A1

İtalyancada fare fiili: çekimi ve kullanımı

Il Verbo Fare

Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.

Kısaca

İtalyancada fare, temel olarak “yapmak” demektir; şimdiki ve geniş zaman anlamları taşıyan çekimi faccio, fai, fa, facciamo, fate, fanno şeklindedir. Ancak her zaman “yapmak” diye çevrilmez: Faccio colazione “Kahvaltı yapıyorum”, Faccio la spesa “Alışveriş yapıyorum”, Fa caldo ise “Hava sıcak” anlamına gelir. En sağlam öğrenme yolu, çekimi öğrenirken fare ile kurulan ifadeleri bir bütün olarak akılda tutmaktır.

Genel bakış

Fare, A1 düzeyinde öğrenilen ve günlük konuşmada sürekli karşılaşılan bir fiildir (bir işi, oluşu veya durumu anlatan sözcük). Bir şey hazırlarken, günlük işlerimizi anlatırken, meslek sorarken ve hava hakkında konuşurken kullanılır. Türkçedeki “yapmak” ile önemli ölçüde örtüşür: “kahvaltı yapmak”, “spor yapmak” ve “bir şey yapmak” gibi ifadeler iyi bir başlangıç noktasıdır.

Bununla birlikte, Türkçedeki her “yapmak” İtalyancada fare olmaz; İtalyancadaki her fare de Türkçede “yapmak” değildir. Örneğin fare una domanda, “bir soru yapmak” değil, “bir soru sormak” demektir. Bu nedenle yalnızca sözlük karşılığını ezberlemek yerine, hangi sözcüklerin birlikte kullanıldığına dikkat etmek gerekir.

Aşağıdaki ilk bölümler günlük kullanım için gereken çekimi ve temel kalıpları verir. Sonraki ileri bölümde geçmiş zaman, emir, “yaptırmak” anlamı ve bazı kalıplaşmış kullanımlar ele alınır. Başlangıçta bunların tümünü üretmeniz gerekmez; okurken veya dinlerken tanımak yeterlidir.

Nasıl kullanılır?

1. Temel çekim

Fare, mastar biçimidir; yani Türkçedeki “yapmak” gibi, kişiye ve zamana göre henüz değişmemiş biçimdir. Sonu -are ile bitse de düzenli -are fiilleri gibi çekilmez. Özellikle faccio ve fanno biçimlerini ayrı öğrenmek gerekir.

İtalyancada presente denen zaman, bağlama göre Türkçedeki hem “yaparım” hem de “yapıyorum” anlamını verebilir.

Kişi İtalyanca Türkçe karşılığı
Ben io faccio yaparım / yapıyorum
Sen tu fai yaparsın / yapıyorsun
O lui / lei fa yapar / yapıyor
Siz, tek kişiye kibar hitap Lei fa yaparsınız / yapıyorsunuz
Biz noi facciamo yaparız / yapıyoruz
Siz, birden çok kişi voi fate yaparsınız / yapıyorsunuz
Onlar loro fanno yaparlar / yapıyorlar

Türkçede “Ben kahvaltı yapıyorum” yerine “Kahvaltı yapıyorum” diyebildiğimiz gibi İtalyancada da özne zamiri, yani işi yapan kişiyi gösteren io, tu, noi gibi sözcükler, çoğu zaman söylenmez. Faccio colazione tek başına “Kahvaltı yapıyorum” demeye yeter.

Kişiyi özellikle karşılaştırmak isterseniz zamiri ekleyebilirsiniz: Io faccio la spesa, tu cucini. — “Alışverişi ben yapıyorum, sen yemek pişiriyorsun.” Burada io ve tu, iş bölümünü belirginleştirir.

Yazım ve ses: faccio ve facciamo içindeki çift cc korunur. Bu biçimlerde c, Türkçedeki “ç”ye yakın bir sestir; çift ünsüz daha uzun tutulur. Fa ise bu kullanımda aksan işareti almaz.

2. Cümle, olumsuzluk ve soru

Başlangıç için temel sıra kişi + çekimli fare + yapılan iş şeklinde düşünülebilir. Türkçeden farklı olarak fiil, çoğunlukla yapılan işten önce gelir:

  • Marta fa una torta. — “Marta bir kek yapıyor.”
  • Facciamo i compiti. — “Ödevlerimizi yapıyoruz.”

Olumsuzluk için çekimli fiilin önüne non getirilir:

  • Oggi non faccio la spesa. — “Bugün alışveriş yapmıyorum.”
  • Non fanno sport. — “Spor yapmıyorlar.”

Soru kurmak için Türkçedeki “mı/mi” gibi ayrı bir ek gerekmez. Konuşurken tonlama, yazarken soru işareti yeterli olabilir: Fai colazione? — “Kahvaltı yapıyor musun?”

“Ne?” sorusunda che cosa, cosa veya che kullanılabilir:

  • Che cosa fai? — “Ne yapıyorsun?”
  • Cosa fai? — “Ne yapıyorsun?”
  • Che fai? — “Ne yapıyorsun?”

Üçü de kullanılır. Sonuncusu günlük konuşmada sık duyulan kısa bir biçimdir. Sorunun “şu anda ne yapıyorsun?” mu, yoksa daha genel bir etkinlik sorusu mu olduğu bağlamdan anlaşılır.

3. Günlük ifadeleri bir bütün olarak öğrenin

Fare ile birlikte gelen sözcükler ve küçük dilbilgisi parçaları kalıbın bir parçasıdır. Özellikle artikel, yani İtalyancada adın önünde kullanılan il, la, un, una gibi sözcükler, Türkçede her zaman ayrı bir karşılığa sahip değildir. Bu yüzden “Türkçede yok, İtalyancada da gerekmez” diye düşünmeyin.

Kalıp Türkçe karşılığı Dikkat edilecek nokta
fare colazione kahvaltı yapmak Temel kalıpta artikel yoktur.
fare la spesa market / yiyecek alışverişi yapmak Genellikle evin günlük ihtiyaçları kastedilir.
fare una domanda bir soru sormak Sözcüğü sözcüğüne “yapmak” diye çevrilmez.
fare una passeggiata yürüyüş yapmak Gezinti amaçlı yürüyüştür.
fare una doccia duş almak Türkçede “almak”, İtalyancada bu kalıpta “fare” kullanılır.
fare i compiti ödev yapmak Okul ödevleri için yaygın ifadedir.
fare sport spor yapmak Genel etkinlik adı olarak artikel kullanılmaz.
fare una pausa mola vermek Türkçede farklı bir fiille anlatılır.
fare una foto fotoğraf çekmek İtalyancada çok yaygın bir kullanımdır.
fare attenzione dikkat etmek Dikkatin yöneldiği şey genellikle “a” ile eklenir.

Bu tabloyu tek bir kurala indirgemeye çalışmayın. Örneğin colazione ile la spesa arasındaki fark, bütün adlarda uygulanabilecek basit bir “artikel var/yok” kuralı değildir. Başlangıçta doğru birliktelikleri öğrenmek daha güvenlidir.

4. Hava durumunda kişi yoktur

Fa caldo ve fa freddo gibi ifadeler kişisizdir; yani belirli bir kişinin yaptığı işi anlatmaz. Fiil fa biçiminde kalır:

  • Fa caldo oggi. — “Bugün hava sıcak.”
  • In inverno fa freddo. — “Kışın hava soğuk olur.”
  • Oggi fa bel tempo. — “Bugün hava güzel.”
  • Domani fa brutto tempo? — “Yarın hava kötü mü olacak?”

Son örnekte gelecek zaman anlamını domani “yarın” sözcüğü sağlar; İtalyancada planlanan veya beklenen gelecek durumlar için şimdiki zaman biçimi kullanılabilir.

Her hava olayı fare ile anlatılmaz. “Yağmur yağıyor” için Piove, “Kar yağıyor” için Nevica denir. Bunları da kendi başlarına öğrenin.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki örneklerde aynı çekimin Türkçeye bazen “-yor”, bazen “-r” ile çevrildiğine dikkat edin. Zaman anlamını yalnızca fiil biçimi değil, cümlenin bağlamı da belirler.

İtalyanca Türkçe Açıklama
Cosa fai? Ne yapıyorsun? Günlük konuşmada temel soru.
Faccio colazione. Kahvaltı yapıyorum. İçinde bulunulan anı anlatabilir.
Di solito faccio colazione alle sette. Genellikle saat yedide kahvaltı yaparım. Alışkanlık bildirir.
Mia sorella fa la spesa il sabato. Kız kardeşim cumartesileri alışveriş yapar. Tek kişiden söz edilir.
Facciamo una passeggiata. Hadi yürüyüş yapalım. Bağlama göre öneri anlamı taşır.
Fate una pausa adesso? Şimdi mola mı veriyorsunuz? Birden çok kişiye sorulur.
I bambini fanno i compiti in cucina. Çocuklar ödevlerini mutfakta yapıyor. Çoğul kişi için “fanno”.
Posso fare una domanda? Bir soru sorabilir miyim? İzin istemek için kullanılır.
Oggi non faccio sport. Bugün spor yapmıyorum. Olumsuzluk fiilden önce gelir.
Fa caldo oggi. Bugün hava sıcak. Kişisiz hava durumu ifadesi.
A Roma fa bel tempo. Roma’da hava güzel. Yer değişir, fiil yine “fa” kalır.
Mi fai una foto, per favore? Lütfen bir fotoğrafımı çeker misin? “Mi”, burada fotoğrafın beni göstermesini belirtir.
Che lavoro fa? Ne iş yapıyorsunuz? Kibar hitapta, tek kişiye yöneltilen soru.
Quanto fa due più tre? İki artı üç kaç eder? Hesap sonucunu sormak için kullanılır.

Facciamo una passeggiata tek başına söylendiğinde “Yürüyüş yapıyoruz” diye bir bilgi de verebilir, “Hadi yürüyüş yapalım” diye bir öneri de sunabilir. Ortam ve tonlama ayrımı sağlar. Soru tonuyla Facciamo una passeggiata? derseniz “Yürüyüş yapalım mı?” anlamı öne çıkar.

Sık yapılan hatalar

1. Düzenli fiil gibi çekmek

  • Yanlış: Io fao colazione.
  • Doğru: Io faccio colazione. — “Ben kahvaltı yapıyorum.”
  • Neden? Fare düzensizdir. -are sonunu çıkarıp bildiğiniz düzenli ekleri getirmek doğru sonuç vermez. Altı temel biçimi birlikte çalışın: faccio, fai, fa, facciamo, fate, fanno.

2. Türkçedeki “siz” için her zaman fate kullanmak

  • Yanlış: Signora, che lavoro fate? — tek bir kişiye standart kibar hitap amaçlandığında.
  • Doğru: Signora, che lavoro fa? — “Hanımefendi, ne iş yapıyorsunuz?”
  • Neden? Türkçe “siz”, hem çoğul hem de kibar tekil olabilir. Standart İtalyancada tek kişiye kibarca Lei ile seslenilir ve fa kullanılır. Fate, normalde birden çok kişiye yöneliktir.

3. Türkçedeki fiili sözcüğü sözcüğüne aktarmak

  • Yanlış: Prendo una doccia. — “Duş alıyorum” demek için.
  • Doğru: Faccio una doccia. — “Duş alıyorum.”
  • Neden? Türkçedeki “almak” bu ifadeye aynen taşınmaz. Aynı şekilde “soru sormak” için fare una domanda, “fotoğraf çekmek” için fare una foto kalıplarını öğrenmek gerekir.

4. Kalıbın artikelini düşürmek

  • Yanlış: Faccio spesa. — standart başlangıç kalıbı olarak.
  • Doğru: Faccio la spesa. — “Alışveriş yapıyorum.”
  • Neden? Bu günlük ifadeyi fare la spesa olarak öğrenin. Öte yandan fare colazione ve fare sport temel kullanımlarında artikel almaz. Her ifadeyi aynı şablona zorlamayın.

5. “Üşüyorum” ile “hava soğuk” ifadelerini karıştırmak

  • Yanlış: Io faccio freddo. — “Üşüyorum” anlamında.
  • Doğru: Ho freddo. — “Üşüyorum.”
  • Hava için doğru: Fa freddo. — “Hava soğuk.”
  • Neden? Hava durumunda fare, kişinin sıcaklık hissinde ise avere kullanılır. Benzer biçimde Ho caldo “Sıcakladım / Sıcaktan bunaldım”, Fa caldo ise “Hava sıcak” demektir.

6. Fa biçimine gereksiz aksan koymak

  • Yanlış: Luca fà una torta.
  • Doğru: Luca fa una torta. — “Luca bir kek yapıyor.”
  • Neden? Şimdiki zaman çekimi olan fa aksansız yazılır. İleride göreceğiniz fa’ ise farklıdır: emir biçiminin kesme işaretli yazımıdır.

Kullanım notları

Meslek soruları

Che lavoro fai? bir arkadaşınıza “Ne iş yapıyorsun?” diye sormanın açık bir yoludur. Che lavoro fa? ise hem “O ne iş yapıyor?” hem de doğrudan birine sorulduğunda “Ne iş yapıyorsunuz?” olabilir.

Meslek belirtirken fare ile belirli artikel sık kullanılır: Faccio il cuoco. — “Aşçıyım.” Kadın bir konuşmacı Faccio la cuoca diyebilir. Buradaki il ve la, meslek adının dilbilgisel cinsiyetine, yani İtalyancada eril veya dişil olarak sınıflandırılmasına bağlıdır. Türkçede meslek adı bu tür bir değişim göstermediğinden ifadeyi bütünüyle öğrenmek yararlıdır.

Alışverişin türü önemlidir

Fare la spesa, çoğunlukla yiyecek ve ev ihtiyaçları için alışveriş yapmaktır. Her türlü satın alma durumunu kapsayan tek karşılık gibi düşünmeyin. “Yeni bir ceket alıyorum” demek için Compro una giacca nuova daha doğrudan bir anlatımdır.

Fare her işin yerine geçmez

Türkçede “bir hata yapmak” dediğimiz gibi fare un errore denebilir. Fakat bir dili konuşmak için parlare, yemek pişirmek için bağlama göre cucinare gibi özel fiiller gerekir. Fare çok kullanışlıdır, ama bilmediğiniz her fiilin yerine konabilecek boş bir sözcük değildir.

Temelin ötesinde: daha sonra karşılaşacağınız kullanımlar

Bu bölümdeki biçimleri A1 aşamasında hemen ezberlemeniz gerekmez. Önce günlük çekimi sağlamlaştırın; aşağıdakileri sonraki öğreniminiz için bir yol haritası olarak kullanın.

Geçmişte yapılan iş: ho fatto

Fare fiilinin participio passato biçimi fattodur; bu, bazı geçmiş zamanların kuruluşunda kullanılan özel fiil biçimidir. Passato prossimo denen birleşik geçmiş zamanda genellikle avere yardımcı fiiliyle kullanılır. Yardımcı fiil, burada zaman ve kişiyi kurmaya yarayan fiildir.

İtalyanca Türkçe
io ho fatto ben yaptım
tu hai fatto sen yaptın
lui / lei ha fatto o yaptı
noi abbiamo fatto biz yaptık
voi avete fatto siz yaptınız
loro hanno fatto onlar yaptı

Ho fatto la spesa ieri. — “Dün alışveriş yaptım.” Basit yapıda konuşan kişinin kadın veya erkek olması fatto biçimini değiştirmez. Önüne bazı nesne zamirleri, yani yapılan işten etkilenen şeyi adının yerine gösteren sözcükler geldiğinde uyum görülebilir: La torta? L’ho fatta io. — “Kek mi? Onu ben yaptım.” Burada fatta, dişil torta ile bağlantılıdır; bu ayrıntıyı zamirlerle birlikte çalışmak daha uygundur.

Geçmiş alışkanlıkları veya sürmekte olan arka plan durumlarını anlatan imperfetto zamanında facevo, facevi, faceva, facevamo, facevate, facevano biçimleri kullanılır. Örneğin Da bambino facevo sport ogni giorno — “Çocukken her gün spor yapardım.” Ho fatto ile facevo arasındaki seçim, yalnızca olayın ne kadar önce olduğuna değil, nasıl anlatıldığına bağlıdır.

Gelecek ve daha yumuşak ifadeler

Gelecek zaman biçimleri farò, farai, farà, faremo, farete, faranno şeklindedir. Domani farò la spesa — “Yarın alışveriş yapacağım.” Burada mastardaki -e- sesi korunmaz; far- kökü kullanılır.

Farei una pausa — “Ben olsam bir mola verirdim” cümlesindeki farei, koşul kipidir; yani eylemi bir koşula bağlayarak veya daha temkinli bir öneri olarak sunan biçimdir. Bunu başlangıçtaki faccio “yapıyorum” ile karıştırmayın. Daha ileri metinlerde faccia ve facciano gibi dilek-istek kipine ait biçimlerle de karşılaşırsınız; bu kip, örneğin bir isteğin içeriğini anlatabilir: Voglio che tu faccia attenzione — “Dikkat etmeni istiyorum.”

Emir ve rica

Emir kipi, birine ne yapmasını istediğimizi doğrudan söyler. Günlük tekil hitapta fare için fai veya fa’, çoğul hitapta fate, kibar tekil hitapta faccia kullanılır:

  • Fai attenzione! — “Dikkat et!”
  • Fa’ una pausa. — “Bir mola ver.”
  • Fate silenzio, per favore. — “Lütfen sessiz olun.”
  • Faccia con calma. — “Acele etmeyin.”

Tek bir kişiye samimi olumsuz emir verirken non fare kullanılır: Non fare rumore! — “Gürültü yapma!” Zamirle birleşen fammi, “bana yap / benim için yap” gibi anlamlar taşıyabilir: Fammi una domanda — “Bana bir soru sor.” Bu birleşik biçimleri ayrı bir aşamada çalışmak yeterlidir.

Yapmak ile yaptırmak arasındaki fark

Fare + başka bir mastar, bir işi başkasına yaptırmayı veya bir şeyin gerçekleşmesine yol açmayı anlatabilir. Türkçede çoğu zaman fiile “-dır/-tir” gibi ekler getiririz; İtalyancada ise ayrı bir fare yapısı kurulur.

  • Faccio riparare la macchina. — “Arabayı tamir ettiriyorum.”
  • Questa storia mi fa ridere. — “Bu hikâye beni güldürüyor.”

İlk cümlede tamiri yapan kişinin konuşan kişi olması gerekmez. İkinci cümlede ise bilinçli bir talimattan çok, bir etki söz konusudur. Bu yapıda işi kimin yaptığı ve kimin etkilendiği ayrıca öğrenilir; temel fare una torta “bir kek yapmak” kalıbıyla aynı düzeyde düşünülmemelidir.

Dönüşlü biçimler ve kalıplaşmış anlamlar

Dönüşlü kullanım, eylemin kişinin kendisine yöneldiği yapıdır. Mi faccio la barba — “Tıraş oluyorum” örneğinde mi, konuşan kişiyle bağlantılıdır. Mi sono fatto la barba — “Tıraş oldum” cümlesinde yardımcı fiil artık essere olduğu için, yalın ho fatto yapısından farklı bir kuruluş görülür.

Başka bazı ifadelerde anlam, sözcüklerin tek tek toplamından çıkmaz: fare finta di dormire “uyuyormuş gibi yapmak”, fare caso a qualcosa “bir şeyi fark etmek / bir şeye dikkat etmek” anlamına gelir. Bunları yalnızca fare = yapmak eşleştirmesinden çözmeye çalışmak yerine örnek cümleyle kaydedin.

Çalışma önerileri

  1. Çekimi üç günlük işle eşleştirin. Önce fare colazione, fare la spesa ve fare una pausa ile altı kişiye göre cümle kurun. Örneğin “biz” için Facciamo una pausa, “onlar” için Fanno una pausa. Sonra aynı cümleleri non ekleyerek olumsuz yapın.
  2. Türkçe karşılığı farklı olanları ayrı bir listede tutun. “Soru sormak → fare una domanda”, “duş almak → fare una doccia”, “fotoğraf çekmek → fare una foto” eşleştirmelerini yazın. Listenin amacı fiilleri sözcüğü sözcüğüne çevirmeyi bırakıp doğru kalıbı çağırabilmektir.
  3. Kısa bir günlük konuşma oluşturun. Sırayla “Ne yapıyorsun?”, “Kahvaltı yapıyorum”, “Yürüyüş yapalım mı?” ve “Bugün hava sıcak” cümlelerini İtalyanca söyleyin. Ardından “ben”i “biz”e çevirin. Hava durumundaki fa biçiminin değişmediğini kontrol edin; kişisel etkinlikler değişirken bu yapı aynı kalmalıdır.

İlgili konular

  • Önce öğrenmek yararlı: Düzenli -ARE fiilleri — fare fiilinin düzenli çekimden nerede ayrıldığını görmenizi sağlar.
  • Sonraki adım: Fare ile yaptırma yapısı — bir işi yapmak ile başkasına yaptırmak arasındaki farkı ayrıntılandırır.
  • İleri okuma: İleri düzey deyimsel ifadeler — fare gibi sık kullanılan fiillerin kalıplaşmış anlamlarını daha geniş bağlamda ele alır.

Ön koşul

İtalyancada Düzenli -are FiilleriA1

Bu kavram üzerine inşa edilen kavramlar

Diğer A1 kavramları

Bu kavram diğer dillerde

Tüm dillerde karşılaştır