C2

İngilizcede İleri Düzey Deyimler

Advanced Idioms

Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İngilizce dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.

Kısaca

İngilizce deyimlerde anlamı tek tek kelimeler değil, kalıbın bütünü verir: at sixes and sevens “karmakarışık, ne yaptığını bilemez durumda”, have an axe to grind ise “kişisel bir hesabı veya çıkarı olmak” demektir. Add insult to injury zaten kötü olan duruma bir kötülük daha eklenmesini, once in a blue moon çok seyrek gerçekleşen bir şeyi anlatır. The ball is in your court denildiğinde ise artık adım atma veya karar verme sırasının karşı tarafta olduğu belirtilir.

Genel Bakış

Bir toplantıda biri görüşünü çok güçlü biçimde savunuyor olabilir. Bunu yalnızca kararlı olduğu için mi yapıyor, yoksa sonucun kendisine sağlayacağı bir yarar mı var? She has an axe to grind cümlesi ikinci ihtimali düşündürür. Deyimi anlamak, söylenen bilgiyi anlamanın ötesinde, konuşanın o kişi hakkındaki tutumunu da fark etmeyi sağlar.

Bu konu C2 düzeyinde ele alınır; ancak buradaki her deyimin yalnızca çok ileri düzeyde öğrenildiği anlamına gelmez. Özellikle once in a blue moon gibi kalıplarla daha erken karşılaşabilirsiniz. İleri düzeyde önemli olan, çok sayıda deyim sıralamak değil; anlamı, cümle yapısını ve konuşmanın tonunu birlikte yönetmektir. Aynı söz, arkadaşlar arasında şakacı, bir iş yazışmasında ise buyurgan veya suçlayıcı duyulabilir.

Türkçe de deyimler açısından zengindir; bu nedenle mecazlı anlatımın mantığı yabancı gelmez. Asıl güçlük, Türkçedeki karşılığı İngilizceye kelime kelime taşımamaktır. “Top sende” ile the ball is in your court birbirine oldukça yakınken “yaraya tuz basmak” ile add insult to injury her durumda örtüşmez. Çalışırken Türkçe karşılığı bir başlangıç noktası olarak kullanın; son kararı olayın bağlamına göre verin.

Kalıplar Nasıl Kurulur?

Deyimin bazı kelimeleri sabit kalır; bazıları ise kişiye, zamana veya konuşulan duruma göre değişir. Örneğin have an axe to grind içinde have bir fiildir, yani durum veya eylem bildiren sözcüktür. Geçmişten söz ederken had olabilir; ancak axe yerine başka bir araç koyarak aynı deyimi kuramazsınız.

Beş kalıbın temel yapısı

İngilizce kalıp Temel anlamı Yapıda dikkat edilecek nokta
be at sixes and sevens Karmakarışık veya şaşkın durumda olmak Duruma göre am, is, are, was, were kullanılır.
have an axe to grind Kişisel bir hesabı, çıkarı veya şikâyeti olmak Have kişiye ve zamana göre değişir; an axe to grind korunur.
to add insult to injury Yetmezmiş gibi, durumu daha da kötüleştirmek üzere Cümle başında çoğunlukla virgülle ayrılır.
once in a blue moon Çok nadiren, kırk yılda bir Genellikle bir olayın ne sıklıkla gerçekleştiğini belirtir.
the ball is in your court Sıra sende; artık adım atman gerekiyor Your yerine ilgili kişiyi gösteren başka bir biçim gelebilir.

1. Be at sixes and sevens: toparlanamamak

Bu deyim kişinin kafasının karışık, işlerinin düzensiz veya bulunduğu ortamın karmakarışık olduğunu anlatabilir. Kısa süreli bir dağınıklık ya da ne yapacağını bilememe hâli için uygundur; tek başına tıbbi bir durum bildirmez.

  • I'm all at sixes and sevens today. — Bugün iyice dağılmış durumdayım.
  • The office was at sixes and sevens after the move. — Taşınmadan sonra ofiste her şey karmakarışıktı.

İlk cümledeki all, durumu güçlendirir; “hepimiz” anlamında değildir. I'm at sixes and sevens biçimi de yeterlidir. İkinci örnekte fiziksel dağınıklığın yanında işleyişteki karışıklık da kastedilebilir.

Bu kalıbı “altıda ve yedide olmak” diye çözümlemeye çalışmayın. Sayılar bütünün sabit parçalarıdır; bunlardan bir saat veya miktar sonucu çıkarılmaz. Bir kişinin yalnızca meşgul olduğunu söylemek istiyorsanız deyim fazla güçlü olabilir: meşgul olmak ile toparlanamamak aynı şey değildir.

2. Have an axe to grind: kişisel bir hesap taşımak

Bu deyim çoğu zaman birinin savunduğu görüşün arkasında kişisel bir neden bulunduğunu sezdirir. Bu neden maddi çıkar, geçmişten kalan bir kırgınlık veya belirli bir sonucu elde etme isteği olabilir. Her kullanımda kişinin gizli ve kötü bir planı olduğu söylenmez; yine de kalıp sıklıkla eleştirel bir kuşku taşır.

  • She has an axe to grind. — Onun bu işte kişisel bir hesabı var.
  • He had an axe to grind with his former employer. — Eski işvereniyle ilgili kişisel bir meselesi vardı.

With bir edattır; yani burada ilişkinin kiminle olduğunu gösteren bağlantı sözcüğüdür. Özellikle şikâyet veya kırgınlık söz konusuysa with someone kullanımı doğaldır. Buna karşılık bir konudan söz ederken devamı ayrı bir cümleyle de açıklanabilir.

Olumsuz biçim çok kullanışlıdır:

  • I have no axe to grind; I just want the figures checked. — Kişisel bir hesabım yok; sadece rakamların kontrol edilmesini istiyorum.

Bu cümle tarafsızlık iddiası taşır. Elbette konuşanın bunu söylemesi gerçekten tarafsız olduğunu kanıtlamaz; yalnızca kendisini nasıl sunduğunu gösterir. Türkçedeki “bir baltaya sap olmak” ile hiçbir anlam ilişkisi yoktur.

3. Add insult to injury: kötünün üstüne bir de bu

Buradaki insult ve injury kelimelerini mutlaka gerçek bir hakaret ve bedensel yaralanma olarak düşünmeyin. Deyim, kötü bir olayın ardından gelen başka bir olumsuzluğu anlatır. İkinci olay bazen ilkini daha haksız, küçük düşürücü veya can sıkıcı hâle getirir.

  • To add insult to injury, they charged us for the replacement. — Yetmezmiş gibi, yenisi için de bizden para aldılar.

Bu cümle, öncesinde bir sorun yaşandığını varsayar. Örneğin size kusurlu bir ürün gönderilmiş olabilir. Sorun bilinmeden cümleye bu ifadeyle başlamak, dinleyicide “Zaten ne olmuştu?” sorusunu doğurur.

Kalıp yalnızca cümle başında kullanılmaz:

  • The extra charge added insult to injury. — Ek ücret, zaten kötü olan durumu daha da beter etti.

Burada add geçmişi göstermek için added olur. Deyimde insult ve injury önüne an eklenmez. Türkçedeki “yaraya tuz basmak” bazen uygun karşılıktır; ancak İngilizce ifade özellikle art arda gelen olumsuzlukları öne çıkarır. Duygusal bir acıyı yalnızca hatırlatmak başka bir durum olabilir.

4. Once in a blue moon: kırk yılda bir

Bu kalıp yaklaşık bir takvim aralığı vermez; olayın çok seyrek olduğunu anlatır. Türkçedeki “kırk yılda bir” de çoğunlukla gerçek bir kırk yılı kastetmediği için iyi bir karşılıktır.

  • We eat out once in a blue moon. — Kırk yılda bir dışarıda yemek yeriz.
  • Once in a blue moon, he calls just to say hello. — Çok nadiren, sırf hâl hatır sormak için arar.

İfade bir zarf görevi görür; yani burada eylemin ne sıklıkla gerçekleştiğini açıklar. Cümlenin sonunda oldukça doğal durur. Cümle başına alındığında bu seyrekliğe daha baştan dikkat çekilir.

Never “hiçbir zaman” demektir; bu deyimse az da olsa gerçekleşme payı bırakır. Ayrıca once a month “ayda bir” gibi düzenli bir sıklık belirtirken once in a blue moon ölçülebilir bir düzen vaat etmez. İş planlamasında kesin tarih gerekiyorsa deyim yerine açık bir sıklık belirtin.

5. The ball is in your court: artık adım atma sırası sende

Bu kalıp genellikle bir tarafın teklif, bilgi veya yanıt vermesinden sonra kullanılır. Şimdi ilerleme sağlamak için diğer tarafın bir şey yapması gerekir. Buradaki court, mahkeme değil, spor sahasıdır; Türkçedeki “Top sende” benzetmesi bu nedenle oldukça yakındır.

  • The ball is in your court now. — Artık top sende.
  • We've sent the revised offer. The ball is in their court. — Düzeltilmiş teklifi gönderdik. Şimdi adım atma sırası onlarda.

Your, my, our, their gibi biçimler iyelik bildirir; yani burada sıranın kime ait olduğunu gösterir. Bir kişinin adını da kullanabilirsiniz:

  • The ball is in Deniz's court. — Artık adım atma sırası Deniz'de.

Kalıp yalnızca “Bu senin sorumluluğun” demek değildir. Çoğu bağlamda önceki bir adımın ardından sıranın devredildiğini anlatır. Henüz kimsenin teklif sunmadığı veya yanıt beklemediği bir durumda kullanımı daha az yerinde olabilir.

Bağlam İçinde Örnekler

Aşağıdaki örneklerde Türkçe karşılıklar kelimelerin sırasını değil, cümlenin o durumdaki işlevini yansıtır. Aynı deyimin Türkçede her zaman tek bir karşılığı olması gerekmez.

İngilizce Türkçe Açıklama
I'm all at sixes and sevens today; I've already missed two appointments. Bugün iyice dağılmış durumdayım; şimdiden iki randevuyu kaçırdım. Kişinin toparlanamadığı somut sonuçlarla gösteriliyor.
After the software change, the whole department was at sixes and sevens. Yazılım değişikliğinden sonra bütün bölümde işler birbirine girdi. Bir grubun işleyişindeki karışıklık anlatılıyor.
Give me a minute. I'm still at sixes and sevens after that phone call. Bir dakika ver. O telefon konuşmasından sonra hâlâ kendimi toparlayamadım. Geçici şaşkınlık söz konusu.
She has an axe to grind: her company would benefit from the new rules. Onun bu işte kişisel bir çıkarı var: yeni kurallar şirketine yarayacak. Görüşün arkasındaki çıkar açıklanıyor.
Does he have an axe to grind with the committee? Kurulla kişisel bir meselesi mi var? Soru, tarafsızlığa ilişkin kuşku taşıyor.
I have no axe to grind; I wasn't involved in the decision. Kişisel bir hesabım yok; kararda benim bir payım olmadı. Konuşan tarafsız olduğunu vurguluyor.
Our train was cancelled. To add insult to injury, the hotel refused a refund. Trenimiz iptal edildi. Yetmezmiş gibi, otel para iadesini reddetti. İlk olumsuzluğun ardından ikincisi geliyor.
They lost my application, then charged me to submit it again, adding insult to injury. Başvurumu kaybettiler, sonra yeniden vermem için ücret istediler; bu da işin tuzu biberi oldu. Kalıp, cümlenin sonunda sonucu yorumluyor.
I only see my old neighbours once in a blue moon. Eski komşularımı ancak kırk yılda bir görüyorum. Görüşmenin çok seyrek olduğu belirtiliyor.
Once in a blue moon, we leave our phones at home and go walking. Kırk yılda bir telefonları evde bırakıp yürüyüşe çıkarız. Başlangıç konumu seyrekliği öne çıkarıyor.
We've answered all your questions. The ball is in your court now. Bütün sorularınızı yanıtladık. Artık adım atma sırası sizde. Önceki adım tamamlanmış; karşılık bekleniyor.
If they accept our terms, the ball will be in our court. Şartlarımızı kabul ederlerse, bir sonraki adımı biz atacağız. Kalıp gelecekteki bir aşamaya uyarlanıyor.

Sık Yapılan Hatalar

1. Deyimdeki sabit kelimeleri değiştirmek

  • Yanlış: I'm at six and seven today.
  • Doğru: I'm at sixes and sevens today.
  • Neden: Sayıların sixes ve sevens biçimleri kalıbın parçasıdır. Anlamı “altı ve yedi” diye düşünerek biçimi sadeleştiremezsiniz.

Türkçede “etekleri zil çalmak” yerine rastgele başka bir giysi kullanamadığımız gibi, burada da kelime seçimi serbest değildir.

2. Deyim sabit diye fiili de değiştirmemek

  • Yanlış: She have an axe to grind.
  • Doğru: She has an axe to grind.
  • Neden: Deyimin içindeki fiil normal cümle kurallarına uyar. She ile bu zamanda has gerekir. Soru kurarken ise Does she have an axe to grind? — “Kişisel bir hesabı mı var?” denir; does kullanıldığı için have temel biçimine döner.

Kalıbı bütün olarak ezberlemek, içindeki değişebilen parçaları görmezden gelmek anlamına gelmez.

3. Add insult to injury içine gereksiz sözcük eklemek

  • Yanlış: To add an insult to an injury, they charged us twice.
  • Doğru: To add insult to injury, they charged us twice.
  • Türkçesi: Yetmezmiş gibi, bizden iki kez ücret aldılar.
  • Neden: Deyim bu kullanımda an almaz. Tek tek somut bir hakaret veya yaralanmadan değil, durumun kötüleşmesinden söz edilir.

4. Seyreklik kalıbının bağlantı sözcüğünü değiştirmek

  • Yanlış: We meet once on a blue moon.
  • Doğru: We meet once in a blue moon.
  • Türkçesi: Kırk yılda bir görüşürüz.
  • Neden: Doğru kalıp in a blue moon biçimindedir. Türkçedeki zaman ifadelerinden hareketle on seçmek burada işe yaramaz.

5. “Top sende” sözünü kelime kelime kurmak

  • Yanlış: The ball is on you now.
  • Doğru: The ball is in your court now.
  • Türkçesi: Artık top sende.
  • Neden: Türkçe anlamı doğru sezmiş olsanız bile İngilizcedeki mecazın yerleşik yapısı farklıdır. Ayrıca court önünde kime ait olduğunu belirten your gibi bir sözcük bulunur.

6. Tarafsız ilgiyle kişisel hesabı aynı saymak

  • Amaçlanan anlam için uygun değil: She loves astronomy, so she has an axe to grind.
  • Uygun: She loves astronomy, so she has a strong interest in the subject.
  • Türkçesi: Astronomiyi sevdiği için konuya büyük ilgi duyuyor.
  • Neden: Bir konuya ilgi duymak, o konuda kişisel bir hesabı olmak değildir. İlk cümle, sıradan bir merakı gereksiz yere kuşkulu gösterir. Bu, biçim hatası değil, anlam ve ton hatasıdır.

Kullanım Notları

Her deyim her ortamda aynı etkiyi yaratmaz

Once in a blue moon gündelik konuşmada rahatça kullanılabilir. At sixes and sevens özellikle Britanya İngilizcesiyle ilişkilidir; başka çeşitlerde de anlaşılabilir, ancak daha dikkat çekici veya eski usul duyulabilir. Anlaşılmanın önemli olduğu uluslararası bir görüşmede “kafam karışık” ya da “işler düzensiz” anlamını doğrudan vermek daha güvenli olabilir.

Have an axe to grind yorum yazılarında, tartışmalarda ve kişilerin tarafsızlığının sorgulandığı konuşmalarda işe yarar. Britanya İngilizcesinde axe, Amerikan İngilizcesinde ax yazımıyla karşılaşabilirsiniz. Bu yazım farkı deyimin anlamını değiştirmez.

Add insult to injury konuşmada da yazıda da kullanılabilir, fakat olay hakkında olumsuz bir değerlendirme yapar. İkinci olayın yalnızca daha sonra gerçekleştiğini değil, ilkine ek bir kötülük oluşturduğunu söyler. Olumlu veya ilgisiz ikinci bir olayla bu kalıp kullanılmaz.

İş yazışmalarında tonunuzu kontrol edin

The ball is in your court iş görüşmelerinde anlaşılır bir ifadedir; ancak tek başına gönderildiğinde “Biz yaptık, artık siz uğraşın” havası verebilir. Özellikle gecikmiş bir yanıtı hatırlatırken daha açık bir istek çoğu zaman daha naziktir:

  • Please let us know whether you would like to proceed. — Devam etmek isteyip istemediğinizi lütfen bize bildirin.

Benzer şekilde, birine doğrudan You have an axe to grind — “Senin kişisel bir hesabın var” demek, onun dürüstlüğünü veya tarafsızlığını sorgulayabilir. Yalnızca farklı düşündüğünüzü belirtmek istiyorsanız bu deyim gereğinden serttir.

Türkçe karşılığı duruma göre seçin

At sixes and sevens için “kafası karışık”, “eli ayağına dolaşmış” veya “işleri birbirine girmiş” uygun olabilir. Bunlar birbirinin tam aynısı değildir: ilkinde düşünce, ikincisinde davranış, üçüncüsünde düzen öne çıkar. Önce İngilizce cümlede neyin karıştığını belirleyin; ardından Türkçe karşılığı seçin. Bu yöntem, deyimi anlamadan yalnızca eşleştirme yapmayı önler.

İnce Ayrımlar ve İleri Düzey Kullanım

Deyimi değiştirirken neyi korumalı?

İleri düzey kullanımda kalıbı her seferinde tek bir hazır cümle olarak söylemek zorunda değilsiniz. Zaman ve kişi değişebilir; fakat deyimi tanınır yapan çekirdek korunur.

İngilizce Türkçe Korunan anlam
We were at sixes and sevens all morning. Bütün sabah ne yaptığımızı bilemez hâldeydik. Karışıklık geçmişe taşınıyor.
I don't think she has an axe to grind. Onun kişisel bir hesabı olduğunu sanmıyorum. Kuşku doğrudan suçlama yerine reddediliyor.
Their refusal would add insult to injury. Reddetmeleri, zaten kötü olan durumu daha da ağırlaştırırdı. Henüz gerçekleşmemiş olumsuz bir sonuç değerlendiriliyor.
The ball has been in their court for weeks. Haftalardır onlardan bir adım bekleniyor. Bekleyişin bugüne kadar sürdüğü vurgulanıyor.

Son örnekte sorumluluğun uzun süredir karşı tarafta olduğu belirtilir; bu yüzden hafif bir sitem de sezilebilir. Deyimin sözlük anlamı değişmese bile zaman seçimi konuşanın tutumunu etkiler.

Benzer anlam, farklı bakış açısı

The ball is in your court ile It's up to you aynı bağlamda kullanılabilir, fakat aynı şeyi vurgulamaz:

  • It's up to you whether we eat at home or go out. — Evde mi yiyeceğimize, dışarı mı çıkacağımıza sen karar ver.
  • I've booked the restaurant and sent you the details. The ball is in your court. — Restoranda yer ayırttım ve ayrıntıları sana gönderdim. Artık adım atma sırası sende.

İlkinde seçim hakkı öne çıkar. İkincisinde konuşan kendi adımını atmış ve karşılık beklemektedir. Dolayısıyla her “Sana kalmış” cümlesine top benzetmesini yerleştirmek doğal olmaz.

Have an axe to grind ile have a grudge arasında da fark vardır. İkincisi birine karşı kırgınlık veya kin beslemeyi daha doğrudan anlatır. İlkinde bir tartışmayı veya davranışı yönlendiren kişisel mesele önemlidir; bu mesele mutlaka kırgınlık olmayabilir, çıkar da olabilir.

  • He has a grudge against his former manager. — Eski yöneticisine kin besliyor.
  • He has an axe to grind: he owns shares in the company he keeps recommending. — Kişisel bir çıkarı var: sürekli önerdiği şirketin hisselerine sahip.

Yaratıcı değiştirmeyi önce tanımak yeterlidir

Gazete başlıklarında veya esprili konuşmalarda deyimler bilinçli olarak değiştirilir. Böyle bir kullanımın anlaşılması, dinleyenin asıl kalıbı zaten bilmesine dayanır. Kendi yazınızda önce yerleşik biçimi doğru kullanmak daha yararlıdır. Sırf etkileyici görünmek için birkaç deyimi arka arkaya yığmak, anlatımı doğal değil, zorlanmış gösterebilir.

Çalışma Önerileri

  1. Her deyim için bir durum yazın. Türkçe bir olay özeti hazırlayın, ardından uygun İngilizce cümleyi kurun. Örneğin “Teklifi gönderdim, yanıt bekliyorum” durumuna The ball is in their court — “Artık adım atma sırası onlarda” uyabilir. “Çok yoğunum” durumunda ise gerçekten karışıklık yoksa at sixes and sevens kullanmayın. Böylece yalnızca anlamı değil, kullanım sınırını da öğrenirsiniz.
  2. Değişen ve değişmeyen parçaları ayırın. Bir kâğıda have an axe to grind yazın; başka satırlarda has, had ve have no ile cümleler kurun. Sonra the ball is in your court içindeki kişiyi değiştirin. Her örneğin Türkçesini yazıp anlamın korunup korunmadığını kontrol edin.
  3. Aynı mesajın iki tonunu deneyin. Bir arkadaşınıza göndereceğiniz deyimli mesajı yazın; ardından aynı bilgiyi resmî bir e-postada açık ve doğrudan anlatın. Kendinize “Burada bilgi mi veriyorum, sitem mi ediyorum, birini suçluyor muyum?” diye sorun. İleri düzeyde asıl beceri, deyimi kullanabilmek kadar gerektiğinde kullanmamaktır.

İlgili Konular

  • Ön hazırlık: Temel öbek fiiller — Bir fiilin başka sözcüklerle birleşerek yeni anlam kazanmasına alışmanızı sağlar. Öbek fiil, fiilin bir edat veya kısa tamamlayıcı sözcükle oluşturduğu yapıdır; deyim ise daha geniş bir kavramdır. Buradaki beş kalıbın hepsini öbek fiil saymak doğru olmaz.

Ön koşul

İngilizcede Temel Öbek FiillerB1

Diğer C2 kavramları

Bu kavram diğer dillerde

Tüm dillerde karşılaştır