İngilizcede Temel Öbek Fiiller
Basic Phrasal Verbs
Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İngilizce dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.
Kısaca
İngilizcede öbek fiil, bir fiilin yanına gelen kısa bir sözcükle birlikte özel bir anlam kazanmasıdır: give up “vazgeçmek”, look after “bakmak, ilgilenmek” demektir. Bazı öbek fiiller ayrılabilir: Turn off the light ve Turn the light off aynı anlama gelir: “Işığı kapat.” Ancak “onu” anlamındaki it kullanıldığında yalnızca Turn it off doğrudur; ayrılamayan look after gibi yapılarda ise sözcükler birlikte kalır: Look after her — “Onunla ilgilen.”
Genel bakış
Gündelik İngilizcede birini ararken, ev işlerini anlatırken, bir alışkanlığı bırakırken ya da bir cihazı kullanırken sürekli öbek fiillerle karşılaşılır. Bunlar İngilizce kaynaklarda phrasal verbs adıyla geçer. B1 düzeyinde hedef, uzun bir listeyi ezberlemekten çok, sık kullanılan öbekleri anlamları ve cümledeki yerleriyle öğrenmektir. Bildiğiniz look fiili tek başına “bakmak” demekken, look for “aramak”, look after ise “bakımını üstlenmek” anlamına gelir.
Türkçede “aramak”, “bırakmak”, “kapatmak” gibi tek bir fiille anlattığımız işler İngilizcede birden fazla sözcük gerektirebilir. Bu yüzden I'm looking for my keys cümlesini “Anahtarlarım için bakıyorum” diye çözmek yerine “Anahtarlarımı arıyorum” diye bir bütün olarak anlamlandırmak gerekir. Türkçede sözcüklerin yerini vurguya göre değiştirebilmemiz de yanıltıcı olabilir: İngilizcede bu öbeklerin içindeki sözcüklerin yeri çoğu zaman belirli kurallara bağlıdır.
İyi bir öğrenme kaydı üç bilgiyi bir arada tutar: ne anlama geliyor, bir nesne alıyor mu, ayrılabiliyor mu? Nesne, fiilin kimi veya neyi etkilediğini belirten bölümdür; “Işığı kapat” sözünde “ışığı” nesnedir. Bu üç bilgiyi öğrendiğinizde yalnızca okuduğunuzu anlamaz, yeni cümleler de kurabilirsiniz.
Nasıl kurulur ve kullanılır?
Fiil ile kısa sözcüğü birlikte düşünün
Öbek fiillerdeki up, down, on, off, out, in gibi kısa sözcüklere burada parçacık diyeceğiz: fiilin anlamını tamamlayan veya değiştiren küçük sözcükler. Bunlar bazen yön bildirir, bazen de gerçek yön anlamından uzaklaşır. Sit down “oturmak”, give up ise “vazgeçmek” demektir; ikinci örnekte “yukarı” anlamı aramak işe yaramaz.
Aşağıdaki eşleşmeler anlamı hatırlamaya yardımcı olabilir. Ancak bunlar yeni öbek fiillerin anlamını kesin olarak hesaplayan kurallar değildir.
| Parçacık ve örnek | Hatırlamaya yardımcı çağrışım | Öbeğin Türkçesi |
|---|---|---|
| up — pick up | Yukarı kaldırma | Yerden almak, kaldırmak |
| down — put down | Aşağıya veya bir yüzeye bırakma | Elindekini bırakmak, koymak |
| on — turn on | Çalışır duruma getirme | Cihazı açmak |
| off — turn off | Çalışmayı durdurma | Cihazı kapatmak |
| out — go out | Dışarıya yönelme | Dışarı çıkmak |
| in — come in | İçeriye yönelme | İçeri girmek |
Aynı parçacık her zaman aynı sonucu vermez. Find out “öğrenmek, ortaya çıkarmak”, give up “vazgeçmek” demektir. Bunları yalnızca “dışarı” veya “yukarı” anlamından çıkaramazsınız. Tanımadığınız bir öbeği tahmin edebilirsiniz, fakat anlamını bağlamdan veya sözlükten doğrulamalısınız.
Ayrılabilen öbek fiiller
Turn on, turn off, pick up ve put down, burada ele aldığımız anlamlarıyla ayrılabilir. Nesne bir isimse, yani bir varlığı adlandıran sözcük veya sözcük grubuysa, iki yerleşim de mümkündür:
- Turn off the light. — Işığı kapat.
- Turn the light off. — Işığı kapat.
- Pick up the bag. — Çantayı al.
- Pick the bag up. — Çantayı al.
“Ayrılabilir” demek “mutlaka ayrılır” demek değildir. Nesne kısa bir isim grubu olduğunda çoğunlukla iki biçim de doğaldır. Nesne çok uzunsa fiille parçacığı yan yana tutmak cümleyi izlemeyi kolaylaştırır:
- Please pick up the clothes I left on the bathroom floor. — Lütfen banyo zemininde bıraktığım giysileri al.
Burada araya uzun bir açıklama sokmak yerine pick up öbeğini birlikte kullanmak daha rahat okunur.
Nesne bir zamirse araya girer
Zamir, bir ismi tekrar etmek yerine kullanılan sözcüktür; it “onu”, them “onları” yerine geçebilir. Ayrılabilen öbek fiillerde bu tür kişisel nesne zamirleri fiille parçacığın arasına gelir:
- Turn it on. — Onu aç.
- Turn it off. — Onu kapat.
- Pick them up. — Onları al.
- Put it down. — Onu bırak.
Bu kural tercih meselesi değildir. Standart kullanımda Turn off it denmez. Bir nesneyi önce adıyla, sonra zamirle söyleyerek çalışmak yararlıdır: Turn off the lamp. Turn it off. — “Lambayı kapat. Onu kapat.”
Ayrılamayan yapılar
Look after “bakmak, ilgilenmek”, look for “aramak” ve get over “bir hastalığı veya üzüntüyü atlatmak” anlamlarında ayrılamaz. Nesne, ister isim ister zamir olsun, bütün yapının ardından gelir:
- I look after my niece. — Yeğenime bakarım.
- I look after her. — Ona bakarım.
- I'm looking for my keys. — Anahtarlarımı arıyorum.
- I'm looking for them. — Onları arıyorum.
- He got over the flu. — Gribi atlattı.
- He got over it. — Onu atlattı.
Burada look her after veya get it over diyerek aynı anlamı veremezsiniz. Ayrılabilirlik, yalnızca son sözcüğe bakılarak anlaşılmaz; öbeğin ilgili anlamıyla birlikte öğrenilir.
Dil bilgisi kaynakları look for ve look after gibi bazı yapıları daha dar bir sınıflandırmayla “edatlı fiil” olarak adlandırır. Edat, ardından gelen isimle ilişki kuran kısa sözcüktür. Günlük öğrenme kaynakları bunları çoğu zaman öbek fiillerle birlikte sunar. Başlangıçta adlandırmadan çok, nesnenin nereye geldiğine dikkat etmek daha yararlıdır.
Nesne almayan öbek fiiller
Her öbek fiilden sonra bir kişi veya nesne belirtmeniz gerekmez:
- The children woke up. — Çocuklar uyandı.
- We went out after dinner. — Akşam yemeğinden sonra dışarı çıktık.
- Please come in. — Lütfen içeri girin.
Bu kullanımlarda araya taşınacak bir nesne yoktur. Bununla birlikte aynı öbek başka bir cümlede nesne alabilir: I woke the children up — “Çocukları uyandırdım.” Burada wake up ayrılabilir; zamirle I woke them up — “Onları uyandırdım” olur. Türkçedeki “uyanmak/uyandırmak” farkı, İngilizcede bazen aynı öbeğin farklı cümle yapılarıyla karşılanır.
Zaman değiştiğinde fiil çekimlenir
Çekim, fiilin zamana veya işi yapan kişiye göre biçim değiştirmesidir. Öbek fiiller de bildiğiniz zaman kurallarına uyar. Değişen bölüm fiildir; parçacık aynı kalır.
| Kullanım | İngilizce | Türkçe |
|---|---|---|
| Düzenli alışkanlık | She turns off the lights every night. | Her gece ışıkları kapatır. |
| Şu anda süren iş | She is turning off the lights. | Şu anda ışıkları kapatıyor. |
| Geçmişte yapılan iş | She turned off the lights. | Işıkları kapattı. |
| Geçmişte düzensiz biçim | She gave up smoking. | Sigarayı bıraktı. |
| Geçmişte düzensiz biçim | We ran out of milk. | Sütümüz bitti. |
| Soru | Did you turn it off? | Onu kapattın mı? |
| Olumsuzluk | I didn't turn it off. | Onu kapatmadım. |
Soruda veya olumsuz cümlede did kullanıldığında asıl fiil yalın biçimine, yani ek almamış temel biçimine döner. Dolayısıyla Did you gave up? değil, Did you give up? — “Vazgeçtin mi?” denir. Öbek fiil öğrenmek, zaman kurallarını yeniden öğrenmek değildir; bildiğiniz kuralları birden çok sözcükten oluşan fiile uygulamaktır.
Bağlam içinde örnekler
Aşağıdaki örneklerde Türkçe karşılığın her İngilizce sözcüğü tek tek karşılaması gerekmez. Önemli olan, öbeğin o durumda taşıdığı anlamdır.
| İngilizce | Türkçe | Açıklama |
|---|---|---|
| Turn off the light. | Işığı kapat. | İsim, ayrılabilen öbeğin ardından gelir. |
| Could you turn it on? | Onu açabilir misin? | Zamir iki sözcüğün arasındadır. |
| Please pick your coat up from the floor. | Lütfen montunu yerden al. | Nesne araya girmiştir. |
| I'll pick you up at the station at six. | Seni saat altıda istasyondan alacağım. | Birini araçla almak anlamındadır. |
| Put the glass down carefully. | Bardağı dikkatlice bırak. | Elde tutulan şeyi bir yüzeye koymayı anlatır. |
| I'm looking for my keys. | Anahtarlarımı arıyorum. | Aranan şey öbeğin ardından gelir. |
| Can you look after my cat this weekend? | Bu hafta sonu kedime bakabilir misin? | Bakımını üstlenmek anlamındadır. |
| She gave up smoking. | Sigarayı bıraktı. | Bırakılan alışkanlık belirtilmiştir. |
| Don't give up! | Vazgeçme! | Bağlam açık olduğundan nesne yoktur. |
| We ran out of milk. | Sütümüz bitti. | Tükenen şey üç sözcüklü yapının ardından gelir. |
| It took me a week to get over the flu. | Gribi atlatmam bir hafta sürdü. | Hastalıktan sonra iyileşmeyi anlatır. |
| The baby woke up at five. | Bebek beşte uyandı. | Nesne almayan kullanımdır. |
| Please come in and sit down. | Lütfen içeri girip oturun. | İki öbek de burada nesnesizdir. |
| We don't go out much during the week. | Hafta içi pek dışarı çıkmayız. | Dışarıda vakit geçirmeyi anlatır. |
| I found out the meeting was cancelled. | Toplantının iptal edildiğini öğrendim. | Öğrenilen bilgi bir cümleyle verilmiştir. |
We ran out of milk ifadesini özellikle bir bütün olarak öğrenin. Türkçede “süt” cümlenin başında yer alsa da İngilizcede tükenen şeyi of sözcüğünden sonra belirtiriz. We ran out tek başına, bağlamda neyin tükendiği belliyse kullanılabilir; sütü açıkça söyleyecekseniz of milk gerekir.
Sık yapılan hatalar
1. Zamiri ayrılabilen öbeğin sonuna koymak
- Yanlış: Please turn off it.
- Doğru: Please turn it off. — Lütfen onu kapat.
- Neden? Turn off ayrılabilir. Kişisel nesne zamiri olan it, fiille parçacığın arasına gelmelidir. İsimle iki sıra mümkündür; zamirle bu serbestlik yoktur.
2. Ayrılamayan yapıyı ayırmak
- Yanlış: Can you look my cat after?
- Doğru: Can you look after my cat? — Kedime bakabilir misin?
- Neden? Look after bu anlamda ayrılamaz. Türkçedeki nesne yerleşimini veya pick up için öğrendiğiniz kuralı her öbeğe uygulamayın.
3. Türkçede görünmeyen kısa sözcüğü atlamak
- Yanlış: I'm looking my keys.
- Doğru: I'm looking for my keys. — Anahtarlarımı arıyorum.
- Neden? “Aramak” anlamını look tek başına değil, look for bütünü verir. Türkçede tek sözcük kullanmamız İngilizcedeki for sözcüğünü gereksiz yapmaz.
4. Geçmiş zamanı iki kez işaretlemek
- Yanlış: Did she gave up smoking?
- Doğru: Did she give up smoking? — Sigarayı bıraktı mı?
- Neden? Geçmiş zaman sorusunu did kurduğu için give yalın kalır. Olumlu cümlede ise She gave up smoking — “Sigarayı bıraktı” denir.
5. Bırakılan eylemi yanlış biçimde eklemek
- Yanlış: He gave up to smoke.
- Doğru: He gave up smoking. — Sigarayı bıraktı.
- Neden? Give up ardından bırakılan eylem söylenecekse fiilin -ing biçimi kullanılır. Bu biçim burada bir etkinliği adlandırır; tek başına şimdiki zaman belirtmez.
6. Üç sözcüklü yapının son bölümünü unutmak
- Yanlış: We ran out milk.
- Doğru: We ran out of milk. — Sütümüz bitti.
- Neden? Neyin tükendiğini belirten bölüm of ile bağlanır. Kaydınıza yalnızca run out yazmak yerine run out of something — “bir şeyin tükenmesi” kalıbını da ekleyin.
Kullanım notları
Günlük dil demek özensiz dil demek değildir
Öbek fiiller konuşmalarda çok yaygındır, fakat hepsi argo veya aşırı samimi değildir. Turn off the lights — “Işıkları kapatın” bir iş yeri uyarısında da doğaldır; look after children — “çocuklara bakmak” farklı ortamlarda kullanılabilir. Bu yüzden resmî yazıda bütün öbek fiilleri otomatik olarak tek sözcüklü fiillerle değiştirmek doğru bir yöntem değildir.
Bazı durumlarda daha resmî bir seçenek bulunur: find out yerine discover “keşfetmek, öğrenmek”, put off yerine postpone “ertelemek” kullanılabilir. Ancak eş anlamlı görünen sözcükler her cümlede birbirinin yerini tutmaz. Sözcük seçimini yalnızca resmiyet düzeyine değil, tam anlama ve cümlenin doğallığına göre yapın.
Aynı öbeğin anlamını bağlam belirler
Pick up yalnızca yerden bir şey almak değildir. Birini araçla almak veya bir beceriyi zamanla edinmek anlamına da gelebilir:
- I picked up a little Spanish while living in Madrid. — Madrid'de yaşarken biraz İspanyolca öğrendim.
Bu örnekte kitaplı bir ders programından çok, çevrede duyarak veya yaşayarak öğrenme düşüncesi vardır. Yeni anlamı eski anlamın Türkçe karşılığına zorla bağlamak yerine ayrı bir örnekle kaydedin. Yine de ilk aşamada her öbeğin bütün anlamlarını ezberlemeniz gerekmez; günlük hayatınızda işinize yarayan anlamlarla başlayın.
Temelin ötesinde: daha ileri kullanımlar
Ayrılabilirlik öbeğe ve anlama bağlıdır
Sözlükte bir öbeğin yanında “ayrılabilir” bilgisi görmek yararlıdır, ancak örnek cümleyi de kontrol edin. Örneğin take off, uçak için “havalanmak” anlamında nesne almaz; giysi için “çıkarmak” anlamında nesne alır ve ayrılabilir:
- The plane took off late. — Uçak geç havalandı.
- Take your shoes off. — Ayakkabılarını çıkar.
- Take them off. — Onları çıkar.
Buradan “off içeren bütün yapılar ayrılır” sonucu çıkmaz. Öğrenme birimi yalnızca iki sözcük değil, anlam ve cümle kalıbıdır.
Edilgen cümlelerde parçacık kaybolmaz
Edilgen cümle, işi kimin yaptığından çok işten etkilenen şeyi öne çıkaran cümledir. Türkçedeki “Işıklar kapatıldı” buna örnektir. Uygun öbek fiiller edilgen yapıda da kullanılabilir:
- The lights were turned off at ten. — Işıklar saat onda kapatıldı.
- The children are well looked after. — Çocuklara iyi bakılıyor.
İlk örnekte turned fiilin geçmiş ortaç biçimidir; yani burada edilgen yapıyı kurmak için kullanılan fiil biçimidir. Off ve after yerlerinde kalır. İkinci örnek, ayrılamayan bir yapının da uygun olduğunda edilgen olabileceğini gösterir. Bununla birlikte her öbek fiile mekanik olarak edilgen biçim vermek doğru değildir; nesne almayan go out gibi kullanımlar bu şekilde dönüştürülmez.
Sorularda kısa sözcüğün sonda kalması doğaldır
Türkçe açısından cümle sonunda duran kısa bir sözcük eksiklik gibi görünebilir. İngilizcede aşağıdaki soru son derece doğaldır:
- What are you looking for? — Ne arıyorsun?
Burada what, aranan şeyi sorar; for yine look for yapısının parçasıdır. Türkçe karşılıkta ayrı bir sözcük görünmediği için onu atlamayın. Bazı edatlı sorularda edatı başa almak daha resmî bir seçenek olabilir, fakat bu işlemi bütün öbek fiillere uygulayamazsınız. Günlük kullanımda bu soruyu yukarıdaki biçimiyle öğrenmek yeterlidir.
Üç sözcüklü yapıları da bütün olarak kaydedin
Run out of dışında put up with — “katlanmak” gibi üç sözcüklü yapılarla da karşılaşırsınız:
- I can't put up with this noise. — Bu gürültüye katlanamıyorum.
- I can't put up with it. — Buna katlanamıyorum.
Bu anlamda nesne bütün yapının arkasından gelir. Put it up with biçimi aynı işi görmez. İleri düzeye geçerken amaç daha uzun listeler ezberlemekten çok, bu kalıpların hangi sözcükleri birlikte tuttuğunu fark etmektir.
Çalışma önerileri
Her öbeği üçlü kayıtla öğrenin. Bir deftere anlamı, nesne yerleşimini ve bir örnek yazın. Örneğin turn off için “kapatmak; ayrılabilir; Turn it off — Onu kapat” kaydı tutun. Look after için “bakmak; ayrılamaz; Look after her — Ona bak” yazın. Böylece yalnızca Türkçe anlamı hatırlamakla kalmaz, cümleyi de doğru kurarsınız.
İsimden zamire, bugünden düne geçin. Pick up the bag — “Çantayı al” cümlesini önce Pick it up — “Onu al” biçimine, ardından I picked it up — “Onu aldım” biçimine dönüştürün. Aynı çalışmayı ayrılamayan look for ile yapın: I'm looking for my keys — “Anahtarlarımı arıyorum”; I'm looking for them — “Onları arıyorum.” Sözcük sırasının neden değiştiğini sesli açıklayın.
Kısa bir günlük durum yazın. Sabah kalkma, evden çıkma veya akşam ışıkları kapatma gibi bir anı seçin ve üç cümle kurun. Ardından şu mini kontrolü yapın: “Televizyonu kapat” cümlesini it ile söyleyin; “Kedime bak” cümlesini her ile söyleyin; “Sütümüz bitti” cümlesini yazın. Yanıtlar: Turn it off — “Onu kapat”; Look after her — “Ona bak”; We ran out of milk — “Sütümüz bitti.” Yanlış yaptığınızda yalnızca anlamı değil, nesnenin yerini de yeniden çalışın.
İlgili konular
- Ön bilgi: Geniş zaman — Alışkanlıkları anlatırken fiilin kişiye göre değişmesini, soru ve olumsuzluk kurmayı pekiştirir.
- Sonraki adım: İleri düzey öbek fiiller — Daha çok anlamı, karmaşık kalıpları ve bağlama göre kullanım farklarını ele alır.
- Daha ileri: İleri düzey deyimler — Sözcüklerin tek tek anlamından çıkarılamayan kalıplaşmış ifadeleri anlamaya yardımcı olur.