B2

İngilizcede ileri düzey edilgen yapılar

Advanced Passive

Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İngilizce dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.

Kısaca

İngilizcede edilgen yapı, işi yapandan çok işten etkilenen kişiyi veya şeyi öne çıkarır: I was told the news. — Bana haber verildi. İki nesneli bazı fiillerde hem kişi hem de verilen şey cümlenin başına gelebilir; have/get + nesne + fiilin üçüncü biçimi ise çoğunlukla bir işi başkasına yaptırmayı anlatır. The window got broken. — Pencere kırıldı gibi cümlelerde, araya nesne almayan get + fiilin üçüncü biçimi olayın gerçekleşmesini vurgulayan, konuşma dilinde yaygın bir edilgen yapıdır.

Genel bakış

B1 düzeyinde öğrenilen temel edilgen yapı, be ile fiilin üçüncü biçiminin birleşmesine dayanır. Edilgen demek, cümlede işi yapanı değil, yapılan işten etkilenen kişiyi veya şeyi merkeze almak demektir. Türkçedeki “Kapı açıldı”, “Bana bilgi verildi” gibi cümleler bu düşünceye yakındır. B2 düzeyinde ise yalnızca “edilgen cümle nasıl kurulur?” sorusu yetmez; kimin öne çıkarılacağı, işin başkasına yaptırılıp yaptırılmadığı ve konuşmanın ne kadar resmî olduğu da önem kazanır.

Bu konuda birbirine benzeyen ama aynı anlama gelmeyen üç yapı vardır. I was given a key. “Bana bir anahtar verildi” demektir. I had a key made. “Bir anahtar yaptırdım” anlamına gelir. I got locked out. ise “Dışarıda kilitli kaldım” demektir. İlkinde bir şey alırsınız, ikincisinde bir işi yaptırırsınız, üçüncüsünde bir olayın sonucundan etkilenirsiniz.

Türkçeden hareket etmek bazı noktalarda işe yarar: “Tamir ettirdim” ile “tamir ettim” arasındaki fark, İngilizcedeki iş yaptırma yapısını anlamayı kolaylaştırır. Ancak Türkçede “Bana söylendi” dediğimiz yerde İngilizce doğrudan I was told diyebilir. Bu yüzden sözcükleri tek tek çevirmek yerine, cümlede kimin hangi rolde olduğunu belirlemek daha güvenlidir.

Yapılar nasıl kurulur?

1. Gerekli iki temel kavram

Özne, cümlenin hakkında bilgi verdiği kişi veya şeydir; İngilizcede normal bir bildirme cümlesinde genellikle fiilden önce gelir. Nesne ise fiilin etkilediği ya da yöneldiği kişi veya şeydir. Edilgen cümlede özne mutlaka işi yapan değildir: The car was repaired. — Araba tamir edildi cümlesinde araba işi yapmaz, yapılan işten etkilenir.

Bu yazıda üçüncü biçim ifadesi, fiilin past participle denen biçimini gösterir: repair–repaired–repaired, give–gave–given, break–broke–broken. Düzenli fiillerde son iki biçim aynı görünür; düzensiz fiillerde farklı olabilir. Edilgen yapıdaki given veya broken tek başına zamanı göstermez; zaman, önündeki was, has been, got gibi biçimlerle anlaşılır.

2. İki nesneli fiillerde kişiyi öne çıkarmak

Bazı fiiller, hem bir alıcı hem de verilen, söylenen veya gönderilen bir şeyle kullanılır. Burada doğrudan nesne, verilen ya da iletilen şey; dolaylı nesne ise onu alan kişidir.

Someone gave her a present. — Biri ona bir hediye verdi.

Bu cümlede her hediyeyi alan kişidir, a present ise verilen şeydir. Edilgen cümleyi iki farklı odakla kurabilirsiniz:

İngilizce Türkçe Odak
She was given a present. Ona bir hediye verildi. Hediyeyi alan kişi
A present was given to her. Ona bir hediye verildi. Verilen hediye

İlk cümlede her, özne biçimi olan she olur. Aynı şekilde me → I, him → he, us → we, them → they değişimi görülür. Türkçede “bana” dediğimiz için İngilizcede de to me ile başlamak gerektiğini düşünmeyin: I was told the news. — Bana haber verildi cümlesinin öznesi I olur.

İkinci cümlede verilen şey özne olur ve alıcı genellikle to ile belirtilir. Özneye göre be değişir: A key was given to me. — Bana bir anahtar verildi; Two keys were given to me. — Bana iki anahtar verildi. Alıcı aynı kişi olsa da uyumu belirleyen key/keys sözcükleridir.

3. Her fiil aynı dönüşüme izin vermez

Give, send, show, offer, tell gibi fiillerde kişiyi özne yapan edilgen yapılar yaygındır. Ancak Türkçede “birine bir şey yapmak/söylemek” diyebilmek, İngilizcede de mutlaka iki nesneli bir yapı kurulabileceği anlamına gelmez. Özellikle explain ve describe dikkat ister.

İngilizce Türkçe Açıklama
I was offered a refund. Bana para iadesi teklif edildi. Teklif edilen kişi özne olabilir.
The procedure was explained to me. İşleyiş bana açıklandı. Açıklanan şey özne olur; kişi için to gerekir.
The route was described to us. Güzergâh bize tarif edildi. Tarif edilen şey öne çıkarılır.

I was explained the procedure standart kullanımda doğru değildir. Önce fiilin normal kullanımını kontrol edin: explain something to someone. Edilgene geçince bu temel ilişki korunur.

Bazı iki nesneli fiillerde şey öne çıkarıldığında to yerine for kullanılır. A cake was bought for me. — Benim için bir pasta alındı cümlesindeki for, işin kimin yararına yapıldığını gösterir. To/for seçimi yalnızca edilgenliğe değil, fiilin anlamına da bağlıdır; her örnekte otomatik olarak to eklemeyin.

4. Bir işi yaptırmak: have + nesne + üçüncü biçim

Bir hizmet aldığınızda veya bir işi başka birine yaptırdığınızda temel sıra şöyledir:

Özne + zamana uygun have + işin uygulandığı şey + üçüncü biçim

I had my car repaired. — Arabamı tamir ettirdim.

Burada arabayı tamir eden siz değilsiniz. Tamiri siz ayarlamış veya hizmeti almışsınızdır. Türkçedeki “kestirmek”, “boyatmak”, “kontrol ettirmek” gibi ifadeler bu anlamı çoğu zaman doğal biçimde karşılar. Yapının adı ettirgen yapıdır; yani bir işi başka birine yaptırmayı anlatır.

Zamanı değiştirmek için have değişir; en sondaki üçüncü biçim sabit kalır:

Zaman veya amaç İngilizce Türkçe
Düzenli hizmet I have my eyes tested every year. Her yıl gözlerimi kontrol ettiririm.
Geçmişte tamamlanan iş I had my laptop repaired yesterday. Dün dizüstü bilgisayarımı tamir ettirdim.
Şu anda süren iş We are having the kitchen painted. Mutfağı boyatıyoruz.
Gelecek planı I'll have the document translated. Belgeyi tercüme ettireceğim.
Şimdiye kadarki deneyim I've had the locks changed twice. Kilitleri iki kez değiştirdim. / İki kez değiştirilmesini sağladım.
Gereklilik You should have the brakes checked. Frenleri kontrol ettirmelisin.

Son tablodaki kilit örneğinde Türkçede “değiştirdim” günlük kullanımda başkasına yaptırmayı da kapsayabilir. İngilizce yapı ise işi kişinin kendisinin yapmadığını açıkça gösterir. Bu nedenle çeviriden çok bağlama ve İngilizce sözcük sırasına bakın.

İşi yapanı belirtmek gerekirse by eklenebilir: We had the wiring checked by an electrician. — Elektrik tesisatını bir elektrikçiye kontrol ettirdik. Ancak hizmetin kimden alındığı önemli değilse bunu söylemek gerekmez.

5. İş yaptırmada get kullanmak

Özne + zamana uygun get + nesne + üçüncü biçim de bir işi başkasına yaptırabilir:

She's getting her hair done. — Saçını yaptırıyor.

Bu cümle saçın kesilmesini, şekillendirilmesini veya başka bir kuaför işlemini anlatabilir; hangi işlemin yapıldığı bağlamdan anlaşılır. Get, bu kullanımda çoğunlukla have biçimine göre daha konuşma diline yakındır. Bazen işin ayarlanması veya sonuçlandırılması daha belirgin hissedilir; ancak her get cümlesinde özel bir çaba ya da zorluk anlamı aramak gerekmez.

We need to get the boiler serviced. — Kombinin bakımını yaptırmamız gerekiyor.

Bir işi sonuçlandırma bağlamlarında bu yapı, işi kimin yaptığını açık bırakabilir: I need to get this report finished. — Bu raporu bitirmem gerekiyor. Burada raporu kendiniz de tamamlayabilirsiniz. Kuaför ve tamir gibi hizmet bağlamlarında ise işi başkasına yaptırma yorumu çok daha belirgindir.

6. Get + üçüncü biçim ile edilgenlik

Araya nesne girmiyorsa farklı bir yapı söz konusudur:

The window got broken. — Pencere kırıldı.

Burada get, temel edilgendeki be yerine gelir. Öznenin başına bir olay gelmesini veya bir değişim yaşamasını öne çıkarır. Bu yapı özellikle günlük anlatılarda yaygındır; olumsuz olaylarda sık görülse de yalnızca kötü sonuçlar için kullanılmaz.

İngilizce Türkçe Açıklama
My bag got stolen. Çantam çalındı. Öznenin başına gelen olay
She got promoted last month. Geçen ay terfi etti. Olumlu bir gelişme
I got invited to the opening. Açılışa davet edildim. Bir olayın gerçekleşmesi

Get ile be her yerde birbirinin yerine geçmez. The village is surrounded by mountains. — Köy dağlarla çevrilidir cümlesi bir durumu anlatır; burada gets surrounded kullanmak aynı sabit durumu vermez. Get özellikle gerçekleşen olaylar ve ortaya çıkan sonuçlarla uyumludur.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki örneklerde yalnızca biçime değil, cümlenin neyi öne çıkardığına da dikkat edin. Türkçede iki farklı İngilizce cümle aynı biçimde çevrilebilir; bu, İngilizcede vurgu farkı olmadığı anlamına gelmez.

İngilizce Türkçe Kullanım notu
I was told the news after the meeting. Haber bana toplantıdan sonra verildi. Haberi alan kişi önde.
We were sent the wrong tickets. Bize yanlış biletler gönderildi. Alıcılar özne olmuş.
The tickets were sent to my old address. Biletler eski adresime gönderildi. Gönderilen şeyler önde.
She was given a present on her last day. Son gününde ona bir hediye verildi. Hediyeyi alan kişi önde.
A present was given to each volunteer. Her gönüllüye bir hediye verildi. Dağıtılan hediye önde.
The new rules were explained to us before the trip. Yeni kurallar yolculuktan önce bize açıklandı. Explain ile kişiden önce to var.
I had my car repaired before the journey. Yolculuktan önce arabamı tamir ettirdim. Bir hizmet alınmış.
She's getting her hair done for the wedding. Düğün için saçını yaptırıyor. O sırada alınan kuaför hizmeti.
Have you had the heating checked yet? Isıtma sistemini kontrol ettirdin mi? İşin şimdiye kadar yapılıp yapılmadığı soruluyor.
We didn't get the screen replaced because it cost too much. Çok pahalı olduğu için ekranı değiştirtmedik. İş yaptırma yapısında olumsuzluk.
The window got broken during the move. Taşınma sırasında pencere kırıldı. Olay var; arada nesne yok.
Two colleagues got promoted this week. Bu hafta iki çalışma arkadaşımız terfi etti. Get olumlu sonuçla da kullanılır.
I had my wallet stolen on the bus. Otobüste cüzdanım çalındı. İstenmeyen bir olay yaşanmış.

Sık yapılan hatalar

1. Alıcı kişiden önce gereksiz to kullanmak

  • Yanlış: To me was given a new password.
  • Doğru: I was given a new password. — Bana yeni bir şifre verildi.
  • Neden? Günlük, tarafsız anlatımda alıcıyı özne yapıyorsanız özne biçimini kullanın. Şifreyi öne çıkarmak isterseniz A new password was given to me. diyebilirsiniz. Yanlış örnekteki sıra, bu anlamı anlatmanın olağan yolu değildir.

2. Her fiili iki nesneli sanmak

  • Yanlış: We were explained the problem.
  • Doğru: The problem was explained to us. — Sorun bize açıklandı.
  • Neden? Explain, give gibi doğrudan kişi ve şey nesnesini yan yana almaz. Türkçedeki “bize açıklandı” ifadesi İngilizce yapıyı belirlemez.

3. İş yaptırmayı işi yapmakla karıştırmak

  • Yanlış: I repaired my car. — “Arabamı tamir ettirdim” demek isterken.
  • Doğru: I had my car repaired. — Arabamı tamir ettirdim.
  • Neden? İlk cümle dil bilgisi bakımından doğrudur ama tamiri sizin yaptığınızı söyler. İşi başkasına yaptırma anlamı için nesneyi have ile üçüncü biçimin arasına koyun.

4. Nesnenin yerini değiştirmek

  • Yanlış: I had repaired my car. — Tamir hizmeti aldığınızı anlatırken.
  • Doğru: I had my car repaired. — Arabamı tamir ettirdim.
  • Neden? I had repaired my car farklı bir geçmiş zaman yapısıdır ve “Arabamı tamir etmiştim” demektir. Had + üçüncü biçim + nesne ile had + nesne + üçüncü biçim aynı değildir.

5. Üçüncü biçim yerine yalın fiil kullanmak

  • Yanlış: The window got break.
  • Doğru: The window got broken. — Pencere kırıldı.
  • Neden? Bu edilgen yapıda get sonrasında fiilin üçüncü biçimi gerekir: break–broke–broken. Aynı gereklilik iş yaptırmada da vardır: get the window repaired — pencereyi tamir ettirmek.

6. Sorularda ve olumsuzlukta yardımcı fiili unutmak

  • Yanlış: Had you your car repaired yesterday?
  • Doğru: Did you have your car repaired yesterday? — Dün arabanı tamir ettirdin mi?
  • Neden? Güncel standart kullanımda bu iş yaptırma yapısının basit geçmiş zaman sorusu did ile kurulur. Olumsuzu da I didn't have it repaired. — Onu tamir ettirmedim biçimindedir. Get için de Did it get damaged? — Hasar gördü mü? denir.

Kullanım notları

Resmî yazıda ve konuşmada seçim

Be ile edilgenlik, hem günlük hem resmî dilde kullanılan tarafsız seçenektir. Get ile edilgenlik konuşmalarda, kişisel deneyimlerde ve olay anlatımlarında daha yaygındır. Resmî bir raporda The equipment was damaged. — Ekipman hasar gördü cümlesi, The equipment got damaged. biçimine göre genellikle daha uygundur. Bu bir “doğru–yanlış” ayrımı değil, anlatım tarzı seçimidir.

Have something done yalnızca resmî dile ait değildir; günlük hizmetlerden söz ederken de çok doğaldır. Get something done daha konuşma diline yakın olabilir. İkisinden birini öğrenip diğerini yanlış saymak yerine, hangi bağlamda duyulduğunu izleyin.

Kimin yaptığı ne zaman söylenir?

Edilgen yapılar işi yapan kişiyi gizlemek zorunda değildir; yalnızca onu cümlenin merkezinden çıkarır. By ile işi yapanı eklemek, bu bilgi yeni veya önemliyse yararlıdır. Fakat “Saçımı kestirdim” derken kuaförü her seferinde belirtmediğimiz gibi, İngilizcede de her hizmet cümlesine işi yapanı eklemek gerekmez.

İki nesneli edilgende alıcı için kullanılan to ile işi yapanı gösteren by farklı görevlerdedir: The documents were sent to me by the lawyer. — Belgeler bana avukat tarafından gönderildi. To me alıcıyı, by the lawyer göndereni belirtir.

Get suçlama anlamına mı gelir?

He got fired. — İşten çıkarıldı gibi cümlelerde kişinin yaşadığı sonuç daha belirgin duyulabilir. Bazı bağlamlarda kişinin davranışının sonuca katkıda bulunduğu sezilebilir; ancak bu, yapının zorunlu anlamı değildir. She got injured in the accident. — Kazada yaralandı cümlesi kişinin suçlu olduğunu söylemez. Yorumu yalnızca get sözcüğüne değil, olayın bütününe dayandırın.

Temelin ötesinde: anlamı değiştiren ayrıntılar

İstenen hizmet ile istenmeyen deneyim

Have + nesne + üçüncü biçim her zaman bilinçli olarak iş yaptırmak demek değildir. Öznenin başına gelen, özellikle eşyalarını veya bedenini etkileyen istenmeyen olayları da anlatabilir:

They had their house broken into while they were away. — Onlar yokken evlerine hırsız girdi.

I had my phone stolen. — Telefonum çalındı.

Bu kişiler olayı ayarlamamıştır. Fiilin anlamı ve bağlam, hizmet ile mağduriyet ayrımını sağlar. I had my phone repaired. genellikle yaptırılan bir tamiri; I had my phone stolen. ise yaşanan bir hırsızlığı anlatır. Bu yüzden yapıyı gördüğünüz her yerde Türkçeye “-tırmak” ekiyle çevirmeyin.

İşi yapanı nesneyle belirtmek

Şu iki yapı, işi yaptırmayı farklı açıdan anlatır:

İngilizce Türkçe Yapısal fark
I had the report checked. Raporu kontrol ettirdim. Kontrol edilen rapor önde.
I had a colleague check the report. Bir iş arkadaşıma raporu kontrol ettirdim. İşi yapan kişi belirtilmiş; ardından check gelir.
I got a colleague to check the report. Bir iş arkadaşımın raporu kontrol etmesini sağladım. Kişiden sonra to check gerekir.

Son iki örnekteki check ve to check, fiilin kişi ve zaman eki almayan biçimleridir; to check biçimine mastar denir. Bunlar bu yazının ana konusu olan edilgen anlamlı yapıyla karıştırılmamalıdır: işin uygulandığı şey + üçüncü biçim, işi yapan kişi + yalın fiil/to ile mastar ayrımı önemlidir.

Have had ve had had neden yan yana gelir?

I've had my passport renewed. — Pasaportumu yenilettim cümlesinde ilk have, geçmişteki olayı şimdiyle ilişkilendiren zaman yapısının yardımcı fiilidir; ikinci had, iş yaptırma anlamını taşır. Sonundaki renewed ise pasaporta yapılan işlemi belirtir.

By June, I had had my passport renewed. — Haziran ayına gelindiğinde pasaportumu yeniletmiştim cümlesinde de iki ayrı görev vardır. Yan yana iki had görmek hata değildir. Türkçeye tek bir fiil grubuyla çevrilmesi, İngilizcede birinin gereksiz olduğu anlamına gelmez.

Tamamlanmış iş ile devam eden işi ayırmak

We're having the roof repaired. — Çatıyı tamir ettiriyoruz cümlesinde are having, yaptırma sürecinin devam ettiğini gösterir. Repaired biçimi değişmez. Devamlılık belirtmek için üçüncü biçime ayrıca -ing eklenmez.

The roof is being repaired. — Çatı tamir ediliyor cümlesi ise doğrudan çatıyı konu eder ve işi kimin ayarladığını söylemez. İki cümle aynı gerçek durumu anlatabilir; biri hizmeti yaptıranlara, diğeri yapılan işe odaklanır.

Get sonrasındaki her sözcük edilgen değildir

Get tired — yorulmak ve get angry — sinirlenmek gibi ifadelerde get, bir duruma geçmeyi anlatır. Buradaki tired ve angry, kişinin durumunu belirten sıfatlar gibi çalışır; sıfat, bir kişinin veya şeyin nasıl olduğunu anlatan sözcüktür. Dolayısıyla get gördüğünüz her cümlede gizli bir işi yapan kişi aramayın. Get married — evlenmek gibi yerleşik ifadeleri de bütün hâlinde öğrenmek yararlıdır.

Çalışma önerileri

  1. Aynı olayı üç farklı odakla anlatın. “Bir görevli bana form verdi” düşüncesinden A member of staff gave me a form, I was given a form ve A form was given to me cümlelerini kurun. Üçü de aynı olayı anlatır; her birinde ilk sıraya hangi bilginin geldiğini işaretleyin. Ardından explain ile aynı dönüşümün neden yapılamadığını kontrol edin.
  2. Gerçek hizmetlerden kısa bir liste hazırlayın. Göz muayenesi, telefon tamiri veya ev boyatma gibi beş iş seçin. Her biri için “geçen hafta yaptırdım”, “şu anda yaptırıyorum” ve “yaptırmam gerekiyor” anlamlarında cümleler yazın. Özellikle have biçimini ve nesnenin yerini kontrol edin; sondaki üçüncü biçimi değiştirmeyin.
  3. Benzer görünen cümleleri anlamlarına göre ayırın. My phone got repaired — Telefonum tamir edildi ile I got my phone repaired — Telefonumu tamir ettirdim çiftini karşılaştırın. İlkinde telefon, ikincisinde hizmeti alan kişi öndedir. Sonra I had my phone stolen — Telefonum çalındı örneğini ekleyip, benzer biçimin neden aynı niyeti göstermediğini kendi sözlerinizle açıklayın.

İlgili konular

  • Önceki konu: Edilgen çatı — be ile edilgenlik, zamanlar ve işi yapanı belirtme konusunda temel oluşturur.
  • Sonraki adım: Karmaşık edilgen yapılar — daha ileri cümlelerde ve resmî anlatımda edilgen yapıların nasıl genişlediğini ele alır.

Ön koşul

İngilizcede edilgen yapıB1

Bu kavram üzerine inşa edilen kavramlar

Diğer B2 kavramları