İngilizcede karmaşık edilgen yapılar
Complex Passive
Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İngilizce dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.
Kısaca
İngilizcede bir bilgiyi doğrudan kendi iddianız olarak sunmadan aktarmak için It is said that… veya özne + is said to… kullanılabilir: It is said that she lives abroad ve She is said to live abroad, “Yurt dışında yaşadığı söyleniyor” demektir. Aktarılan olay daha önce gerçekleşmişse to have + fiilin üçüncü biçimi kullanılır: She is said to have left = “Ayrıldığı söyleniyor.” Buradaki iki zamanı ayrı düşünün: söylentinin zamanı ve söylentide anlatılan olayın zamanı.
Genel bakış
Bir haber metninde “Şirketin yeni bir ortak aradığı düşünülüyor” ya da bir raporda “Sorunun yazılımdan kaynaklandığına inanılıyor” gibi cümlelere sık rastlarız. İngilizcede bunları kurmanın önemli bir yolu edilgen anlatımdır. Edilgen yapı, eylemi yapanı öne çıkarmak yerine eylemin kendisini veya hakkında konuşulan kişiyi öne çıkaran cümle düzenidir. Bu konuda özellikle say (söylemek), believe (inanmak), think (düşünmek) gibi bir bilgiyi ya da görüşü aktaran fiillerin edilgen biçimlerini kullanırız.
C1 düzeyinde asıl mesele yalnızca is said kalıbını tanımak değildir. Aynı bilgiyi iki farklı cümle düzeniyle aktarabilmek, zaman ilişkisini doğru kurmak ve “söyleniyor” ile “biliniyor” arasındaki anlam farkını korumak gerekir. Bu yapılar gazete haberlerinde, akademik metinlerde ve resmî açıklamalarda yaygındır. Günlük konuşmada da görülür; ancak her cümleyi bu şekilde kurmak konuşmayı gereksiz yere resmîleştirebilir.
Türkçedeki “Onun geldiği söyleniyor” yapısı iyi bir başlangıç noktasıdır. Yine de İngilizce cümleyi Türkçe sözcük sırasıyla kuramayız. Türkçede “geldiği, geleceği, gelmekte olduğu” gibi biçimlerle verdiğimiz ayrımı İngilizce bazen tam bir cümleyle, bazen de mastarla, yani burada to ile başlayan ve tek başına kişi eki taşımayan fiil biçimiyle verir.
Yapı nasıl kurulur?
1. Önce bilgiyi bir bütün olarak aktarın
İlk düzen şöyledir:
It + be fiilinin uygun biçimi + aktarım fiilinin üçüncü biçimi + that + tam cümle
Fiilin üçüncü biçimi, edilgen yapı kurarken kullanılan biçimidir: say → said, think → thought, believe → believed. Düzenli fiillerde bu biçim genellikle -ed ile biter.
- People believe that he is innocent. — İnsanlar onun masum olduğuna inanıyor.
- It is believed that he is innocent. — Onun masum olduğuna inanılıyor.
Buradaki it, belirli bir nesneye işaret eden “o” değildir; cümlenin başında gerekli yeri doldurur. Asıl bilgi that ile başlayan bölümde yer alır. Yan cümle, daha büyük bir cümlenin içinde kendi bilgisini veren bu tür bölümdür: he is innocent.
It is… bölümünde it tekil olduğu için is kullanılır. Ardından gelen bilgide çoğul bir kişi veya nesne bulunması bunu değiştirmez:
- It is believed that the documents are genuine. — Belgelerin gerçek olduğuna inanılıyor.
That sonrasındaki bölüm normal bir cümle olduğu için kendi zamanını koruyabilir. Bu düzen, özellikle uzun veya zaman ilişkisi karmaşık bilgilerde kullanışlıdır.
2. Hakkında konuşulan kişiyi başa alın
İkinci düzen, aynı bilgiyi o kişi veya nesne üzerinden kurar:
Özne + be fiilinin uygun biçimi + aktarım fiilinin üçüncü biçimi + mastar
Özne, cümlenin hakkında bilgi verdiği kişi veya şeydir. Aşağıdaki dönüşümde he, yan cümleden çıkarak ana cümlenin öznesi olur:
- It is believed that he is innocent. — Onun masum olduğuna inanılıyor.
- He is believed to be innocent. — Onun masum olduğuna inanılıyor.
İki cümlenin temel bilgisi aynıdır. İlkinde değerlendirme, ikincisinde kişi öne çıkar. Artık be fiili başa aldığınız özneye göre değişir:
- She is thought to be abroad. — Onun yurt dışında olduğu düşünülüyor.
- They are thought to be abroad. — Onların yurt dışında olduğu düşünülüyor.
Türkçede “onun” dediğimiz için İngilizcede him kullanmaya yönelmeyin. Bu konumda özne biçimi gerekir: he, she, they. Ayrıca ikinci düzende that ile tam cümle bırakılmaz; onun yerini uygun mastar alır.
3. Her aktarım fiili aynı anlamı vermez
Aşağıdaki biçimler iki düzende de sık kullanılır. Burada önemli olan yalnızca yapıyı değil, bilginin nasıl sunulduğunu da seçmektir.
| Edilgen biçim | Türkçe karşılığı | Anlam odağı |
|---|---|---|
| is said | söylendiğine göre; söyleniyor | Söylenti veya başkalarının sözü |
| is believed | inanılıyor | Bir kanaat veya yaygın inanç |
| is thought | düşünülüyor | Bir değerlendirme veya tahmin |
| is reported | bildiriliyor | Bir haber ya da bilgi aktarımı |
| is known | biliniyor | Bilgi olarak kabul edilen durum |
| is alleged | iddia ediliyor | Henüz doğrulanmamış, çoğu zaman ciddi bir iddia |
| is expected | bekleniyor | Geleceğe ilişkin beklenti |
| is understood | anlaşıldığına göre | Mevcut bilgiye dayanan anlayış veya çıkarım |
Örneğin He is alleged to have taken the money “Parayı aldığı iddia ediliyor” demektir; suçun kanıtlandığını söylemez. He is known to have taken the money ise bunu bilinen bir durum olarak sunar. Dilbilgisi aynı olsa bile anlatıcının bilgiye yaklaşımı değişir.
4. Mastarı iki zaman arasındaki ilişkiye göre seçin
Is believed veya was believed, inanmanın ya da değerlendirmenin zamanını gösterir. Sonraki mastar ise anlatılan olayın bu değerlendirmeyle ilişkisini gösterir. Mastarı tek başına “şimdiki zaman” ya da “geçmiş zaman” diye ezberlemek bu yüzden yanıltıcıdır.
| Mastar biçimi | Örnek | Zaman veya anlam ilişkisi |
|---|---|---|
| to + fiilin yalın biçimi | She is thought to work here. | Burada çalıştığı düşünülüyor; genel durum |
| to be + -ing | She is thought to be working now. | Şu anda çalışmakta olduğu düşünülüyor; sürmekte olan eylem |
| to have + üçüncü biçim | She is thought to have left. | Ayrıldığı düşünülüyor; değerlendirmeden önceki olay |
| to have been + -ing | She is thought to have been working all night. | Bütün gece çalışmakta olduğu düşünülüyor; önceki bir dönemde süren eylem |
| to be + üçüncü biçim | The files are expected to be checked tomorrow. | Dosyaların yarın kontrol edilmesi bekleniyor; eylemi dosyalar yapmıyor |
| to have been + üçüncü biçim | The files are believed to have been deleted. | Dosyaların silindiğine inanılıyor; daha önce gerçekleşen edilgen olay |
To be doing ile to have done arasındaki fark özellikle önemlidir:
- They are thought to be planning something. — Bir şey planladıkları düşünülüyor. Planlama, mevcut değerlendirmeye göre sürüyor.
- They are thought to have planned the meeting. — Toplantıyı onların planladığı düşünülüyor. Planlama daha önce yapılmış.
To have done, İngilizcedeki belirli bir çekimli zamanın otomatik karşılığı değildir. Öncelik ilişkisini belirtir. Bu nedenle geçmişteki bir düşünceyi anlatırken de kullanılabilir:
- She was believed to be in Ankara. — O sırada Ankara'da olduğuna inanılıyordu.
- She was believed to have left Ankara. — O sırada Ankara'dan ayrılmış olduğuna inanılıyordu.
İlkinde orada bulunma, geçmişteki inanışla aynı dönemdedir. İkincisinde ayrılma, geçmişteki o inanıştan da öncedir. Her iki cümlede de bugün durumun ne olduğunu ayrıca söylemiyoruz.
Gelecek anlamı ise her zaman ayrı bir mastar biçimi gerektirmez. Özellikle expect ile to + yalın fiil, gelecekte beklenen eylemi anlatır:
- The train is expected to arrive at six. — Trenin altıda gelmesi bekleniyor.
Bağlam içinde örnekler
Aşağıdaki örneklerde önce Türkçe anlamı düşünün, ardından İngilizcede bilginin hangi noktadan sunulduğuna ve olayın zamanına bakın.
| İngilizce | Türkçe | Açıklama |
|---|---|---|
| It is believed that he is innocent. | Onun masum olduğuna inanılıyor. | Bilgi tam bir yan cümleyle aktarılıyor. |
| She is said to have left. | Onun ayrıldığı söyleniyor. | Ayrılma, şu anki söylentiden önce. |
| They are thought to be planning something. | Bir şey planladıkları düşünülüyor. | Planlama sürüyor. |
| The suspect was seen to enter the building. | Şüphelinin binaya girdiği görüldü. | Görme fiilinin edilgen biçiminde mastar var. |
| It was reported that several roads were closed. | Birkaç yolun kapalı olduğu bildirildi. | Bildirim ve bildirilen durum geçmişte. |
| The new clinic is expected to open in June. | Yeni kliniğin haziranda açılması bekleniyor. | Geleceğe ilişkin beklenti. |
| The painting is believed to have been stolen. | Tablonun çalınmış olduğuna inanılıyor. | Önceki olayın kendisi de edilgen. |
| Two passengers are reported to have been injured. | İki yolcunun yaralandığı bildiriliyor. | Haber şimdi aktarılıyor; yaralanma daha önce. |
| The engineer was thought to be working from home. | Mühendisin o sırada evden çalıştığı düşünülüyordu. | Geçmişte sürmekte olan durum. |
| The team is believed to have been testing the system for months. | Ekibin aylardır sistemi test etmekte olduğuna inanılıyor. | Önceki süreçte devam eden eylem öne çıkarılıyor. |
| The manager is alleged to have altered the records. | Müdürün kayıtları değiştirdiği iddia ediliyor. | İddia, kanıtlanmış gerçek gibi sunulmuyor. |
| There are said to be several errors in the contract. | Sözleşmede birkaç hata olduğu söyleniyor. | Bir şeyin varlığını bildiren yapı. |
| The tenants were heard arguing upstairs. | Kiracıların üst katta tartıştıkları duyuldu. | Sürmekte olan bir eylem algılanıyor. |
| The staff were made to wait outside. | Personel dışarıda beklemek zorunda bırakıldı. | Zorlama bildiren edilgen yapıda to kullanılıyor. |
Sık yapılan hatalar
1. İki cümle düzenini birbirine karıştırmak
- Yanlış: She is believed that she is innocent.
- Doğru: It is believed that she is innocent. / She is believed to be innocent.
- Anlamı: Onun masum olduğuna inanılıyor.
That + tam cümle kullanıyorsanız başlangıçtaki yer tutucu it gerekir. Kişiyi başa alıyorsanız bu aktarım düzeninde uygun mastarı seçin. İki yolun parçalarını birleştirmeyin.
2. Daha önceki olay için yalın mastar kullanmak
- Yanlış: She is said to leave yesterday.
- Doğru: She is said to have left yesterday.
- Anlamı: Dün ayrıldığı söyleniyor.
Yesterday, ayrılmanın söylentiden önce gerçekleştiğini açıkça gösterir. To leave bu cümlede istenen geçmiş olay anlamını vermez. Türkçedeki “ayrıldığı” biçiminin bağlamda geçmişi anlatabildiğini düşünerek İngilizcedeki have unsurunu atlamayın.
3. Mastardan sonra gelecek zaman çekimi bırakmak
- Yanlış: The bridge is expected to will reopen tomorrow.
- Doğru: The bridge is expected to reopen tomorrow.
- Anlamı: Köprünün yarın yeniden açılması bekleniyor.
To sonrasında burada will kullanılmaz. Beklenti fiili ve tomorrow gelecek anlamını zaten kurar. Tam cümleli seçenek de mümkündür: It is expected that the bridge will reopen tomorrow — “Köprünün yarın yeniden açılması bekleniyor.”
4. Özneye göre uyumu unutmak
- Yanlış: The documents is believed to be genuine.
- Doğru: The documents are believed to be genuine.
- Anlamı: Belgelerin gerçek olduğuna inanılıyor.
Documents çoğuldur; bu yüzden are gerekir. Buna karşılık It is believed that the documents are genuine cümlesinde ilk is, it ile; sonraki are, documents ile uyumludur.
5. Edilgen görme yapısında gerekli sözcüğü atlamak
- Yanlış: The suspect was seen enter the building.
- Doğru: The suspect was seen to enter the building.
- Anlamı: Şüphelinin binaya girdiği görüldü.
Etken cümlede, yani gören kişinin özne olduğu düzende, They saw the suspect enter the building denir: “Şüphelinin binaya girdiğini gördüler.” Ancak edilgen biçimde bu yalın fiilin önüne to gelir. Sürmekte olan görüntüyü anlatan The suspect was seen entering the building de doğrudur: “Şüpheli binaya girerken görüldü.”
6. Her fiili aynı kalıba zorlamak
- Yanlış: He is suggested to be the best candidate.
- Doğru: It is suggested that he is the best candidate.
- Anlamı: En iyi adayın o olduğu öne sürülüyor.
Said, believed, thought ile çalışan kişi başta düzenini bütün fiillere uygulamayın. Suggest gibi fiillerle, bu anlamda it + edilgen fiil + that düzeni daha güvenli ve doğaldır. Kalıbı yeni bir fiille kullanırken fiilin hangi devam yapısını kabul ettiğini de öğrenin.
Kullanım notları
Kaynağı silmek, bilgiyi doğrulamaz
It is said…, sözü söyleyenlerin kim olduğunu belirtmez. Bu, söylentinin doğru olduğu anlamına gelmez. Aynı şekilde is believed yaygın veya ilgili kişilere ait bir kanaati bildirir; tek başına kanıt sunmaz. Özellikle haber okurken aktarım fiilini atlayıp yalnızca olay kısmına odaklanmayın.
Kaynak önemliyse onu açıkça belirtmek çoğu zaman daha iyidir:
- Researchers believe that the treatment is effective. — Araştırmacılar tedavinin etkili olduğuna inanıyor.
- The treatment is believed to be effective. — Tedavinin etkili olduğuna inanılıyor.
İkinci cümle daha kısa olabilir; fakat ilk cümledeki kaynak bilgisini kaybetmiştir. Edilgen kullanımı her zaman daha nesnel veya daha güvenilir yapmaz.
Türkçedeki “-miş” her zaman aynı şey değildir
“Şirket satılmış” cümlesi Türkçede bağlama göre duyuma dayalı bilgi, sonradan öğrenme veya şaşkınlık anlatabilir. The company is said to have been sold ise özellikle başkalarının sözüne dayalı aktarımı belirtir: “Şirketin satıldığı söyleniyor.” Türkçedeki her “-miş” biçimini otomatik olarak is said to have… ile karşılamayın; gerçekten bir söylenti mi aktardığınızı kontrol edin.
Benzer biçimde “gelmesi bekleniyor” ifadesiyle “gelmesi gerekiyor” aynı değildir. She is expected to arrive at nine çoğu bağlamda “Dokuzda gelmesi bekleniyor” demektir. You are expected to attend ise iş veya kurum bağlamında “Katılmanız bekleniyor” diyerek bir yükümlülük de ima edebilir.
Resmiyet düzeyini amaca göre seçin
Arkadaşınıza bir söylenti anlatırken People say the café is closing — “Kafenin kapanacağını söylüyorlar” — gayet doğaldır. The café is said to be closing — “Kafenin kapanacağı söyleniyor” — daha mesafeli, haber diline yakın duyulabilir. İkinci biçimi kullanabilmek önemlidir; her yerde onu tercih etmek gerekmez.
İleri ayrıntılar
Olumsuzluğun yeri anlamı değiştirir
Olumsuzluk, bir şeyi reddetmek veya gerçekleşmediğini söylemektir. Bu yapılarda olumsuzluğun düşünceye mi, aktarılan olaya mı ait olduğunu ayırın:
- He is believed not to be involved. — Olaya karışmadığına inanılıyor.
- He is not believed to be involved. — Olaya karıştığı düşünülmüyor.
Günlük kullanımda sonuçları birbirine yakın olabilir; ancak ilk cümle karışmamış olduğuna ilişkin bir kanaati, ikinci cümle karışmış olduğuna ilişkin kanaatin bulunmadığını öne çıkarır. Özellikle not known ile bu fark belirginleşir:
- The medicine is not known to cause this effect. — İlacın bu etkiye yol açtığı bilinmiyor.
Bu cümle “İlacın bu etkiye yol açmadığı biliniyor” demek değildir. Bilginin yokluğunu, tersinin kanıtı gibi okumayın.
İki ayrı edilgen katman bulunabilir
The documents are believed to have been destroyed — “Belgelerin imha edildiğine inanılıyor” — cümlesinde iki ayrı şey yapılıyor. Are believed, düşüncenin kime ait olduğunu arka planda bırakır. To have been destroyed ise belgelerin eylemi yapan değil, eylemden etkilenen şey olduğunu gösterir.
Bu yüzden been fazladan bir sözcük değildir:
- The workers are believed to have destroyed the files. — Dosyaları işçilerin imha ettiğine inanılıyor.
- The files are believed to have been destroyed. — Dosyaların imha edildiğine inanılıyor.
İlk cümlede işçiler imha eder; ikincisinde dosyalar imha edilir. Önce “Kim ne yapıyor?” sorusunu çözmek, uzun fiil dizisini ezberlemekten daha yararlıdır.
Varlık bildiren cümleler de dönüşebilir
Bir şeyin bulunduğunu bildiren there is / there are yapısı bu düzende de kullanılabilir:
- It is said that there are several problems. — Birkaç sorun olduğu söyleniyor.
- There are said to be several problems. — Birkaç sorun olduğu söyleniyor.
There are said to be… içindeki there, “orada” anlamında yer bildirmez; varlık bildiren yapının parçasıdır. Önceki bir varlığı anlatmak için There are believed to have been earlier settlements here denebilir: “Burada daha eski yerleşimlerin bulunduğuna inanılıyor.”
Görme, duyma ve zorlama fiilleriyle yakın yapılar
Bunlar görüş aktaran fiillerle tamamen aynı anlam grubunda değildir; ancak özne + edilgen fiil + mastar düzenini anlamak için önemlidir.
See ve hear ile bir olayın bütününü algılama anlatıldığında etken yapıdaki yalın fiil, edilgende to alır:
- They heard her leave. — Onun ayrıldığını duydular.
- She was heard to leave. — Onun ayrıldığı duyuldu.
Eylemin sürmekte olan bir bölümüne odaklanıldığında -ing biçimi korunur:
- She was heard singing. — Şarkı söylediği duyuldu.
Bu iki seçenek arasındaki farkı “geçmiş ve şimdiki zaman” diye düşünmeyin. Her ikisi de geçmişte olabilir; fark, olayı bir bütün olarak mı yoksa sürerken mi sunduğunuzdur.
Make fiilinde de benzer bir biçim değişikliği vardır:
- They made us wait. — Bizi beklettiler.
- We were made to wait. — Beklemek zorunda bırakıldık.
Buna karşılık izin anlamındaki let için doğrudan aynı dönüşümü uygulamak doğal değildir. “Çıkmamıza izin verildi” demek için We were allowed to leave kullanılır. Görünüşte benzer fiillerin edilgen seçenekleri her zaman aynı değildir.
Çalışma önerileri
- Bir bilgiyi üç biçimde yazın. Önce kaynağı açık bir cümle kurun: People think she works here — “İnsanlar onun burada çalıştığını düşünüyor.” Ardından It is thought that she works here ve She is thought to work here biçimlerine dönüştürün. İkisi de “Onun burada çalıştığı düşünülüyor” anlamındadır. Son olarak özneyi çoğul yapıp uyumun nasıl değiştiğini kontrol edin.
- İki zamanı ayrı ayrı işaretleyin. Her örnekte kâğıda “aktarım ne zaman?” ve “olay ne zaman?” yazın. Şimdi aktarılan eski bir olay için is said to have left, geçmişte aynı anda sürmekte olan durum için was thought to be working seçimini gerekçelendirin. Türkçede ikisi de kısa bir “-dığı” yapısına dönüşse bile İngilizcedeki ayrımı koruyun.
- Haber okurken kesinlik düzeyini de izleyin. Is reported, is alleged, is known biçimlerini bulun; yalnızca mastarı değil, kaynağın ve kanıtın nasıl sunulduğunu da not edin. Cümleyi Türkçeye aktarırken “iddia ediliyor” ifadesini yanlışlıkla “biliniyor”a çevirmediğinizden emin olun.
İlgili konular
- Ön koşul: İleri düzey edilgen yapılar — Temel edilgen düzeni, eylemi yapan ile eylemden etkilenen arasındaki farkı ve farklı zamanlarda edilgen fiil kuruluşunu pekiştirir.