C1

İngilizcede İleri Düzey Öbek Fiiller

Advanced Phrasal Verbs

Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İngilizce dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.

Kısaca

İngilizcede come up with, put up with ve get away with gibi öbek fiiller, anlamı birlikte öğrenilen sözcük gruplarıdır. Bu yazıdaki yedi kalıpta, fiilin ardından gelen iki küçük sözcük yerinde kalır; sözünü ettiğiniz kişi, şey veya eylem bunların arkasından gelir: put up with it — “buna katlanmak”. Özellikle look forward to içindeki to, ardından fiilin yalın biçimini değil, -ing biçimini alır: We're looking forward to seeing you. — “Sizinle görüşmeyi sabırsızlıkla bekliyoruz.”

Genel bakış

Bir toplantıda çözüm üretmekten, komşunun gürültüsüne katlanmaktan ya da yapılan bir yanlışın yanına kâr kalmasından söz ederken İngilizcede çoğu zaman tek bir fiil yetmez. Öbek fiil, bir fiilin başka küçük sözcüklerle birleşerek belirli bir anlam taşımasıdır. Örneğin come tek başına “gelmek” demektir; ancak come up with a solution, “bir çözüm bulmak” anlamına gelir. Parçaları ayrı ayrı çevirmek, bütünün anlamını genellikle vermez.

C1 düzeyinde amaç yalnızca daha çok öbek fiil ezberlemek değildir. Aynı zamanda hangi kalıbın hangi sözcüklerle kullanıldığını, nasıl bir tutum bildirdiğini ve cümle içinde nasıl davrandığını öğrenmektir. Put up with bir duruma gönüllü olarak onay vermeyi değil, hoşlanılmayan bir şeye katlanmayı anlatır. Get away with ise bir davranışın beklenen cezaya veya eleştiriye yol açmadan kişinin yanına kâr kalmasını öne çıkarır.

Türkçede bu anlamlar “katlanmak”, “telafi etmek”, “karşılaşmak” gibi farklı yapılarla verilir. Türkçe karşılığındaki ekten hareketle İngilizce kalıbın son sözcüğünü tahmin etmek güvenilir değildir. “Gürültüye katlanmak” derken -e eki kullanmamız, İngilizcede to kullanacağımız anlamına gelmez: doğru kalıp put up with the noise olur. Bu yüzden her öbeği, ardından gelen bölümle birlikte öğrenmek daha yararlıdır.

Yapı ve işleyiş

Yedi temel kalıp

Bu yazıda fiilin ardından iki küçük sözcük gelen yapılara odaklanıyoruz. Bunlardan ilki çoğunlukla parçacık (fiille birleşip kalıplaşmış anlam oluşturan kısa sözcük), sonuncusu ise edat (ardından gelen kişi, şey veya eylemle ilişki kuran sözcük) olarak açıklanır. Bu ayrımın adını ezberlemekten çok, kalıbın bütününü korumak önemlidir.

İngilizce kalıp Temel Türkçe karşılık Ardından genellikle ne gelir?
come up with Bulmak, üretmek, ortaya koymak Fikir, çözüm, plan, gerekli para
put up with Katlanmak, tahammül etmek Rahatsız edici durum veya davranış
look forward to Olumlu bir beklentiyle beklemek Gelecekteki olay, buluşma veya eylem
make up for Telafi etmek, açığını kapatmak Eksiklik, kayıp veya olumsuz durum
get away with Yanına kâr kalmak, cezadan kurtulmak Yanlış davranış veya kabul edilen yetersiz sonuç
do away with Ortadan kaldırmak, uygulamadan kaldırmak Kural, yöntem, gereksiz işlem
come up against Karşılaşmak, karşısında bulmak Engel, direnç, güçlük

Bunlar her bağlamda birbirinin yerine geçebilen Türkçe karşılıklar değildir. Örneğin come up with the money, para kazanma yöntemini belirtmez; gerekli parayı bir şekilde bulmayı veya sağlamayı anlatır. Come up against ise sıradan bir insanla tesadüfen karşılaşmak için kullanılmaz; çoğunlukla ilerlemeyi zorlaştıran bir şey söz konusudur.

Sözcük sırası: kalıbı bölmeyin

Nesne, burada fiilin ardından sözünü ettiğimiz kişi, şey veya eylemdir. Bu yedi kalıpta nesne, son edattan sonra gelir. Zamir, bir adın yerine kullanılan it, them veya him gibi sözcüktür; zamir kullanıldığında da sıra değişmez.

İngilizce Türkçe
We came up with a plan. Bir plan bulduk.
We came up with it yesterday. Onu dün bulduk.
I won't put up with this behaviour. Bu davranışa katlanmayacağım.
I won't put up with it. Buna katlanmayacağım.

Temel öbek fiillerden turn off farklı davranabilir: turn it off — “onu kapat”. Buradaki zamir fiille parçacığın arasına girer. Ancak bu kuralı put up with gibi yapılara taşımayın; put it up with bu anlamda doğru değildir. “Öbek fiillerde zamir her zaman araya girer” diye genel bir kural yoktur.

Türkçede sözcüklerin yerini vurguya göre değiştirmek çoğu zaman mümkündür. İngilizcede ise özellikle bu kalıpların parçaları, böyle serbestçe yeniden sıralanamaz. Önce bütün öbeği, sonra onun tamamlayıcısını kurun.

Zaman değişince fiil değişir

Zamanı ve kişiyi gösteren değişiklik fiil kısmında olur; diğer iki sözcük aynı kalır. Aşağıdaki tablo, en sık karşılaşacağınız biçimleri gösterir. “Üçüncü biçim”, have gibi yardımcı fiillerle kullanılan fiil biçimidir.

Yalın biçim Geçmiş zaman Üçüncü biçim
come up with came up with come up with
put up with put up with put up with
look forward to looked forward to looked forward to
make up for made up for made up for
get away with got away with got away with / gotten away with
do away with did away with done away with
come up against came up against come up against

Get fiilinin üçüncü biçiminde Britanya İngilizcesinde genellikle got, Amerikan İngilizcesinde ise bu anlamda çoğunlukla gotten görülür. İki biçim de yerleşik kullanımlardır.

  • She has come up with a cheaper alternative. — “Daha ucuz bir seçenek buldu.”
  • We have put up with the delays for months. — “Aylardır gecikmelere katlanıyoruz.”
  • They did away with the old system last year. — “Geçen yıl eski sistemi kaldırdılar.”

Soru ve olumsuzlukta da normal İngilizce kuralları geçerlidir: Did she come up with anything? — “Aklına bir şey geldi mi?” Burada geçmiş zamanı did gösterdiği için came değil, come kullanılır.

Ardından eylem gelirse

İsim, bir kişi, şey, olay veya kavramın adıdır. Son edattan sonra bir isim gelebilir; eylemin kendisinden söz edilecekse çoğu zaman fiilin -ing biçimi kullanılır. Bu kullanımda -ing biçimi, Türkçedeki “yapmak”, “yapma” veya “yapış” gibi eylemi adlandırır; tek başına “şu anda yapılıyor” anlamına gelmez.

  • I'm looking forward to the holiday. — “Tatili sabırsızlıkla bekliyorum.”
  • I'm looking forward to taking a few days off. — “Birkaç gün izin yapmayı sabırsızlıkla bekliyorum.”
  • He got away with copying the report. — “Raporu kopyalaması yanına kâr kaldı.”
  • She made up for arriving late by staying longer. — “Daha uzun süre kalarak geç gelmesini telafi etti.”

Özellikle look forward to yanıltıcıdır. Mastar, fiilin kişi ve zaman belirtmeyen biçimidir; İngilizcede sıklıkla to see gibi görünür. Fakat her to mastar işareti değildir. Look forward to içindeki to bir edattır; bu yüzden to seeing doğrudur, to see değildir.

Bu, her yedi kalıbın arkasına her fiilin doğal biçimde gelebileceği anlamına gelmez. Yapı dilbilgisi bakımından uygun olsa bile anlam uyumu gerekir. Örneğin come up with ile bir çözümü adlandırmak genellikle daha doğaldır: come up with a way to reduce costs — “maliyetleri düşürmenin bir yolunu bulmak”.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki cümlelerde Türkçe karşılıklar sözcük sözcük değil, durumun anlamına göre verilmiştir. Özellikle get away with ve make up for için bu yaklaşım önemlidir.

İngilizce Türkçe Açıklama
I can't put up with this noise. Bu gürültüye katlanamıyorum. Tahammül sınırına gelindiğini anlatır.
She came up with a brilliant idea. Harika bir fikir buldu. Fikir üretme anlamındadır.
We're looking forward to seeing you. Sizinle görüşmeyi sabırsızlıkla bekliyoruz. Olumlu beklenti bildirir; ardından eylem gelir.
He got away with the crime. İşlediği suçtan ceza almadan kurtuldu. Suçun cezasız kaldığını belirtir.
Can you come up with the deposit by Friday? Cumaya kadar depozito parasını bulabilir misin? Gerekli parayı sağlamak söz konusudur.
You shouldn't have to put up with rude customers. Kaba müşterilere katlanmak zorunda kalmamalısın. Karşıdaki kişinin durumunu destekleyici bir tondur.
I'm not looking forward to telling her the news. Haberi ona söylemek hiç içimden gelmiyor. Olumsuz biçim, yaklaşan durumdan hoşlanmamayı anlatır.
The refund doesn't make up for the time we lost. Para iadesi, kaybettiğimiz zamanı telafi etmiyor. Telafinin yetersiz kaldığını söyler.
I'll make up for missing your birthday by taking you out to dinner. Seni yemeğe çıkararak doğum gününü kaçırmamı telafi edeceğim. Hem telafi edilen durum hem telafi yolu belirtilir.
You can't keep getting away with being late. Sürekli geç kalıp hiçbir tepki görmeden devam edemezsin. Tekrarlanan davranışa karşı uyarıdır.
It's an informal meeting, so you can get away with jeans. Resmî bir toplantı değil; kot pantolon giysen de sorun olmaz. Suç değil, beklenenden daha az resmî bir tercih söz konusudur.
The new system does away with paper forms. Yeni sistem kâğıt formları gereksiz kılıyor. Bir işlemin artık gerekli olmamasını anlatır.
We came up against strong opposition from local residents. Bölge sakinlerinin güçlü muhalefetiyle karşılaştık. İlerlemeyi zorlaştıran direnç vardır.
The team has come up against the same problem before. Ekip daha önce de aynı sorunla karşılaştı. Önceki deneyimle bağlantı kurar.

Sık yapılan hatalar

1. Zamiri kalıbın arasına koymak

  • Yanlış: I can't put it up with.
  • Doğru: I can't put up with it. — “Buna katlanamıyorum.”
  • Neden? Bu kalıpta it, with sözcüğünden sonra gelir. Ayrılabilen başka öbek fiillerde gördüğünüz sıralamayı buraya uygulamayın.

2. Beklenti bildiren kalıptan sonra yalın fiil kullanmak

  • Yanlış: We're looking forward to meet you.
  • Doğru: We're looking forward to meeting you. — “Sizinle tanışmayı sabırsızlıkla bekliyoruz.”
  • Neden? Buradaki to edattır. Ardından eylem geliyorsa -ing biçimi gerekir. We hope to meet you — “Sizinle tanışmayı umuyoruz” ise farklı bir kalıptır.

3. Kalıbın son sözcüğünü atmak

  • Yanlış: She came up a good solution.
  • Doğru: She came up with a good solution. — “İyi bir çözüm buldu.”
  • Neden? Çözüm üretme anlamı come up with bütünündedir. With atılınca bu anlamdaki yapı bozulur.

4. Telafi etmekle özür dilemeyi aynı sanmak

  • Yanlış kullanım: I made up for being late by saying sorry. — Yalnızca özür dilemeyi, sonuçları gerçekten telafi etmiş gibi anlatırken.
  • Daha uygun: I apologised for being late. — “Geç kaldığım için özür diledim.”
  • Telafi kastediliyorsa: I made up for being late by working an extra hour. — “Bir saat fazladan çalışarak geç kalmamı telafi ettim.”
  • Neden? İlk cümle dilbilgisi bakımından kurulabilir; sorun anlamdadır. Make up for, olumsuzluğu dengeleyen bir karşılık veya yarar bulunduğunu düşündürür. Yalnızca özür dilemekten söz ediliyorsa bunu açıkça söylemek daha isabetlidir.

5. Her karşılaşma için engel bildiren kalıbı kullanmak

  • Yanlış kullanım: I came up against my friend at the café. — Kafede arkadaşınıza tesadüfen rastladığınızı söylemek isterken.
  • Doğru: I ran into my friend at the café. — “Kafede arkadaşıma rastladım.”
  • Neden? Come up against, çoğunlukla engel veya mücadele bildirir. Arkadaşınız bir yarışmada rakibiniz olsaydı, bu kalıp uygun bir bağlam bulabilirdi.

6. Cezasız kalmayı kaçmakla karıştırmak

  • Yanlış kullanım: The thief got away with the police. — Hırsızın polisten kaçtığını anlatmak isterken.
  • Doğru: The thief got away from the police. — “Hırsız polisten kaçtı.”
  • Cezasızlık kastediliyorsa: The thief got away with the theft. — “Hırsızın yaptığı hırsızlık yanına kâr kaldı.”
  • Neden? Get away from birinden veya bir yerden uzaklaşmayı; get away with ise bir davranışın beklenen olumsuz sonucundan kurtulmayı anlatır.

Kullanım notları

Hepsi yalnızca gündelik konuşmaya ait değildir

Öbek fiillerin tümünü “resmî yazıda kullanılmaz” diye düşünmek yanıltıcıdır. Come up with a proposal — “bir öneri geliştirmek” iş toplantısında doğaldır. Come up against resistance — “dirençle karşılaşmak” bir raporda da yer alabilir. Ancak daha resmî bir metinde daha doğrudan veya daha ölçülü bir sözcük tercih edilebilir.

Öbek fiil Daha resmî veya daha doğrudan seçenek Ortak anlam alanı
come up with a solution devise a solution Bir çözüm geliştirmek
put up with delays tolerate delays Gecikmelere tahammül etmek
make up for a loss compensate for a loss Bir kaybı telafi etmek
do away with a rule abolish a rule Bir kuralı kaldırmak
come up against difficulties encounter difficulties Güçlüklerle karşılaşmak

Bu seçenekler her cümlede tam eş anlamlı değildir. Put up with, kişinin bir şeyden hoşlanmadığını çoğu zaman daha belirgin hissettirir. Do away with, gereksiz veya istenmeyen bir şeyi ortadan kaldırma bakışı taşırken, seçilecek resmî fiil kaldırılan şeyin türüne göre değişir.

Beklentinin sıcaklığı ve yazışma dili

I'm looking forward to hearing from you — “Sizden haber almayı bekliyorum” yazışmalarda yaygındır. Türkçede bağlama göre “Yanıtınızı bekliyorum” daha doğal olabilir; her kullanımda “sabırsızlıkla” demek gerekmez.

I look forward to hearing from you biçimi de doğrudur ve daha resmî bir kapanış gibi duyulabilir. I'm looking forward to… ise daha kişisel veya sıcak bir beklentiye uygundur. İki biçim arasındaki fark mutlak bir resmiyet kuralı değil, yaygın bir eğilimdir.

Konuşanın tutumunu fark edin

Put up with ile yalnızca durum hakkında bilgi vermez, durumun rahatsız edici olduğunu da sezdirirsiniz. I put up with his jokes — “Şakalarına katlanıyorum” demek, şakalarını beğendiğiniz anlamına gelmez.

Get away with de çoğu zaman konuşanın “Aslında bunun bir sonucu olmalıydı” değerlendirmesini taşır. Ancak kot pantolon örneğindeki gibi, ciddi bir yanlış olmadan “bu kadarıyla idare etmek, sorun yaşamamak” anlamında da kullanılabilir. Bağlamı görmeden her örneği “suçtan kurtulmak” diye çevirmeyin.

İleri ayrıntılar

Soru kurarken son edatın yeri

Gündelik ve tarafsız İngilizcede soru sözcüğü başa gelirken edat çoğunlukla sonda kalır:

  • What did you come up with? — “Ne buldun?”
  • What are you looking forward to? — “Neyi heyecanla bekliyorsun?”
  • What problems did you come up against? — “Hangi sorunlarla karşılaştın?”

Türkçede “neye”, “neyle” gibi biçimlerde ilişkiyi soru sözcüğünün üzerindeki ek gösterir. İngilizcede bu ilişkinin cümlenin sonunda kalan with, to veya against ile kurulması başlangıçta eksikmiş gibi gelebilir; oysa cümle tamamdır.

Son edatı atmayın: What are you looking forward? bu anlamda eksiktir. Buna karşılık yalnızca “Cümle edatla bitmez” düşüncesiyle kalıbı yeniden düzenlemek de doğal olmayan sonuçlar doğurabilir. Bu öbekleri sorularda bütün olarak kullanmak güvenli bir yöntemdir.

Edilgen kullanım her kalıpta aynı ölçüde doğal değildir

Edilgen yapı, işi yapan kişiden çok, yapılan işten etkilenen şeyi öne çıkarır. Örneğin “Yönetim kuralı kaldırdı” yerine “Kural kaldırıldı” denir. Bazı öbek fiiller bu yapıya rahatça girer:

  • The old rule has been done away with. — “Eski kural kaldırıldı.”
  • Such behaviour should not be put up with. — “Böyle bir davranışa göz yumulmamalı.”

Burada with korunur. Buna rağmen her kalıbı aynı biçimde edilgene çevirmek iyi bir yazma yöntemi değildir. Örneğin bir fikir üretildiğini anlatırken A new idea was come up with yerine The team came up with a new idea — “Ekip yeni bir fikir buldu” demek çok daha doğaldır. Edilgen yapının teknik olarak kurulabilmesi, her bağlamda tercih edileceği anlamına gelmez.

Telafinin konusu ile telafinin yolunu ayırın

Make up for sonrasında neyin telafi edildiği gelir. By + -ing ise bunun nasıl yapıldığını anlatabilir:

She made up for her lack of experience by preparing thoroughly. — “Çok iyi hazırlanarak deneyim eksikliğini telafi etti.”

Burada deneyim eksikliği telafi edilen durumdur; iyi hazırlanmak telafi yoludur. Türkçede bu yol çoğu zaman “hazırlanarak”, “yardım ederek” gibi biçimlerle verilir.

Ayrıca make up for something ile make it up to someone arasında yararlı bir ayrım vardır. İkincisi, bir kişiye karşı yapılan yanlışı veya verilen sıkıntıyı telafi etmeye odaklanır: I'll make it up to you — “Bunu sana telafi edeceğim.” Bu ayrı bir kalıptır; içindeki it sözcüğünün yeri, bu yazıdaki yedi kalıbın nesne sırasını değiştirmez.

Küçük bir değişiklik anlamı değiştirebilir

Come up with bir çözümü üretmeyi anlatırken, yalnızca come up bir konunun gündeme gelmesini anlatabilir:

  • She came up with a new proposal. — “Yeni bir öneri geliştirdi.”
  • The proposal came up during the meeting. — “Öneri toplantı sırasında gündeme geldi.”

İlkinde kişi öneriyi üretir; ikincisinde öneri konuşulmaya başlanır. Benzer şekilde put up with kalıbını yalnızca put up biçimine indirerek “katlanmak” anlamını koruyamazsınız. Öğrenilecek birim, fiilin kendisi değil, belirli anlamıyla bütün kalıptır.

Çalışma önerileri

  1. Kalıbı doğal eşlikçileriyle kaydedin. Yalnızca “come up with = bulmak” yazmak yerine “fikir, çözüm, plan veya gerekli para bulmak” anlam alanını ve bir örneği ekleyin. Sonra kendi hayatınızdan bir cümle kurun: We need to come up with a cheaper plan. — “Daha ucuz bir plan bulmamız gerekiyor.” Böylece hem anlamı hem son edatı birlikte hatırlarsınız.

  2. Aynı cümleyi üç biçime dönüştürün. Önce bir isim kullanın, sonra onun yerine zamir koyun, son olarak soru sorun: They did away with the rule — “Kuralı kaldırdılar”; They did away with it — “Onu kaldırdılar”; What did they do away with? — “Neyi kaldırdılar?” Kontrol ederken özellikle parçaların sırasına ve son edatın korunmasına bakın.

  3. Bir durumu iki farklı tutumla anlatın. İş yerindeki gecikmeyi önce yalnızca bildirin, sonra rahatsızlığınızı ifade edin. Bir kayıp için nasıl telafi yapılacağını düşünün. Duyduğunuz örneklerde de “Ne oldu?” sorusunun yanında “Konuşan bunu nasıl değerlendiriyor?” sorusunu sorun. C1 düzeyinde doğru kalıbı seçmek, yalnızca dilbilgisini değil, bu bakış açısını da yönetmektir.

İlgili konular

  • Önce gözden geçirin: Temel öbek fiiller — Ayrılabilen ve ayrılamayan temel kalıpları hatırlayarak bu yazıdaki çok parçalı yapıların sözcük sırasını daha kolay ayırt edebilirsiniz.

Ön koşul

İngilizcede Temel Öbek FiillerB1

Diğer C1 kavramları