C1

İtalyancada İleri Düzey Deyimler ve Atasözleri

Espressioni Idiomatiche Avanzate

Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.

Kısaca

İtalyanca deyimler, kelimelerin tek tek anlamından çıkarılamayan kalıplaşmış ifadelerdir: Non sta né in cielo né in terra “Hiçbir mantığı yok” demektir. Kalıbın ana kelimeleri genellikle korunur, ancak fiil kişiye ve zamana göre değişir. Doğru kullanım için Türkçe karşılığı bilmek yetmez; ifadenin hangi durumda, kime ve nasıl bir tonla söylendiğini de öğrenmek gerekir.

Genel bakış

Türkçede “ipe un sermek” dendiğinde gerçekten unla yapılan bir iş anlaşılmaz. İtalyancada da prendere lucciole per lanterne kelimesi kelimesine “ateş böceklerini fener sanmak” olsa da bir şeyi başka bir şey sanmayı, yanılmayı anlatır. Bu tür ifadelerin anlamı, parçalarının toplamından farklıdır. C1 düzeyinde asıl hedef, çok sayıda deyim ezberlemekten çok, konuşanın neyi ima ettiğini anlamak ve uygun ifadeyi yerinde seçmektir.

Deyimle atasözünü ayırmak yararlıdır. Deyim çoğunlukla bir cümlenin içine girer: avere le mani in pasta, bir işin içinde olmak veya ilgili çevrelerde bağlantıları bulunmak anlamına gelir. Atasözü ise genel bir gözlemi ya da öğüdü başlı başına dile getirir: Tra il dire e il fare c'è di mezzo il mare — “Söylemekle yapmak arasında dağlar kadar fark var.” Birincisi durumu betimler; ikincisi durum hakkında genel bir yargı sunar.

İleri düzey deyimlerin mutlaka ağır, eski ya da resmî olması gerekmez. Birçoğu aile sohbetlerinde, iş toplantılarında, yorum yazılarında ve televizyon tartışmalarında görülür. Aynı ifade arkadaşlar arasında şakacı, bir meslektaşa yöneltildiğinde küçümseyici duyulabilir. Bu nedenle aşağıdaki kalıpları anlam, yapı ve konuşma amacıyla birlikte ele almak gerekir.

Kalıplar nasıl çalışır?

Sabit parçaları koruyun, fiili çekimleyin

Sözlükte deyimler çoğunlukla mastarla, yani fiilin kişi ve zaman belirtmeyen biçimiyle verilir: fare, “yapmak”; avere, “sahip olmak” gibi. Cümlede bu fiiller değişir, deyimin ayırt edici kelimeleri ise genellikle aynı kalır.

Sözlükteki kalıp Temel anlamı Değişmeyen bölüm
fare di necessità virtù Zorunlu bir durumu olumlu bir tutumla değerlendirmek di necessità virtù
dare per scontato qualcosa Bir şeyi kesin veya kendiliğinden olacak saymak per scontato
andare per il sottile İnce ayrıntıları önemsemek, ince eleyip sık dokumak per il sottile
non stare né in cielo né in terra Hiçbir mantığı olmamak né in cielo né in terra
essere al verde Parasız kalmış olmak al verde
avere le mani in pasta Bir işin içinde ve bağlantı sahibi olmak le mani in pasta
prendere lucciole per lanterne Bir şeyi başka bir şey sanarak yanılmak lucciole per lanterne

Örneğin fare di necessità virtù kalıbı Facciamo di necessità virtù olduğunda “Madem mecburuz, bunu iyi değerlendirelim” anlamını kazanır. Geçmiş bir karar anlatılırken Abbiamo fatto di necessità virtù denebilir: “Zorunluluğu iyi değerlendirdik.” Fiil değişir; di necessità virtù olduğu gibi kalır. Türkçedeki “mecburiyeti fırsata çevirmek” yakın bir karşılıktır; ancak İtalyanca ifade her zaman somut bir kazanç elde edildiğini söylemez. Bazen yalnızca kaçınılmaz durumu yapıcı biçimde kabullenmeyi anlatır.

Özneye ve zamana dikkat edin

Özne, cümlede hakkında bir şey söylenen kişi ya da şeydir. Questa proposta non sta né in cielo né in terra cümlesinde özne “bu öneri”dir: “Bu önerinin hiçbir mantığı yok.” Birden fazla öneriden söz ediliyorsa fiil de çoğul olur: Queste proposte non stanno né in cielo né in terra — “Bu önerilerin hiçbir mantığı yok.” Kalıp, her durumda değişmeden söylenen tek bir hazır cümle değildir.

Essere al verde de kişinin ya da kişilerin durumunu anlatır: Sono al verde — “Meteliksizim”; Eravamo al verde — “O sırada meteliksizdik.” Buradaki verde, normalde “yeşil” demek olsa da deyimde renk bildirmez. Türkçeden hareketle bu kelimeyi “parasız” anlamında başka yapılara serbestçe taşımak doğru olmaz.

Birleşik geçmiş zamanda, yani yardımcı fiille geçmişi bildiren fiil biçiminin birlikte kullanıldığı yapıda, deyim normal fiilin kurallarına uyar: Ho preso lucciole per lanterne — “Yanılmışım; bir şeyi başka bir şey sanmışım.” Burada ho preso, prendere fiilinin geçmiş biçimidir. Deyim olması, fiilin çekim kurallarını ortadan kaldırmaz.

Bazı kalıplar devamında açıklama ister

Dare per scontato yalnız başına öğrenildiğinde eksik kalabilir: Neyi kesin sayıyoruz? Bir sonucu, birinin yardımını veya bütün bir düşünceyi eklemek gerekir.

  • Non dare per scontato il suo aiuto. — “Onun yardımını garanti görme.”
  • Davo per scontato che lo sapessi. — “Bunu bildiğini sanıyordum; benim için zaten biliyor olman doğaldı.”

İkinci örnekte sapessi, congiuntivo biçimidir: Bir düşünceyi, değerlendirmeyi veya varsayımı yan cümlede sunmaya yarayan fiil biçimlerinden biridir. Buradaki yan cümle, yani ana düşünceye bağlı küçük cümle, kişinin o sıradaki varsayımını verir. Bu tür kullanımları deyimin anlamıyla birlikte öğrenmek, yalnızca kelime dizisini ezberlemekten daha yararlıdır.

Türkçedeki “çantada keklik saymak”, bazı bağlamlarda dare per scontato ile örtüşür. Ancak İtalyanca kalıp yalnızca kolay kazanılacağı düşünülen başarılarla sınırlı değildir; birinin emeğini veya sevgisini kendiliğinden sunulacak bir şey saymak için de kullanılır.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki Türkçe karşılıklar, İtalyancadaki görüntüyü değil, cümlede verilmek istenen anlamı aktarır. Özellikle son sütundaki duruma bakın: Deyimin yerinde olup olmadığını çoğu zaman bu belirler.

İtalyanca Türkçe karşılığı Bağlam ve ton
Questa spiegazione non sta né in cielo né in terra. Bu açıklamanın hiçbir mantığı yok. Sert bir itirazdır; yalnızca anlamadığınızı söylemez.
Il treno era stato cancellato: abbiamo fatto di necessità virtù e visitato la città. Tren iptal edilmişti; biz de mecburi bekleyişi değerlendirip şehri gezdik. Kaçınılmaz bir durumdan olumlu bir sonuç çıkarılıyor.
Per quella pratica chiedi a Marta: ha le mani in pasta e conosce tutti. O işlem için Marta'ya sor; işin içinde, herkesi tanıyor. Çevre ve bağlantı vurgusu var; bağlama göre kuşku da uyandırabilir.
Credevo fosse il direttore, ma ho preso lucciole per lanterne: era un cliente. Onu müdür sanmıştım ama yanılmışım; müşteriydi. Yanlış tanıma somut biçimde açıklanıyor.
Non dare per scontato che tutti siano d'accordo. Herkesin aynı fikirde olduğunu peşinen kabul etme. Bir varsayım sorgulanıyor.
Dopo aver pagato l'affitto, sono al verde. Kirayı ödedikten sonra meteliksiz kaldım. Samimi konuşmada maddi durum anlatılıyor.
Pur di ottenere il rimborso, non è andato per il sottile. Para iadesini alabilmek için pek ince düşünmedi. Yöntem veya nezaket konusunda fazla titiz davranmadığı ima ediliyor.
Quando le ho chiesto una data precisa, ha fatto orecchie da mercante. Kesin bir tarih sorunca duymazdan geldi. Duymamak değil, işine gelmediği için dinlememek söz konusu.
Con questa proposta hai fatto centro. Bu öneriyle tam isabet ettirdin. Uygun ve başarılı bir fikir övülüyor.
Davanti alle nuove prove, il direttore ha fatto marcia indietro. Yeni kanıtlar karşısında müdür geri adım attı. Önceki tutumdan veya karardan dönülüyor.
Dopo tante spiegazioni, siamo ancora al punto di partenza. Bunca açıklamadan sonra hâlâ başladığımız yerdeyiz. İlerleme sağlanamadığı vurgulanıyor.
Con quella battuta hai gettato benzina sul fuoco. O şakayla yangına körükle gittin. Zaten gergin olan durum daha da kötüleşiyor.
Tra il dire e il fare c'è di mezzo il mare: ora vediamo come realizzeranno il progetto. Söylemekle yapmak arasında dağlar kadar fark var; şimdi projeyi nasıl gerçekleştireceklerini görelim. Sözlerin uygulamayla sınanacağı hatırlatılıyor.
Il corso costa poco, ma chi più spende meno spende: controlliamo anche la qualità. Kurs ucuz, ama bazen başta fazla ödemek sonunda daha hesaplı olur; kalitesine de bakalım. Atasözü, yalnızca ilk fiyata bakmamayı öğütlüyor.

Sık yapılan hatalar

1. Türkçedeki görüntüyü İtalyancaya taşımak

  • Yanlış: Ha gettato carbone sul fuoco. — “Yangına körükle gitti” deyiminin karşılığı olarak.
  • Doğru: Ha gettato benzina sul fuoco. — “Yangına körükle gitti.”
  • Neden: Bu İtalyanca kalıpta benzina, yani “benzin” kullanılır. İlk cümle gerçek anlamda ateşe kömür atmayı anlatabilir; fakat amaçlanan deyimi vermez. Deyimlerde anlam benzer olsa bile kelimeler aynı olmak zorunda değildir.

2. Kalıbın fiilini eş anlamlı sayılan başka bir fiille değiştirmek

  • Yanlış: Non è né in cielo né in terra. — “Bu öneri saçma” anlamındaki yerleşik kalıbı kullanmak isterken.
  • Doğru: Questa proposta non sta né in cielo né in terra. — “Bu önerinin hiçbir mantığı yok.”
  • Neden: Burada öğrenilmesi gereken yapı non stare né in cielo né in terradır. Türkçede “olmak” diye düşündüğünüz her yerde İtalyancada essere kullanılmaz. Bir cümlenin başka bir anlamda kurulabilmesi, onu bu deyimin yerleşik biçimi yapmaz.

3. Kelimenin sayısını veya kalıbın küçük parçalarını değiştirmek

  • Yanlış: Ho preso lucciole per una lanterna.
  • Doğru: Ho preso lucciole per lanterne. — “Bir şeyi başka bir şey sanıp yanıldım.”
  • Neden: Bu deyimde iki kelime de çoğuldur ve araya una girmez. Una, bir varlığı belirten küçük bir sözcüktür; dilbilgisinde tanımlık denir. Türkçede bire bir karşılığı bulunmadığı için İtalyancadaki bu küçük kelimeleri kalıbın içinde öğrenmek özellikle önemlidir.

4. Türkçe bir karşılığı her duruma uygun sanmak

  • Yanlış seçim: Ha preso lucciole per lanterne. — Birini gerçekten duyduğu hâlde dinlememeyi seçen kişi için.
  • Doğru seçim: Ha fatto orecchie da mercante. — “Duymazdan geldi.”
  • Neden: İlk ifade yanlış algılama veya yanlış değerlendirmeyi, ikincisi bilinçli biçimde kulak asmamayı anlatır. Türkçede ikisini de kabaca “anlamadı” diye özetlemek mümkün olsa da kişinin niyeti farklıdır.

5. Çoğul özneyle tekil fiil kullanmak

  • Yanlış: Queste accuse non sta né in cielo né in terra.
  • Doğru: Queste accuse non stanno né in cielo né in terra. — “Bu suçlamaların hiçbir mantığı yok.”
  • Neden: Kalıbın değişmeyen kısmı, bütün cümleyi donmuş hâle getirmez. Hakkında konuşulan şey çoğul olduğu için sta yerine stanno gerekir.

Kullanım notları

Deyim kullanmak her zaman samimiyet yaratmaz

Non sta né in cielo né in terra güçlü bir reddediştir. Bir toplantıda öneriye doğrudan böyle karşı çıkmak, öneriyi sunan kişinin düşüncesini değersizleştiriyormuş gibi duyulabilir. Daha ölçülü bir seçenek Questa proposta non mi sembra realistica — “Bu öneri bana gerçekçi gelmiyor” olur. İkinci cümle çekince bildirir; ilki açıkça mantıksızlık suçlaması yapar.

Fare orecchie da mercante de masum bir unutkanlığı anlatmaz. “Söylediklerimi işine gelmediği için duymuyor” düşüncesi içerir. Bir iş arkadaşını böyle tanımladığınızda davranışı kadar niyeti hakkında da yorum yapmış olursunuz. Deyim seçerken yalnızca sözlük anlamını değil, karşı tarafa yüklediğiniz niyeti de kontrol edin.

Aynı deyim farklı çevrelerde farklı ağırlık taşır

Avere le mani in pasta bazen bir konuda deneyimi ve bağlantıları olan biri için söylenir. Ancak çıkar ilişkileri, nüfuz veya usulsüzlükten söz edilen bir metinde olumsuz bir çağrışım kazanabilir. Tek başına “suça karışmak” anlamına geldiğini düşünmek de, her zaman övgü olduğunu varsaymak da yanlıştır. Özellikle birini tanıştırırken yalnızca yetkinliğini övmek istiyorsanız Conosce bene il settore — “Sektörü iyi tanıyor” daha açık bir seçimdir.

Essere al verde gündelik konuşmaya uygundur. Bankaya veya bir kuruma yazılan açıklamada Non dispongo delle risorse necessarie — “Gerekli maddi imkânlara sahip değilim” gibi daha açık ve resmî bir ifade seçilebilir. Deyimler resmî yazılarda tamamen yasak değildir; asıl ölçüt açıklık, muhatap ve metnin amacıdır.

Atasözleri yorumu yönlendirir, kanıt sunmaz

Chi più spende meno spende kelime kelime “Daha çok harcayan daha az harcar” demektir. Kaliteli ve dayanıklı bir ürünün uzun vadede daha hesaplı olabileceğini savunurken kullanılır. “Ucuz etin yahnisi yavan olur” bazı durumlarda yakın bir Türkçe karşılık olabilir; ancak İtalyanca atasözü özellikle başlangıçtaki harcamayla uzun vadeli tasarruf arasındaki ilişkiyi vurgular.

Bir arkadaşınız maddi sıkıntısını anlatırken bu atasözünü söylemek öğüt vermekten çok eleştiri gibi duyulabilir. Atasözleri konuşmaya ortak bir bakış açısı getirir, fakat her durumu açıklayan değişmez kurallar değildir. Bir tartışmada bunları gerekçenin yerine değil, gerekçeyi destekleyen kısa bir yorum olarak kullanmak daha etkilidir.

Daha ileri kullanım ve anlam ayrımları

Olumsuzluk deyimin anlamına dâhil olabilir

Andare per il sottile, ayrıntıları ve ince ayrımları gözetmek anlamındadır. Sık karşılaşılan biçimlerinden biri non andare per il sottiledir: “Pek ince düşünmemek; yöntem konusunda fazla titizlenmemek.” Bunu otomatik olarak “dürüst davranmamak” diye çevirmek fazla güçlü olabilir. Bağlamına göre kişinin doğrudan, sert veya pek düşünmeden hareket ettiğini de anlatabilir.

  • In quella trattativa non sono andati per il sottile. — “O pazarlıkta yöntem konusunda pek ince davranmadılar.”
  • Senza andare troppo per il sottile, abbiamo scelto la soluzione più rapida. — “Ayrıntılara fazla takılmadan en hızlı çözümü seçtik.”

İkinci örnekte mutlaka ahlaki bir eleştiri yoktur. Troppo, yani “fazla” kelimesi, ince ayrımları önemseme derecesini değiştirir. Bu nedenle deyimleri yalnızca olumlu ve olumsuz anlamlı diye iki kutuya ayırmak yerine, çevresindeki kelimelerle birlikte yorumlayın.

Gerçek anlamla deyim anlamı yan yana bulunabilir

Fare centro gerçek anlamda hedefin ortasına isabet ettirmek için kullanılabilir; bir öneri veya söz için kullanıldığında “tam isabet ettirmek” demektir. Hai fatto centro con quella domanda — “O soruyla tam can alıcı noktaya değindin.” Burada hedef fiziksel değildir; sorunun konuya uygunluğu ve etkisi övülür.

Fare marcia indietro da araçla geri gitmeyi veya bir karardan geri dönmeyi anlatabilir. Il governo ha fatto marcia indietro sulla riforma — “Hükûmet reform konusunda geri adım attı.” Deyim anlamını belirleyen, cümledeki konu ve eylemin gerçek dünyada nasıl gerçekleşebileceğidir. Her somut kullanımı mecaz diye okumak da her mecazı kelime kelime çevirmek kadar yanıltıcı olabilir.

Türkçe karşılığın gücünü ayarlayın

Prendere lucciole per lanterne için “fena yanılmak” uygun olabilir. “Kaş yapayım derken göz çıkarmak” ise uygun değildir: Bu Türkçe deyim, iyi niyetli bir girişimin zararla sonuçlanmasını anlatır; İtalyanca kalıp böyle bir girişim gerektirmez. Benzer şekilde avere le mani in pasta ifadesini her yerde “her taşın altından çıkmak” diye çevirmek, aslında bulunmayan olumsuzluğu ekleyebilir.

İyi bir anlam denetimi için üç soru sorun: Ortada bir yanılgı mı var, bilinçli bir tercih mi? Konuşan kişiyi övüyor mu, eleştiriyor mu? Türkçe karşılık aynı sonucu mu düşündürüyor? Tam örtüşen bir Türkçe deyim yoksa sade bir açıklama kullanmak, zorla deyim bulmaktan daha doğrudur.

Kalıbı yumuşatmak, kalıbın kelimelerini bozmak değildir

İleri düzeyde doğallık, deyimi daha gösterişli söylemekten çok söyleyişin sorumluluğunu ayarlamaktır. A me sembra che questa spiegazione non stia né in cielo né in terra — “Bana kalırsa bu açıklamanın hiçbir mantığı yok.” Burada mi sembra, yargıyı kişinin değerlendirmesi olarak sunar; stia ise bu yapıdaki congiuntivo biçimidir. İfade biraz çerçevelenir ama eleştirinin sertliği tamamen kaybolmaz.

Atasözlerinde de benzer bir çerçeve kurulabilir: Come si dice, tra il dire e il fare c'è di mezzo il mare — “Dedikleri gibi, söylemekle yapmak arasında dağlar kadar fark var.” Come si dice, sözün ortak bir söyleyiş olduğunu belirtir. Bu tür girişleri her cümlede kullanmak yapay durur; yalnızca gerçekten yorum katmak istediğiniz yerde seçin.

Çalışma önerileri

  1. Kelime listesi yerine durum kartı hazırlayın. Kartın bir yüzüne “Kesin sonuçlanacağını düşündüğüm bir iş henüz onaylanmadı” yazın; diğer yüzüne Non dare per scontato il risultato — “Sonucu garanti görme” ekleyin. Yanına daha sade bir İtalyanca açıklama ve Türkçe anlamını koyun: Non considerarlo sicuro — “Onu kesin sayma.” Böylece deyimi yalnızca Türkçeden çevirerek değil, anlamıyla hatırlarsınız.
  2. Aynı durumu iki farklı tonda anlatın. Önce bir arkadaşınıza, sonra bir iş görüşmesinde konuşuyormuş gibi iki cümle yazın. Örneğin Sono al verde — “Meteliksizim” yerine resmî ortamda maddi sınırı açıkça anlatmayı deneyin. Deyimi kullanmamayı seçebilmek de ileri düzey dil becerisidir.
  3. Her hafta az sayıda kalıbı çekimleyip gerçek bağlamda izleyin. Üç deyim seçin; her biriyle bugün, geçmişte ve olası bir durumda geçen kısa bir örnek kurun. Okurken veya dinlerken konuşanın kime seslendiğini, kızgın mı şakacı mı olduğunu ve önceki cümleyi not edin. Özellikle Türkçe karşılığı değişen örnekleri bir arada tutun; anlam sınırları böyle daha görünür olur.

İlgili konular

  • Temel hazırlık: Fare fiili: yapmak ve etmek — fare di necessità virtù, fare centro ve benzeri kalıplardaki fiili doğru çekimlemek için bu temel kullanımları gözden geçirin.

Ön koşul

İtalyancada fare fiili: çekimi ve kullanımıA1

Diğer C1 kavramları

Bu kavram diğer dillerde

Tüm dillerde karşılaştır