İngilizcede Edebî Zaman ve Görünüş Kullanımları
Literary Tenses
Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İngilizce dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.
Kısaca
İngilizcede edebî anlatım, çoğu zaman ayrı bir zaman çekimi değil, bildiğiniz çekimlerin farklı bir bakış açısıyla kullanılmasıdır. Geçmişteki bir olay Napoleon crosses the Alps in 1800 cümlesindeki gibi şimdiki zamanda anlatılarak canlandırılabilir; will have been working ise gelecekteki bir noktaya kadar birikmiş çalışma süresini öne çıkarır. Thou, hath, doth gibi eski biçimlerse modern resmî dilin değil, belirli tarihî ve edebî üslupların parçalarıdır.
Genel bakış
Bir romanda olayın ne zaman geçtiği kadar, okurun olaya nereden baktığı da önemlidir. Anlatıcı olayı tamamlanmış bir bütün olarak sunabilir, sürmekte olan bir sahnenin içine yerleştirebilir veya daha sonraki bir noktadan geriye bakabilir. Zaman, olayın hangi döneme yerleştirildiğini; görünüş ise olayın sürüş, tamamlanma ya da başka bir ana kadar birikme bakımından nasıl sunulduğunu anlatır. Bu iki seçim birlikte anlatının ritmini oluşturur.
C2 düzeyindeki bu konunun amacı, cümleleri daha uzun veya daha eski göstererek “ileri İngilizce” yazmak değildir. Amaç, yazarın sıradan bir çekimle neden alışılmadık bir etki yarattığını anlayabilmektir. Tarih yazılarında, romanlarda, şiirlerde, dinî metinlerde ve tarihî olayları anlatan belgesellerde bu seçimlerle karşılaşırsınız. Gelecekte birikmiş süreyi anlatan yapı ise edebiyata özgü değildir; iş yaşamında ve gündelik planlarda da kullanılır.
Türkçede de “Yıl 1800. Napolyon Alpler'i aşıyor” diyerek geçmişi göz önünde canlandırabiliriz. Ancak iki dildeki ekler bire bir örtüşmez: Türkçedeki “-yor” her zaman İngilizcedeki -ing yapısını gerektirmez. Benzer biçimde, “çalışıyor olacağım” ifadesi bazı bağlamlarda gelecekte sürmekte olan işi, bazı bağlamlarda ise o tarihe kadar birikmiş süreyi anlatır. İngilizcede bu ayrımı yardımcı fiillerle açıkça kurmak gerekir.
Yapı ve işleyiş
1. Tarihî şimdiki zaman: geçmişi sahneye getirmek
Tarihî şimdiki zaman, geçmişte geçtiği bilinen olayları şimdiki zaman biçimiyle anlatmaktır. Buradaki “tarihî” sözcüğü yalnızca tarih kitaplarını kapsamaz; dün başınızdan geçen bir olayı canlı biçimde aktarırken de aynı yöntem kullanılabilir.
- Napoleon crossed the Alps in 1800. — Napolyon 1800'de Alpler'i aştı.
- Napoleon crosses the Alps in 1800. — Napolyon 1800'de Alpler'i aşıyor.
İki cümle aynı tarihî olaya gönderme yapar. İlkinde anlatıcı geçmişi bildirir; ikincisinde okur sanki olayı izliyormuş gibi bir etki oluşur. In 1800 ifadesi olayın geçmişte olduğunu zaten gösterir. Dolayısıyla ikinci cümle, güncel bir olaydan söz edildiği anlamına gelmez.
Bu kullanımda çoğunlukla geniş zaman biçimi kullanılır: crosses, opens, enters. Özne, yani cümlede hakkında konuşulan kişi veya şey, he, she, it ile karşılanıyorsa fiile normalde olduğu gibi -s gelir. Bir anlatının edebî olması, çekim kurallarını ortadan kaldırmaz.
Şimdiki zamanın sürerlik biçimi, yani am/is/are + -ing, aynı anlatıda arka plandaki süreci gösterebilir:
She opens the gate. A dog is barking somewhere beyond the wall. — Kapıyı açıyor. Duvarın ötesinde bir yerlerde bir köpek havlıyor.
Burada opens yeni olayı, is barking ise o sırada sürmekte olan arka planı verir. Türkçede her ikisini de “-yor” ile çevirebilmemiz, İngilizcedeki ayrımı görünmez kılabilir.
2. Gelecekte birikmiş süre: will have been + -ing
Bu yapıda gelecekteki bir noktadan geriye bakılır ve bir işin o noktaya kadar ne kadar süredir devam etmiş olacağı anlatılır. İngilizce adı future perfect continuous olan yapı şu şekilde kurulur:
Özne + will + have + been + fiilin -ing biçimi
Burada will, have ve been, asıl fiile zaman ve görünüş anlamı ekleyen yardımcı fiillerdir. Been, be fiilinin üçüncü biçimidir; bu tür biçimlere geçmiş zaman ortacı denir ve birleşik yapılarda kullanılır. Working ise bu yapıda işin süresini öne çıkaran -ing biçimidir.
| Cümle türü | İngilizce | Türkçe |
|---|---|---|
| Olumlu | By June, I will have been working here for ten years. | Haziran geldiğinde burada on yıldır çalışıyor olacağım. |
| Olumsuz | By June, I will not have been working here for a full year. | Haziran geldiğinde burada çalışmaya başlayalı henüz tam bir yıl olmamış olacak. |
| Soru | Will you have been working here for ten years by June? | Haziran geldiğinde burada on yıldır çalışıyor mu olacaksın? |
| Süre sorusu | How long will she have been waiting by noon? | Öğlen olduğunda ne kadar süredir bekliyor olacak? |
I, you, he, she, it, we, they ile yapı değişmez: hepsinde will have been kullanılır. Will sonrasında has gelmez. Konuşmada I'll have been working gibi kısaltmalar ve olumsuzda won't have been working yaygındır.
En sık görülen zaman ifadeleri şunlardır:
- by then — o zamana gelindiğinde;
- by next summer — gelecek yaza gelindiğinde;
- for twenty years — yirmi yıldır;
- since 2010 — 2010'dan beri.
For bir süreyi, since başlangıç noktasını verir. By ise gelecekte dönüp bakacağımız sınırı kurar. By the time ile kurulan zaman cümlesinde geleceği anlatsanız da genellikle geniş zaman kullanılır: By the time you arrive, I will have been waiting for an hour. — Sen gelene kadar bir saattir bekliyor olacağım.
Bu yapı, faaliyetin belirtilen anda mutlaka sona ereceğini söylemez. “Haziranda on yıldır burada çalışıyor olacağım” diyen kişi temmuzda da çalışabilir. Odak, işin bitmesi değil, o ana kadar birikmiş süredir.
3. Süre, sonuç ve sahne arasındaki ayrım
Bir yapıyı yalnızca Türkçe karşılığına bakarak seçmeyin. Önce neyi vurguladığınıza karar verin.
| İngilizce | Türkçe | Odak |
|---|---|---|
| At six, I will be writing. | Saat altıda yazı yazıyor olacağım. | Gelecekteki o anda süren iş |
| By six, I will have written three pages. | Saat altıya kadar üç sayfa yazmış olacağım. | Gelecekteki noktaya kadar ortaya çıkan sonuç |
| By six, I will have been writing for three hours. | Saat altı olduğunda üç saattir yazıyor olacağım. | Gelecekteki noktaya kadar birikmiş süre |
Aynı ayrım geçmiş anlatıda da önemlidir: She wrote “yazdı”, she was writing “yazıyordu”, she had been writing ise bağlama göre “bir süredir yazıyordu” anlamını verebilir. Son biçim, geçmişteki başka bir noktadan daha önce başlamış sürece bakar. Bunlar ayrı birer “edebiyat zamanı” değil, anlatıcının bakış açısını düzenleyen araçlardır.
4. Eski biçimler: thou, hath, doth
Thou, eski İngilizce metinlerde kullanılan tekil ikinci kişi özne zamiridir; zamir, bir kişinin veya şeyin adının yerine geçen sözcüktür. Burada öğretilen biçimler özellikle Shakespeare dönemi ve eski İncil çevirileri gibi metinlerde görülür; bunlara rastlamak, dil tarihindeki “Eski İngilizce” dönemine ait bir metin okuduğunuz anlamına gelmez.
Aşağıdaki tablo, okuma sırasında tanımak için gerekli başlıca biçimleri verir. Eski metinlerde dönem ve yazara göre farklılıklar bulunabilir.
| Eski biçim | Türkçe karşılığı | İşlevi ve güncel karşılığı |
|---|---|---|
| thou | sen | Cümlede özne; günümüzde çoğunlukla you |
| thee | seni, sana | Fiilden veya edattan sonra kullanılan biçim; günümüzde you |
| thy | senin | Bir addan önce sahiplik; günümüzde your |
| thine | seninki | Bağımsız sahiplik; günümüzde yours; eski metinlerde bazı adların önünde de görülür |
| thou art | sensin | Güncel biçimi you are |
| thou hast | senin var; sen … yapmışsın | Güncel biçimi you have |
| thou dost | sen yaparsın | Güncel biçimi you do; yardımcı fiil de olabilir |
| thou shalt | … yapacaksın; … yapmalısın | Shall fiilinin eski tekil ikinci kişi biçimi; bağlam anlamı belirler |
| he hath | onun var; o … yapmış | Güncel biçimi he has |
| he doth | o yapar | Güncel biçimi he does; yardımcı fiil de olabilir |
Eski çekimlerde thou ile çoğu fiilde -st veya -est görülür: thou knowest — “sen bilirsin”. Üçüncü tekil kişide ise modern -s yerine -th veya -eth görülebilir: she speaketh — “o konuşur”. Bu ekler çoğul öznelere gelişigüzel eklenmez.
Doth yardımcı fiil olduğunda ardından yalın fiil, yani ek almamış temel biçim gelir: He doth protest too much. — Gereğinden fazla itiraz ediyor. Burada protest fiiline ayrıca -s veya -eth eklenmez. Cümle tanıdık bir edebî tını taşır; ancak bu biçimi Shakespeare'den bire bir alıntı diye sunmak doğru değildir. Sözün özgün oyun içindeki bağlamında protest güçlü biçimde beyanda bulunmayı da ifade eder; eski sözcük anlamları her zaman günümüzdekiyle örtüşmez.
Bağlam içinde örnekler
Aşağıdaki örnekleri okurken yalnızca “hangi zaman?” diye sormayın. Anlatıcının bizi olayın içine mi yerleştirdiğini, bir sonuca mı götürdüğünü, yoksa birikmiş süreye mi baktırdığını da düşünün.
| İngilizce | Türkçe | Açıklama |
|---|---|---|
| Napoleon crosses the Alps in 1800. | Napolyon 1800'de Alpler'i aşıyor. | Geçmiş olay şimdiki zamanla canlandırılıyor. |
| It is midnight. A stranger knocks at the inn door. | Gece yarısı. Bir yabancı hanın kapısını çalıyor. | Anlatı, sahneyi okurun önüne getiriyor. |
| She enters the kitchen. Her brother is washing a cup. | Mutfağa giriyor. Erkek kardeşi bir fincan yıkıyor. | Yeni olay ile sürmekte olan arka plan ayrılıyor. |
| So I open the letter, and there is no name inside. | Derken mektubu açıyorum; içinde isim yok. | Sohbet sırasında geçmiş bir olay canlı biçimde aktarılıyor. |
| By then, I will have been working for 20 years. | O zamana gelindiğinde yirmi yıldır çalışıyor olacağım. | Gelecekteki noktaya kadar birikmiş süre. |
| By dawn, they will have been walking for twelve hours. | Şafak söktüğünde on iki saattir yürüyor olacaklar. | Yolculuğun süresi öne çıkıyor. |
| By Friday, she will have finished the manuscript. | Cuma gününe kadar el yazmasını bitirmiş olacak. | Süre değil, tamamlanan iş vurgulanıyor. |
| He had been waiting for an hour when the carriage arrived. | Araba geldiğinde bir saattir bekliyordu. | Geçmişteki bir olaydan önce başlayan süreç. |
| For years, she had believed the house was empty. | Yıllarca evin boş olduğuna inanmıştı. | Bir durum anlatıldığı için sürerlik biçimi gerekmiyor. |
| Thou shalt not kill. | Öldürmeyeceksin. | Eski dinî dilde bir yasak; yalnızca gelecek tahmini değil. |
| He doth protest too much. | Gereğinden fazla itiraz ediyor. | Eski üçüncü tekil kişi yardımcısı ve yalın fiil. |
| She hath kept her promise. | Sözünü tutmuş. | Eski hath, güncel has yerine kullanılıyor. |
| Thou art welcome here. | Burada her zaman yerin var. | Eski tekil hitap ve be çekimi. |
| I shall remember thee. | Seni hatırlayacağım. | Eski dilde thee, fiilin etkilediği kişiyi gösteriyor. |
Sık yapılan hatalar
1. Gelecekte birikmiş sürede been sözcüğünü atlamak
- Yanlış: By noon, I will have waiting for two hours.
- Doğru: By noon, I will have been waiting for two hours.
- Anlamı: Öğlen olduğunda iki saattir bekliyor olacağım.
Have ile waiting doğrudan birleşmez. Bu yapının tamamı will have been + -ing biçimindedir. Yardımcıları ayrı sözcükler olarak değil, tek bir anlam paketi olarak öğrenmek daha yararlıdır.
2. Türkçedeki “-yor” ekini her zaman -ing ile karşılamak
- Yanlış: By next year, I will have been knowing her for ten years.
- Doğru: By next year, I will have known her for ten years.
- Anlamı: Gelecek yıl onu on yıldır tanıyor olacağım.
Know, burada bir faaliyet değil bir durum anlatır. Know, own, believe gibi durum bildiren fiiller bu anlamlarıyla genellikle sürerlik biçimi almaz. Türkçede “tanıyor” dememiz İngilizcede knowing kullanmayı gerektirmez.
3. Doth sonrasında fiili yeniden çekmek
- Yanlış: He doth protests too much.
- Doğru: He doth protest too much.
- Anlamı: Gereğinden fazla itiraz ediyor.
Kişi bilgisi zaten doth üzerindedir. Modern does protest yapısında olduğu gibi, asıl fiil yalın kalır.
4. Eski kişi biçimlerini birbirine karıştırmak
- Yanlış: Thou hath forgotten the key.
- Doğru: Thou hast forgotten the key.
- Anlamı: Anahtarı unutmuşsun.
Thou ile hast, üçüncü tekil kişiyle hath kullanılır. Eski görünen her biçim, eski görünen her zamirle eşleşmez. Güncel İngilizcede aynı cümle You have forgotten the key olur.
5. Zaman geçişini istemeden yapmak
- Sorunlu: She entered the room, sees the letter, and sat down.
- Tutarlı geçmiş anlatı: She entered the room, saw the letter, and sat down.
- Tutarlı şimdiki zaman anlatısı: She enters the room, sees the letter, and sits down.
- Anlamı: Odaya girdi, mektubu gördü ve oturdu; ya da canlı anlatımda: Odaya giriyor, mektubu görüyor ve oturuyor.
Edebiyatta bilinçli zaman geçişleri mümkündür. Fakat yukarıdaki tek olay dizisinde açıklamasız gidip gelmek genellikle bir üslup tercihi değil, tutarsızlık gibi okunur. Önce tutarlı bir anlatı kurun; geçiş yapacaksanız bunun okura ne kazandırdığını belirleyin.
Kullanım notları
Edebî kullanım ile eski kullanım aynı şey değildir. Günümüzde yazılan bir roman bütünüyle sıradan modern çekimlerle son derece güçlü bir anlatı kurabilir. Buna karşılık hath kullanmak metni kendiliğinden daha zarif yapmaz; güncel bir iş e-postasında bu biçim genellikle şaka, taklit veya yapay bir eskilik etkisi yaratır.
Gelecekte birikmiş süreyi anlatan yapı günceldir. Uzun görünmesi nedeniyle yalnızca kitaplarda kullanıldığını düşünmeyin. Bir çalışan kıdeminden, bir sporcu hazırlık süresinden veya bir aile yolculuktan söz ederken bu yapıyı kullanabilir. Yine de süre önemli değilse daha kısa bir yapı yeterlidir.
Tarihî şimdiki zaman, kesinlik derecesini değiştirmez. Bir tarihçinin crosses demesi, olayı crossed diyenden daha doğrudan gördüğü anlamına gelmez. Türkçedeki “-miş” ekinin bazı kullanımlarında bulunan duyuma veya çıkarıma dayalı bilgi ayrımını İngilizce zaman seçimine otomatik olarak taşımayın.
Eski hitapların toplumsal anlamı bağlama bağlıdır. Thou tarihsel olarak yakınlık, alt konumda görülme, öfke veya belirli dinî hitap gelenekleriyle ilişkili olabilir. Her zaman “saygılı siz” demek değildir. Modern Türkçedeki “sen/siz” ayrımını eski İngilizceye bire bir uygulamak yanıltıcıdır. Bazı bölgesel konuşmalarda eski tekil hitapların devamları da vardır; bunları bütün konuşurların kullandığı güncel standart biçimler saymayın.
İleri kullanım: anlatıcının bakışını izlemek
Zaman geçişi ne zaman anlamlıdır?
Bir metin geçmiş zamanla başlayıp önemli bir anı şimdiki zamana taşıyabilir. Böyle bir geçiş, okura olayın yaklaştığını hissettirebilir; ancak bu etki bağlamla hazırlanmalıdır. Uzun bir paragrafı yalnızca birkaç fiili değiştirerek canlı hâle getirmek her zaman işe yaramaz. Zaman ifadeleri, sahne sınırları ve anlatıcının sesi de geçişi desteklemelidir.
Romanların olay örgüsünü yorumlarken kullanılan şimdiki zaman ise başka bir yerleşik kullanımdır: In the final chapter, the narrator admits the truth. — Son bölümde anlatıcı gerçeği kabul eder. Burada gerçek dünyadaki geçmiş bir olayı canlandırmaktan çok, kitapta her okuma sırasında karşılaşılan içeriğe gönderme yapılır. Biçim aynı olsa da işlev tam olarak aynı değildir.
Bitmişlik, sonuca ulaşmak demek değildir
Perfect adı verilen, have ve fiilin üçüncü biçimiyle kurulan yapıların hepsi “iş bitti” diye açıklanamaz. She has lived here for years — “Yıllardır burada yaşıyor” cümlesinde yaşama durumu sürebilir. She will have been living here for years — “O zamana kadar yıllardır burada yaşıyor olacak” cümlesinde de gelecekteki noktaya kadar uzanan süre söz konusudur.
Sürerlik biçimi çoğunlukla faaliyeti ve süreyi öne çıkarır; sonuç odaklı biçim ise ortaya çıkan miktarı veya kazanımı vurgulayabilir:
- By July, I will have read ten novels. — Temmuza kadar on roman okumuş olacağım.
- By July, I will have been reading this novel for six months. — Temmuzda bu romanı altı aydır okuyor olacağım.
İkinci cümle romanın bitmiş olacağını söylemez. Hatta bağlama göre okumanın yavaş ilerlediğini veya uzun sürdüğünü hissettirebilir. Bu, yapının zorunlu anlamı değil, cümlenin bağlamda doğurabileceği bir etkidir.
Nadir ama mümkün olan yapıları tanımak
Bazı uzun birleşimler dilbilgisel olarak mümkündür ama ağırdır. Örneğin edilgen yapı, işi yapan kişiden çok işten etkilenen şeyi öne çıkarır. The bridge will have been being repaired for six months — “Köprü altı aydır onarılıyor olacak” cümlesi böyle bir birleşimdir. Fakat been being dizisi okumayı zorlaştırır; çoğu bağlamda By June, repair work on the bridge will have been going on for six months — “Haziranda köprüdeki onarım çalışmaları altı aydır sürüyor olacak” demek daha akıcıdır.
İleri düzeyde olmak, mümkün olan en uzun yapıyı kullanmak değil, aynı anlamı ne zaman daha açık verebileceğinizi bilmektir. Okurken bu tür biçimleri çözümleyebilmek değerlidir; yazarken mutlaka üretmeniz gerekmez.
Çalışma önerileri
- Aynı sahneyi iki bakışla yazın. “Bir yolcu istasyona giriyor, saate bakıyor, trenin kalktığını fark ediyor” gibi üç olay seçin. Önce geçmiş zamanla, sonra tarihî şimdiki zamanla İngilizce yazın. Türkçede aynı “-yor” karşılığını verebilen ana olay ve arka plan fiillerinin İngilizcede nasıl ayrıldığını işaretleyin.
- Gelecekte bir dönüm noktası belirleyin. Mezuniyet, yıl dönümü veya taşınma tarihi seçin. O tarihte ne yapıyor olacağınızı, neyi tamamlamış olacağınızı ve ne kadar süredir bir işle uğraşıyor olacağınızı ayrı cümlelerle yazın. Böylece “o anda sürme”, “sonuç” ve “birikmiş süre” ayrımını yalnızca kalıptan değil, anlamdan kurarsınız.
- Eski biçimleri güncel dile aktarın. Kısa bir tarihî metinden thou, thee, hath, doth içeren üç cümle seçin. Her birinin güncel İngilizce karşılığını ve doğal Türkçe anlamını yazın. Ardından eski biçimin kişiyi, tonu veya dönemi nasıl işaretlediğine bakın; ilk hedefiniz bu biçimleri kullanmak değil, doğru tanımak olsun.
İlgili konular
- Ön bilgi: Geçmişten bugüne süren eylemler — have been + -ing yapısında süre ile sonuç arasındaki ayrımı öğrenmek, aynı bakışı gelecekteki bir noktaya taşımayı kolaylaştırır.