İngilizcede Arkaik Dil ve Hukuk Dili
Archaic/Legal English
Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İngilizce dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.
Kısaca
İngilizce hukuk dilindeki hereby, thereof, wherein gibi sözcükler, belgeye veya daha önce anılan bir şeye kısa yoldan gönderme yapar; notwithstanding ise bir kurala rağmen başka bir hükmün geçerli olduğunu gösterebilir. Thou, thee, hath gibi arkaik, yani eski dönemlerden kalma biçimler daha çok tarihî, edebî ve dinî metinlerde görülür. Amaç bunları günlük konuşmaya taşımak değil, kimin neyle yükümlü olduğunu ve metnin hangi döneme ya da üsluba ait olduğunu doğru anlamaktır.
Genel bakış
Bir kira sözleşmesindeki “işbu”, “anılan” veya “saklı kalmak kaydıyla” ifadelerini düşünün. Günlük Türkçede pek kullanmasak da bunları görünce metnin nasıl bir dil kullandığını anlarız. İngilizcede de benzer bir ayrım vardır: I hereby confirm… “İşbu beyanla teyit ederim…” havası taşırken I confirm… daha yalın bir anlatımdır. Aradaki fark yalnızca sözcüklerin eskiliği değil, metnin yaptığı iştir: bir bilgi vermek, bir yetki tanımak, bir yasak koymak veya bir işlemi resmen gerçekleştirmek.
C2 düzeyinde bu konu, zor sözcükleri ezberlemenin ötesine geçer. Bir sözcüğün neye gönderme yaptığını, bir istisnanın hangi hükmü sınırladığını ve görünüşte gelecek zaman bildiren bir biçimin aslında yükümlülük getirip getirmediğini izlersiniz. Tarihî metinlerde ise bugünkü İngilizceden farklı kişi ve fiil biçimlerini tanımanız gerekir.
Hukuk dili ile arkaik dil aynı şey değildir. Hereby güncel bir sözleşmede bulunabilir; thou ise sıradan bir güncel sözleşmenin dili değildir. Aşağıdaki açıklamalar metinleri okumaya yardımcı olur. Bir sözleşmenin hukuki sonucu, tek bir sözcüğün sözlük karşılığından değil; belgenin bütünü, ilgili hukuk sistemi ve bağlamdan çıkarılır.
Yapı ve işleyiş
Belgeye ve önceki ifadelere gönderme yapan sözcükler
Bu gruptaki sözcükleri anlamanın iyi bir yolu, onları daha açık bir İngilizce ifadeyle yeniden söylemektir. Here- ile başlayanlar belgelerde çoğunlukla “bu belge” çevresinde, there- ile başlayanlar ise daha önce anılan bir şey çevresinde anlam kurar. Bunlar kesin bir çözümleme formülü değildir; her defasında cümledeki göndermeyi kontrol etmek gerekir.
| Biçim | Sık görülen Türkçe karşılık | Okurken dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|
| hereby | işbu belgeyle, bu beyanla | Bildirim veya işlem bu ifadeyle gerçekleştirilir. |
| herein | bu belgede, burada | Çoğu sözleşmede fiziksel bir yerden değil, belgeden söz edilir. |
| hereof | bu belgenin, bunun | Hangi belgenin veya unsurun kastedildiğini belirleyin. |
| hereunder | bu belge uyarınca | Belge kapsamında doğan hak veya yükümlülüğe işaret eder. |
| thereto | ona, söz konusu şeye | Önceki bir belgeye, maddeye veya düzenlemeye bağlanır. |
| thereof | onun, bunun, ona ait | Özellikle bir şeyin parçaları veya hükümleri anlatılırken görülür. |
| therein | onun içinde, söz konusu belgede | Önceki ifadenin gösterdiği yer veya metne döner. |
| thereunder | onun uyarınca | Daha önce anılan düzenleme kapsamındaki durumu anlatabilir. |
| wherein | içinde, … olduğu | Bir yerin, durumun veya metnin içeriğini açıklayan bölüm başlatabilir. |
| whereby | aracılığıyla, sayesinde | Bir sonucun hangi yöntem veya düzenlemeyle gerçekleştiğini belirtir. |
Örneğin a copy thereof “onun bir kopyası” demektir. Önceki cümlede bir rapor anılmışsa kastedilen raporun kopyasıdır. Türkçedeki “anılan raporun bir nüshası” ifadesinde olduğu gibi, asıl iş yalnızca sözcüğü çevirmek değil, neyin kopyasından söz edildiğini bulmaktır.
The terms thereof shall be binding ifadesi, bağlamdaki belgeye ilişkin olarak “Söz konusu belgenin hükümleri bağlayıcı olacaktır” diye anlaşılabilir. Buradaki thereof tek başına “içinde bulunan” anlamına gelmez; temel ilişki “o belgenin hükümleri” ilişkisidir. Bir önceki unsur belirsizse çeviri de belirsizleşir.
İşlemi gerçekleştiren ifade: hereby
Hereby, “bu sözle/bu belgeyle” anlamını taşır. Edimsel ifade denen kullanımda, yani söylenmesiyle bir işlemin yapıldığı anlatımda, özellikle belirgindir:
- I hereby resign. — İşbu beyanla istifa ediyorum.
- We hereby appoint you as our representative. — İşbu belgeyle sizi temsilcimiz olarak atıyoruz.
Bu sözcük “bundan böyle” demek değildir. I hereby declare… “İşbu beyanla ilan ederim…” anlamındadır; Henceforth, I will… ise “Bundan böyle … yapacağım” der. Verilen Hereby I declare… dizilişi de mümkündür, ancak güncel resmî metinlerde I hereby declare… dizilişi daha alışılmıştır.
Zaman ve sonuç: henceforth, thereafter, thereby
Birbirine benzeyen bu biçimleri aynı karşılıkla öğrenmeyin:
- henceforth: bundan böyle; bir başlangıç noktasından sonraki dönemi anlatır.
- thereafter: bundan/ondan sonra; daha önce belirtilen bir olayı veya zamanı izler.
- thereby: böylece, o yolla; zaman değil, araç veya sonuç ilişkisi kurar.
The tenant signed the form, thereby accepting the conditions “Kiracı formu imzalayarak koşulları kabul etmiş oldu” demektir. Burada vurgu, kabulün imza yoluyla gerçekleşmesindedir. Thereafter kullanılsaydı anlam “bundan sonra” yönüne kayardı.
İstisna ve öncelik: notwithstanding
Notwithstanding, genel olarak “-e rağmen” anlamındadır. Edat olarak, yani ardından gelen ad grubunu cümlenin geri kalanına bağlayan sözcük olarak, en sık şu düzende görülür:
Notwithstanding the delay, the agreement remains valid. — Gecikmeye rağmen anlaşma geçerliliğini korur.
Aynı ilişki daha seyrek biçimde sona alınabilir: The delay notwithstanding, the agreement remains valid. — Gecikmeye rağmen anlaşma geçerliliğini korur. Ayrıca Notwithstanding that… “... olmasına rağmen” biçiminde tam bir cümleyle de kullanılabilir; bu diziliş oldukça resmîdir.
Sözleşmelerde özellikle şu ayrım önemlidir:
- Notwithstanding clause 4… — 4. maddeye rağmen…
- Subject to clause 4… — 4. maddeye tabi olmak kaydıyla…
İlk ifade, devamındaki düzenlemenin 4. maddeyle çatışsa bile uygulanacağını gösterebilir. İkincisi ise devamındaki düzenlemeyi 4. maddenin sınırlarına bağlar. Türkçede ikisini de gelişigüzel “4. madde uyarınca” diye çevirmek, aralarındaki yön farkını siler.
Hukuk metinlerinde shall, must ve may
Kiplik burada bir ifadenin zorunluluk, izin veya olasılık bildirmesi demektir. Hukuk metinlerinde shall, sıklıkla yükümlülük kurar:
The tenant shall pay the rent on the first day of each month. — Kiracı, kirayı her ayın ilk günü ödemekle yükümlüdür.
Bu cümleyi yalnızca gelecek zaman gibi okumak, yükümlülük anlamını zayıflatabilir. Ancak her shall otomatik olarak “zorundadır” değildir: bağlama göre bir hukuki sonuç veya düzenleme de bildirir. The terms shall be binding ifadesinde vurgu, hükümlerin bağlayıcı olmasındadır.
Must genellikle gereklilik veya zorunluluğu daha doğrudan belirtir. May ise çoğu hukuk bağlamında izin veya takdir yetkisi bildirir: The authority may request further documents “Yetkili makam ek belge isteyebilir” demektir; makamın bunu mutlaka yapacağı söylenmez. Özellikle may not ifadesinde “yapmayabilir” olasılığı ile “yapamaz/yapması yasaktır” anlamını bağlamdan ayırın.
Eski kişi biçimleri: thou, thee, thy, thine, ye
Zamir, kişi veya şeyin adını tekrar etmek yerine kullanılan sözcüktür. Eski İngilizce metinleri anlamak için zamirin cümledeki görevini bilmek gerekir: özne işi yapan veya hakkında bir şey söylenen unsur; nesne ise fiilin yöneldiği ya da etkilediği unsurdur. İyelik de kime ait olduğunu gösterir.
| Eski biçim | Türkçe karşılığı | Görevi ve sınırı |
|---|---|---|
| thou | sen | Tekil özne biçimi. |
| thee | seni, sana | Tekil nesne biçimi; Türkçedeki karşılık fiile göre değişir. |
| thy | senin | Bir adın önünde kullanılır: thy name “senin adın”. |
| thine | seninki; senin | Tek başına iyelik bildirir; eski metinlerde bazı adların önünde de görülür. |
| thyself | kendin, kendini | Dönüşlülük veya vurgu bildirir. |
| ye | siz | Tarihî kullanımlarda özellikle çoğul özne biçimi; dönemlere göre kullanım değişir. |
Türkçe konuşanlar için önemli tuzak şudur: thou, bugünkü “saygılı siz” biçimi değildir. Tarih boyunca thou ile you arasındaki seçim yakınlık, toplumsal konum ve bazen küçümseme gibi anlamlar taşıyabilmiştir; kullanım dönem ve çevreye göre değişir. Bugün dinî veya şiirsel metinde görkemli duyulması, tarih boyunca her zaman saygı belirttiği anlamına gelmez.
Thine bağımsız olarak The choice is thine “Seçim senin” cümlesinde görülür. Eski metinlerde thine eyes “senin gözlerin” gibi, ünlü ses öncesindeki kullanımla da karşılaşabilirsiniz. Bu ayrıntıyı tanımak yararlıdır; modern yazışmada uygulamaya çalışmak gerekmez.
Eski fiil biçimleri
Thou ile fiil çoğunlukla -st / -est eki alır. Üçüncü tekil kişide ise bugünkü -s yerine -th / -eth görülebilir. Aşağıdaki tablo, yaygın biçimleri tanımaya yöneliktir; her dönemin bütün çekim sistemini temsil etmez.
| Eski biçim | Türkçe anlamı | Bugünkü biçim ve kullanım |
|---|---|---|
| thou art | sen …-sin | you are; olma fiili. |
| thou hast | senin … var; … yaptın | you have; anlamı devamındaki yapıya bağlıdır. |
| thou dost | sen yaparsın | you do; yardımcı fiil olarak da kullanılır. |
| thou knowest | sen bilirsin | you know; düzenli eski kişi eki. |
| thou didst | sen yaptın | you did; geçmiş zaman biçimi. |
| thou canst | sen yapabilirsin | you can; yeterlilik bildirir. |
| thou wilt | sen … yapacaksın | you will; bağlama göre istek de bildirebilir. |
| he hath | onun … var; o … yaptı | he has; devamındaki yapı belirleyicidir. |
| she doth | o yapar | she does; yardımcı fiil de olabilir. |
| it seemeth | öyle görünüyor | it seems; eski üçüncü tekil kişi eki. |
Yardımcı fiil, başka bir fiille birlikte zaman, soru veya olumsuzluk gibi bir yapı kuran fiildir. Thou dost know “Sen biliyorsun” ifadesinde kişi eki dost üzerindedir; ardından gelen know ayrıca ek almaz. Bu nedenle thou dost knowest biçimini kurmamalısınız.
Bağlam içinde örnekler
Aşağıdaki örnekler, aynı sözcüklerin belge, duyuru ve tarihî anlatımda farklı işler yaptığını gösterir. Türkçe karşılıklar, biçimi kopyalamak yerine bağlamdaki anlamı aktarır.
| İngilizce | Türkçe | Açıklama |
|---|---|---|
| I hereby declare that the information provided is correct. | İşbu beyanla, verilen bilgilerin doğru olduğunu bildiririm. | Beyan bu ifadeyle yapılır. |
| This agreement and the schedules attached thereto form a single document. | Bu sözleşme ve ona ekli çizelgeler tek bir belge oluşturur. | Gönderme sözleşmeyedir. |
| The terms thereof shall be binding on both parties. | Söz konusu belgenin hükümleri her iki taraf için bağlayıcı olacaktır. | Önceden anılan belgenin hükümleri kastedilir. |
| The rights described herein do not apply to third parties. | Bu belgede açıklanan haklar üçüncü kişiler için geçerli değildir. | “Burada” denilen yer belgedir. |
| The report contains a section wherein these risks are assessed. | Raporda bu risklerin değerlendirildiği bir bölüm vardır. | Değerlendirmenin yapıldığı bölüm açıklanır. |
| Henceforth, all applications must be submitted online. | Bundan böyle tüm başvurular çevrim içi yapılmalıdır. | Yeni uygulamanın başlangıcı belirtilir. |
| Notwithstanding the above, either party may terminate the agreement by mutual consent. | Yukarıdakilere rağmen, tarafların karşılıklı rızasıyla taraflardan herhangi biri anlaşmayı feshedebilir. | Önceki düzenlemeye istisna tanınır. |
| The applicant shall retain a copy of the signed form. | Başvuru sahibi imzalı formun bir kopyasını saklamakla yükümlüdür. | Gelecekten çok yükümlülük söz konusudur. |
| The board may extend the deadline by seven days. | Kurul süreyi yedi gün uzatabilir. | Bir yetki tanınır; uzatma zorunlu değildir. |
| Be it known that the following rules take effect today. | Aşağıdaki kuralların bugün yürürlüğe girdiği bilinsin. | Törensel duyuru kalıbıdır. |
| Thou art welcome in this house. | Bu evde başımızın üstünde yerin var. | Eski tekil hitap kullanılır. |
| I shall remember thee. | Seni hatırlayacağım. | Nesne biçimi vardır; buradaki kullanım hukuki değildir. |
| Keep thy word, for the choice is thine. | Sözünü tut; çünkü seçim senin. | Ad önündeki ve bağımsız iyelik biçimleri birlikte görülür. |
| She hath no fear of the storm. | Fırtınadan hiç korkusu yok. | Eski üçüncü tekil kişi biçimi kullanılır. |
| Dost thou know the way? | Yolu biliyor musun? | Soruda yardımcı fiil özneden önce gelir. |
Sık yapılan hatalar
1. Hereby ile henceforth sözcüklerini karıştırmak
- Amaçlanan anlama uygun değil: Hereby, all future meetings will be online.
- Uygun: Henceforth, all meetings will be online. — Bundan böyle tüm toplantılar çevrim içi yapılacak.
- Neden: Zaman içinde yeni bir başlangıç anlatılıyorsa henceforth uygundur. Hereby, bir kararın veya bildirimin bu belgeyle yapıldığını vurgular: We hereby announce the change “Değişikliği işbu beyanla duyuruyoruz.”
2. Thereof biçimini sıradan bir yer sözcüğü sanmak
- Yanlış: The report is thereof.
- Doğru: The report is there. — Rapor orada.
- Neden: Thereof, “orada” değil, “onun/ona ait” ilişkisi kurar. A summary thereof “onun bir özeti” anlamındadır.
3. Notwithstanding sonrasında gereksiz bir karşıtlık sözcüğü eklemek
- Yanlış: Notwithstanding the delay, but the contract remains valid.
- Doğru: Notwithstanding the delay, the contract remains valid. — Gecikmeye rağmen sözleşme geçerliliğini korur.
- Neden: Karşıtlık ilişkisi zaten kurulmuştur. Türkçedeki “gecikmeye rağmen ama” yığılmasına benzer bir sorun ortaya çıkar.
4. Thou ve thee biçimlerinin görevini değiştirmek
- Yanlış: Thee art right.
- Doğru: Thou art right. — Sen haklısın.
- Neden: Cümlenin öznesi için thou gerekir. Buna karşılık I trust thee “Sana güveniyorum” ifadesinde thee nesne biçimidir. Türkçede “sana” denmesi, İngilizcede ayrıca başka bir zamir gerektiği anlamına gelmez.
5. Kişi ekini hem yardımcı fiile hem asıl fiile koymak
- Yanlış: Thou dost understandest.
- Doğru: Thou dost understand. — Sen anlıyorsun.
- Neden: Kişi bilgisi zaten dost üzerindedir. Yardımcı fiilsiz yapı ise Thou understandest “Sen anlıyorsun” olur.
6. Hukuki shall ifadesini yalnızca gelecek zaman saymak
- Yanlış yorum: The buyer shall pay within ten days cümlesini yalnızca alıcının gelecekte ne yapacağına dair tahmin saymak.
- Doğru yorum: Alıcı on gün içinde ödeme yapmakla yükümlüdür.
- Neden: Sözleşmede bu yapı çoğunlukla yükümlülük getirir. Yine de karar vermeden önce cümlenin işlevine ve belgenin diğer hükümlerine bakılmalıdır.
Kullanım notları
Resmî olmak için eski görünmek gerekmez
Güncel bir iş e-postasında Please find the details below “Ayrıntıları aşağıda bulabilirsiniz” yeterince resmî olabilir. Aynı yere arka arkaya herein, thereof, henceforth eklemek metni daha yetkin değil, daha ağır hâle getirebilir. Birçok güncel hukuk yazımı yaklaşımı da açık göndermeleri ve daha yalın cümleleri tercih eder; ancak mevcut belgelerde geleneksel biçimler yaşamaya devam eder.
Türkçedeki “işbu” ve “mezkur” gibi ifadeleri nasıl her resmî yazıya yerleştirmiyorsak, İngilizcedeki karşılıklarını da yalnızca ortam uygunsa kullanmalıyız. Okurken tanımak ile yazarken seçmek farklı becerilerdir. Özellikle bir sözleşmeyi sadeleştirirken anlamın değişmediğini uzman değerlendirmesi olmadan varsaymayın.
Tarihî metinler tek bir kurala indirgenmez
Thou ve eski fiil ekleri, bugün çoğunlukla Shakespeare dönemi metinleri, geleneksel dinî metinler, şiir ve tarihî üslup taklitleriyle karşılaşılırken öğrenilir. Bunları dilbilimsel anlamdaki “Eski İngilizce” ile aynı şey saymayın: o ad, çok daha erken ve oldukça farklı bir dil dönemini belirtir.
Modern kullanımda you hem tekil hem çoğuldur; tek kişiye de söylense you are kullanılır. Eski thou art biçimini güncel you ile birleştirip you art üretmeyin. Bazı bölgesel konuşmalarda eski ikinci kişi biçimlerinin devamları bulunabilir, fakat bunların çekimi ve toplumsal anlamı standart bir tarihî metin tablosundan çıkarılamaz.
İleri ayrıntılar
Be it known neden is içermez?
Be it known that… “... olduğu bilinsin” anlamında kalıplaşmış, törensel bir bildirimdir. Buradaki be, dilek kipi ile ilişkilidir: olup biteni düz biçimde anlatmak yerine istek, gereklilik veya varsayım sunan bir fiil kullanımıdır. Bu yüzden normal bir bildirme cümlesindeki it is known “biliniyor” ile aynı işlevde değildir.
Be it known that the charter has been approved “Tüzüğün onaylandığı bilinsin” diye çevrilebilir. Be it known bir duyurunun yapılmasını öne çıkarır; It is known that the charter has been approved “Tüzüğün onaylandığı biliniyor” ise mevcut bilgiyi aktarır. Günlük yazıda ilkini kullanmak gereksiz derecede törensel durabilir.
Benzer biçimde be that as it may “öyle olsa bile/her neyse” ifadesi de sabit bir kalıptır. İçindeki be biçimini görünce cümleyi dilbilgisi hatası sanmayın; ancak her resmî cümlede is yerine be kullanabileceğiniz sonucunu da çıkarmayın.
Göndermenin kapsamını açıkça belirlemek
The agreement, the licence and the terms thereof “Sözleşme, lisans ve onun hükümleri” ifadesinde thereof hangi unsura dönüyor? En yakın ad bir ipucu verse de tek başına yeterli değildir. Belgenin tanımları ve önceki cümleler incelenmelidir. Metni çalışırken thereof yerine geçici olarak “lisansın” veya “sözleşmenin” yazın; hangi yorumun bağlama uyduğunu kontrol edin. İki yorum da mümkünse bunu bir belirsizlik olarak not edin.
Aynı yöntem herein için de yararlıdır. “Bu belgede” ifadesi her zaman “bu maddede” anlamına gelmez. Sözleşmenin tamamı ile tek bir bölüm arasındaki fark, bir hakkın veya istisnanın kapsamını değiştirebilir.
Öncelik ilişkisini iki cümleye ayırmak
Notwithstanding clause 8, the customer may cancel within fourteen days ifadesini şöyle çözümleyebilirsiniz: “8. maddede farklı bir düzenleme olabilir. Buna rağmen müşteri on dört gün içinde iptal edebilir.” Buradaki öncelik, belirtilen iptal hakkıyla ilgilidir; 8. maddenin tümüyle kaldırıldığını kendiliğinden göstermez.
Buna karşılık Subject to clause 8, the customer may cancel within fourteen days “8. maddeye tabi olmak kaydıyla müşteri on dört gün içinde iptal edebilir” demektir. Okuyucu, bu hakkı kullanmanın sınırlarını görmek için 8. maddeye dönmelidir. Uzun hukuk cümlelerinde önce bu ilişkiyi çözmek, sözcük sözcük çevirmekten daha yararlıdır.
Eski soru ve olumsuzluk düzenleri
Tarihî metinlerde bugünkü yardımcı fiilli düzenin yanında başka kalıplar da görülebilir. Knowest thou the answer? “Cevabı biliyor musun?” sorusunda asıl fiil özneden önce gelir. Dost thou know the answer? aynı soruyu yardımcı fiille kurar. I know not ise “Bilmiyorum” demektir; bugünkü sıradan karşılığı I do not know olur.
Bu biçimler, güncel İngilizcede her fiilin yardımcı fiilsiz soru veya olumsuzluk kurabileceği anlamına gelmez. Tarihî cümleyi önce kendi düzeni içinde tanıyın, sonra bugünkü açık karşılığını kurun. Böylece metni anlarken eski yapıları modern yazınıza yanlışlıkla taşımazsınız.
Çalışma önerileri
- Gönderme çizelgesi çıkarın. Kısa bir sözleşme parçasında herein, thereof, thereto biçimlerini işaretleyin. Her birinin yanına gönderme yaptığı belgeyi veya unsuru Türkçe yazın. Emin olmadığınız yerleri tahminle kapatmak yerine soru işaretiyle bırakın.
- İki yönde sadeleştirin. I hereby confirm receipt ifadesini önce daha yalın İngilizceyle I confirm that I have received it, sonra Türkçeyle “Teslim aldığımı teyit ederim” biçiminde açıklayın. Ardından işlem, zaman veya yükümlülük anlamlarından birinin kaybolup kaybolmadığını kontrol edin.
- Tarihî biçimleri görevleriyle eşleştirin. Thou art, I trust thee, thy name, the choice is thine örneklerini sırasıyla “sen …-sin”, “sana güveniyorum”, “senin adın”, “seçim senin” diye çözümleyin. Sonra hepsini güncel İngilizceye aktarın. Amaç eski biçimleri süs olarak kullanmak değil, okurken duraksamadan anlamaktır.
İlgili konular
- Ön bilgi: Dilek kipi — İstek, gereklilik ve varsayım bildiren yapılarda fiilin neden alışılmış biçiminden farklı görünebildiğini açıklar; özellikle be it known gibi kalıpları anlamaya yardımcı olur.