B2

İtalyancada ileri düzey zarf-fiil kullanımı

Gerundio Avanzato

Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.

Kısaca

İtalyancada gerundio, bir eylemin hangi koşulda, neden veya nasıl gerçekleştiğini anlatan zarf-fiil biçimidir: Sbagliando si impara — “İnsan hata yaparak öğrenir.” Yalın biçim çoğunlukla ana eylemle aynı zamandaki durumu, avendo/essendo + geçmiş ortaç ise daha önce tamamlanan eylemi anlatır: Avendo finito, posso rilassarmi — “İşimi bitirdiğim için rahatlayabilirim.” İki bölümün öznesi, yani eylemi yapan kişi, genellikle aynıdır; farklıysa bunu açıkça belirtmek gerekir.

Genel bakış

Türkçedeki “yürüyerek”, “beklerken”, “bildiği hâlde”, “bitirdikten sonra” gibi ifadeler, bir eylemi başka bir eylemle ilişkilendirir. İtalyancadaki gerundio da benzer bir görev üstlenir. Ancak Türkçedeki bu farklı eklerin hepsinin İtalyancada ayrı bir karşılığı yoktur. Aynı biçim, cümleye göre “-erek”, “-irken”, “-diği için” veya “-se” anlamı verebilir. Bu yüzden yalnızca fiilin sonuna bakmak yetmez; iki olayın ilişkisini de düşünmek gerekir.

B1 düzeyinde karşılaşılan stare + gerundio yapısı, sürmekte olan bir eylemi anlatır. Sto leggendo — “Okuyorum” cümlesinde bu iki sözcük birlikte yüklemi, yani cümlenin temel yargısını oluşturur. B2 düzeyinde ise odak, stare olmadan kullanılan zarf-fiildir: Leggendo, ho trovato un errore — “Okurken bir hata buldum.” Burada asıl olay hata bulmaktır; okuma, olayın hangi sırada gerçekleştiğini açıklar.

Bu kullanım, anlatıyı akıcılaştırmak ve aynı kişiden söz eden iki cümleyi birleştirmek için yararlıdır. Gazete yazılarında, iş yazışmalarında ve açıklayıcı metinlerde sık görülür; kısa ve yerleşmiş örnekleri günlük konuşmada da doğaldır. Amaç her cümleyi kısaltmak değil, anlamı açık tutarak aralarındaki ilişkiyi göstermektir.

Nasıl kurulur ve nasıl işler?

1. Yalın biçimin kuruluşu

Gerundio semplice, yani yalın zarf-fiil, kişiye göre değişmez. Türkçedeki “gelirken, gelirken ben…” gibi ek açıklamalara benzer biçimde, kimin eyleminden söz edildiği cümlenin geri kalanından anlaşılır. Sözlük biçimi olan mastarın sonundaki -are yerine -ando, -ere ve -ire yerine çoğunlukla -endo gelir.

Mastar Zarf-fiil Türkçede temel karşılığı
parlare parlando konuşarak, konuşurken
leggere leggendo okuyarak, okurken
dormire dormendo uyuyarak, uyurken
fare facendo yaparak, yaparken
dire dicendo söyleyerek, söylerken
bere bevendo içerek, içerken
essere essendo olarak, olduğu için
avere avendo sahip olarak, olduğu için

Fare, dire, bere gibi fiilleri yalnızca görünen mastar sonundan hareketle kurmayın; tablodaki biçimleri birlikte öğrenin. Essendo ve avendo da başlı başına yalın biçimlerdir. Örneğin Avendo poco tempo, prendo un taxi — “Zamanım az olduğu için taksiye biniyorum” cümlesinde avendo tek başına kullanılmıştır; bileşik yapı değildir.

2. Bileşik biçim ve önce gerçekleşen eylem

Gerundio composto, yani bileşik zarf-fiil, avendo veya essendo ile geçmiş ortaçtan oluşur. Geçmiş ortaç, finito, letto, arrivato gibi, bileşik zamanlarda da kullanılan fiil biçimidir.

  • avendo + geçmiş ortaç: Avendo letto il contratto, conosco le condizioni. — “Sözleşmeyi okuduğum için koşulları biliyorum.”
  • essendo + geçmiş ortaç: Essendo arrivata presto, Giulia ha trovato posto. — “Giulia erken geldiği için yer buldu.”

Yardımcı fiil, yani bileşik yapıyı kuran avere veya essere, normal bileşik geçmiş zamandaki seçime uyar. Bu nedenle her fiile avendo getirilmez. Finire bu anlamıyla avere, arrivare ise essere alır. Dönüşlü fiillerde, yani öznenin kendisine yönelik eylemlerinde, essere kullanılır: Essendosi alzata presto, Marta aveva sonno — “Marta erken kalktığı için uykuluydu.”

Essendo ile kullanılan ortaç, öznenin dilbilgisel cinsiyetine ve tekil ya da çoğul oluşuna uyar: arrivato, arrivata, arrivati, arrivate. Avendo ile ortaç genellikle değişmez: avendo finito. Önüne gelen bazı nesne zamirleriyle ilgili uyum ayrıntıları aşağıda ele alınmaktadır.

Bileşik biçim mutlaka uzak geçmiş demek değildir. Öncelik, ana eyleme göre belirlenir:

  • Avendo già pagato, posso uscire. — “Ödemeyi zaten yaptığım için çıkabilirim.”
  • Avendo già pagato, potrò uscire subito. — “Ödemeyi zaten yapmış olduğum için hemen çıkabileceğim.”

İlkinde ana eylem şimdiki, ikincisinde gelecek zamandadır. İkisinde de ödeme, çıkmadan önce tamamlanmıştır.

3. Aynı biçimin farklı anlamları

Zarf-fiil, yan cümle görevinde çalışır: Ana yargıya zaman, neden veya koşul gibi ek bilgi verir. Bu ilişki çoğu zaman bir bağlaçla, yani iki bölümü birbirine bağlayan ayrı bir sözcükle belirtilmez.

Zaman: İki olay aynı sırada gerçekleşir.

Aspettando l'autobus, ho chiamato mia sorella. — “Otobüsü beklerken kız kardeşimi aradım.”

Bunu Mentre aspettavo l'autobus… — “Otobüsü beklerken…” diye açabiliriz. Yalın biçim burada ana eylemin geçmişte olmasını engellemez.

Neden: İlk durum, ana eylemin gerekçesidir.

Essendo stanco, sono andato a letto. — “Yorgun olduğum için yattım.”

Burada essendo “olurken” diye çevrilmez. Anlamı Poiché ero stanco… — “Yorgun olduğum için…” ifadesine yakındır.

Tarz veya araç: Eylemin nasıl ya da hangi yolla gerçekleştiğini gösterir.

Ha risolto il problema parlando con il tecnico. — “Teknisyenle konuşarak sorunu çözdü.”

Bu kullanımda Türkçedeki “-erek/-arak” karşılığı çoğunlukla doğaldır. Sbagliando si impara — “İnsan hata yaparak öğrenir” de aynı ilişkiyi gösterir.

Koşul: İlk eylem yapılırsa ana sonuç gerçekleşir.

Partendo adesso, arriveremo in tempo. — “Şimdi yola çıkarsak zamanında varırız.”

Bu cümle, Se partiamo adesso… — “Şimdi yola çıkarsak…” diye açılabilir. Geleceğe yönelik planlamalarda bu anlam özellikle belirgindir.

Beklenenin tersine sonuç: Bir durumun normalde başka bir sonuca yol açması beklenirken farklı bir sonuç çıkar. Bu ilişkiye ödünleme denir; Türkçede “-mesine rağmen, -diği hâlde” ile anlatılır. İtalyancada bunu açıkça göstermek için genellikle pur kullanılır.

Pur sapendo la verità, ha taciuto. — “Gerçeği bildiği hâlde sustu.”

Sadece sapendo kullanmak aynı karşıtlığı güvenilir biçimde belirtmez; bağlama göre neden anlamı bile düşündürebilir. Dolayısıyla pur burada önemli bir anlam işaretidir.

4. Özneyi doğru belirleme

Zarf-fiilin kendi kişi eki yoktur. Açıkça başka bir özne belirtilmemişse, eylemi yapanın ana cümlenin öznesi olduğu kabul edilir:

Uscendo dall'ufficio, ho incontrato Deniz. — “Ofisten çıkarken Deniz'le karşılaştım.”

Çıkan da karşılaşan da “ben”dir. Türkçede “Ben ofisten çıkarken Deniz beni aradı” diyebiliriz; burada özne değişimi açıkça gösterilir. İtalyancada da değişim işaretsiz bırakılamaz. Günlük kullanımda en güvenli çözüm, kişi ve zaman bildiren normal bir fiildir:

Mentre uscivo dall'ufficio, Deniz mi ha chiamato. — “Ben ofisten çıkarken Deniz beni aradı.”

Farklı öznenin zarf-fiille açıkça belirtilebildiği daha yazılı kullanımlar da vardır; bunlar ileri kullanım bölümünde açıklanmaktadır.

5. Olumsuzluk ve zamirlerin yeri

Olumsuzluk için non doğrudan yapının önüne gelir:

  • Non conoscendo l'indirizzo, ho chiesto aiuto. — “Adresi bilmediğim için yardım istedim.”
  • Non avendo ricevuto risposta, ho richiamato. — “Yanıt almadığım için yeniden aradım.”

Zamirler, bir kişi veya şeyin adının yerini tutan sözcüklerdir. Zarf-fiile bağlı kısa zamirler sona bitişir:

  • Vedendolo, ho sorriso. — “Onu görünce gülümsedim.”
  • Parlandone, abbiamo chiarito il problema. — “Bu konuyu konuşarak sorunu açıklığa kavuşturduk.”
  • Avendolo letto, posso riassumerlo. — “Onu okuduğum için özetleyebilirim.”

Bileşik yapıda zamir avendo veya essendo biçimine eklenir; son ortaçtan sonraya taşınmaz. Stare + gerundio yapısında zamirin çekimli stare fiilinin önünde bulunabilmesi, tek başına zarf-fiil için aynı serbestliğin bulunduğu anlamına gelmez.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki cümlelerde önce iki olayın ilişkisini belirleyin. Ardından Türkçede hangi ekin veya ifadenin bu ilişkiyi en doğal biçimde verdiğine bakın.

İtalyanca Türkçe Açıklama
Essendo stanco, sono andato a letto. Yorgun olduğum için yattım. Yalın biçimle neden.
Avendo finito, posso rilassarmi. İşimi bitirdiğim için rahatlayabilirim. Tamamlanmış iş, şimdiki olanağı açıklar.
Pur sapendo la verità, ha taciuto. Gerçeği bildiği hâlde sustu. Beklenenin tersine davranış.
Sbagliando si impara. İnsan hata yaparak öğrenir. Öğrenmenin yolu.
Tornando a casa, ho comprato il pane. Eve dönerken ekmek aldım. Dönüş yolunda gerçekleşen olay.
Non avendo contanti, pago con la carta. Nakit param olmadığı için kartla ödüyorum. Geçmiş ortaç yok; yalın biçim.
Prenotando oggi, risparmiate venti euro. Bugün rezervasyon yaparsanız yirmi avro daha az ödersiniz. Koşul.
Ha aperto la porta usando una chiave di riserva. Yedek anahtar kullanarak kapıyı açtı. Kullanılan araç veya yöntem.
Avendo perso l'ultimo treno, abbiamo preso un taxi. Son treni kaçırdığımız için taksiye bindik. Önceki olayın sonucu.
Essendo arrivate in anticipo, le ragazze hanno aspettato fuori. Kızlar erken geldikleri için dışarıda beklediler. Ortaç, dişil çoğul özneye uyar.
Pur avendo studiato molto, non ha superato l'esame. Çok çalışmış olmasına rağmen sınavı geçemedi. Bileşik biçimle karşıtlık.
Avendoti già scritto, non ti ho telefonato. Sana zaten yazmış olduğum için telefon etmedim. Zamir yardımcı biçime bitişir.
Essendosi svegliata tardi, Anna ha saltato la colazione. Anna geç uyandığı için kahvaltıyı atladı. Dönüşlü fiille önce gerçekleşen eylem.

Sık yapılan hatalar

1. Zarf-fiili her zaman “-iyor” diye anlamak

  • Yanlış: Sto essendo stanco, vado a letto.
  • Doğru: Essendo stanco, vado a letto. — “Yorgun olduğum için yatıyorum.”
  • Neden? Burada sürmekte olan bir işi değil, yatmanın gerekçesini anlatıyoruz. Bağımsız zarf-fiil kullanımı stare gerektirmez.

2. Tamamlanmış bir eylem için yardımcı biçimi unutmak

  • Yanlış: Finito il lavoro, posso rilassarmi cümlesini bir zarf-fiil örneği sanmak.
  • Doğru: Avendo finito il lavoro, posso rilassarmi. — “İşimi bitirdiğim için rahatlayabilirim.”
  • Neden? İlk cümle de doğrudur, fakat finito il lavoro ayrı bir ortaç yapısıdır. Bileşik zarf-fiili kurmak istiyorsanız avendo finito kullanın. Yalnızca finendo il lavoro derseniz “işi bitirirken” anlamı öne çıkabilir; tamamlanmışlığı aynı açıklıkta belirtmez.

3. Öznesi farklı eylemleri gelişigüzel birleştirmek

  • Yanlış: Camminando verso casa, è cominciata la pioggia.
  • Doğru: Mentre camminavo verso casa, è cominciata la pioggia. — “Eve doğru yürürken yağmur başladı.”
  • Neden? İlk cümlede yürüyenin kim olduğu dilbilgisel olarak doğru bağlanmamıştır; ana bölümün öznesi yağmurdur. Türkçede bağlamdan anlaşılabilen kişiyi İtalyancada açık bir fiille belirtmek gerekir.

4. Her fiilde aynı yardımcıyı ve değişmeyen ortacı kullanmak

  • Yanlış: Avendo arrivato presto, Laura ha trovato posto.
  • Doğru: Essendo arrivata presto, Laura ha trovato posto. — “Laura erken geldiği için yer buldu.”
  • Neden? Arrivare, bileşik yapıda essere alır. Arrivata da Laura ile uyumlu olmalıdır. Yardımcıyı doğru seçmek ve ortaç uyumunu yapmak iki ayrı kontroldür.

5. “Rağmen” anlamını yalnızca zarf-fiile yüklemek

  • Yanlış: “Gerçeği bildiği hâlde sustu” anlamını açıkça vermek için yalnızca Sapendo la verità, ha taciuto kullanmak.
  • Doğru: Pur sapendo la verità, ha taciuto. — “Gerçeği bildiği hâlde sustu.”
  • Neden? Sapendo tek başına “bildiği için” anlamına da gelebilir. Pur, istenen karşıtlığı belirginleştirir. İlk cümle biçimce yanlış değildir; hedeflenen anlam bakımından yetersizdir.

6. Kısa zamiri bağımsız zarf-fiilin önünde bırakmak

  • Yanlış: Lo vedendo, ho sorriso.
  • Doğru: Vedendolo, ho sorriso. — “Onu görünce gülümsedim.”
  • Neden? Bu yapıda kısa zamir sona bitişir. Aynı nedenle bileşik biçim avendolo visto — “onu görmüş olarak / onu gördüğü için” olur.

Kullanım notları

Her Türkçe zarf-fiil aynı yolla çevrilmez

Türkçedeki “-ince” eki hem zaman hem de koşul çağrıştırabilir: “Varınca haber ver.” İtalyancada böyle bir talimat için Quando arrivi, avvisami — “Varınca bana haber ver” daha açıktır. Arrivando biçimini her “varınca” karşılığında kullanmak doğal sonuç vermez.

Benzer biçimde “-meden” bazen yapılmayan bir eylemi, bazen de bir eylemden önceki zamanı anlatır. “Kahvaltı etmeden çıktı” için È uscito senza fare colazione doğaldır. Buradaki senza + mastar, eylemin yapılmadığını belirtir. Non facendo colazione… ise bağlama göre “kahvaltı etmediği için…” gibi başka bir ilişki kurabilir. “Yemeden önce” anlamı için prima di mangiare kullanılır. Türkçe eki tek başına çeviri kararı vermek için yeterli değildir.

Konuşma ve yazı arasındaki tercih

Essendo stanco… gibi kısa yapılar doğaldır; ancak günlük konuşmada Sono andato a letto perché ero stanco — “Yorgun olduğum için yattım” da çok yaygındır. Bileşik zarf-fiil, özellikle uzun cümlelerde, daha yazılı bir anlatım izlenimi verebilir. Açık bir perché veya dopo che cümlesi kurmak daha düşük düzeyde dil kullanmak değildir; çoğu zaman daha rahat anlaşılır.

Yer ve noktalama

Başta bulunan ve tüm ana yargıyı açıklayan bölüm genellikle virgülle ayrılır: Avendo già mangiato, non ho fame — “Zaten yemek yediğim için aç değilim.” Eylemin nasıl yapıldığını doğrudan anlatan kısa bölüm ise çoğunlukla ayrılmaz: Si guadagna da vivere insegnando — “Öğretmenlik yaparak geçimini sağlıyor.” Virgül tek başına anlamı belirlemez; cümledeki işlevi de değerlendirin.

İleri kullanım ve ince ayrımlar

Açıkça belirtilmiş farklı özne

Zarf-fiilin öznesi, ana cümleninkinden farklı olabilir; fakat bu özne açıkça belirtilir ve çoğunlukla zarf-fiilden sonra gelir. Bu kullanım, özellikle yazılı ve resmî anlatımda görülür:

Essendo lui il responsabile, abbiamo chiesto a lui di decidere. — “Sorumlu kişi o olduğu için kararı onun vermesini istedik.”

Burada essendo bölümünün öznesi lui, ana bölümün öznesi ise “biz”dir. Lui, “o” anlamındaki açık kişi zamiridir. Yalnızca cümle başına rastgele bir zamir eklemek yerine, bu yapının öznesini kendi bölümü içinde belirtmek gerekir.

Özne bir kişi adı veya isim grubu da olabilir:

Essendo il direttore assente, la riunione è stata rinviata. — “Müdür bulunmadığı için toplantı ertelendi.”

Bu örnekte bulunmayan müdürdür, ertelenen toplantıdır. Günlük anlatımda Poiché il direttore era assente… — “Müdür bulunmadığı için…” biçimi daha kolay işlenir. Farklı özne içeren yapıları tanımak yararlıdır; her fırsatta üretmek gerekmez.

Kişisiz ifadeler

Sbagliando si impara — “İnsan hata yaparak öğrenir” cümlesinde belirli bir kişi yoktur. İki bölüm de genel olarak insanları anlatır. Dolayısıyla burada özne kuralı bozulmaz; iki eylem aynı genel kişiye bağlanır.

Hava olayları gibi kişi belirtmeyen durumlarda da zarf-fiil görülebilir: Piovendo, abbiamo rimandato la passeggiata — “Yağmur yağdığı için yürüyüşü erteledik.” Bu daha sıkıştırılmış, yazılı bir anlatımdır. Dato che pioveva… — “Yağmur yağdığı için…” demek, özellikle öğrenme aşamasında daha açık bir seçenektir. Bu özel kullanım, ilgisiz insan eylemlerinin öznesiz bırakılabileceği anlamına gelmez.

Öncelik her zaman bileşik biçim gerektirir mi?

Yalın biçimin temel ilişkisi eşzamanlılıktır; ancak gerçek olaylar bazen çok kısa aralıklarla birbirini izler. Entrando, ho acceso la luce — “İçeri girerken ışığı açtım” cümlesinde giriş ile ışığı açma, tek bir olay dizisi gibi sunulur. Bunu katı bir zaman hesabına indirgemek gerekmez.

Önceki işin tamamlanmış olması özellikle önemliyse bileşik biçim daha uygundur: Avendo controllato tutti i dati, ho inviato il rapporto — “Bütün verileri kontrol ettikten sonra raporu gönderdim.” Türkçedeki “kontrol ederek” karşılığı, bu tamamlanma sırasını aynı açıklıkta vermez.

Koşulun sınırları

Lavorando con più calma, farai meno errori — “Daha sakin çalışırsan daha az hata yaparsın” gibi cümlelerde zarf-fiil, uygulanabilir bir koşulu kısa yoldan ifade eder. Fakat gerçekleşmemiş geçmiş varsayımlarında zaman ve olasılık ilişkisini açık kurmak daha güvenlidir:

Se avessi studiato di più, avrei superato l'esame. — “Daha çok çalışmış olsaydım sınavı geçerdim.”

Bu anlamı yalnızca studiando ile aktarmaya çalışmayın. Zarf-fiil kendi başına “yapsaydım” ile “yaparsam” arasındaki bütün ayrımları göstermez.

Edilgen yapı ve ortaç uyumu

Edilgen, işi yapan yerine işten etkilenen şeyi öne çıkaran yapıdır. Essendo stato informato, Marco ha potuto prepararsi — “Marco bilgilendirilmiş olduğu için hazırlanabildi” cümlesinde bilgilendirmeyi yapan kişi belirtilmez. Bir kadından söz ederken essendo stata informata kullanılır. Burada hem stato/stata hem de informato/informata ilgili özneye uyar.

Avendo ile kullanılan yapılarda ise, doğrudan nesneyi, yani eylemin doğrudan etkilediği şeyi gösteren lo, la, li, le zamirleri önce gelirse ortaç onlarla uyum gösterir:

Le lettere? Avendole già lette, le ho archiviate. — “Mektuplar mı? Onları zaten okumuş olduğum için dosyaladım.”

Le burada dişil çoğul lettere sözcüğünün yerini tutar; bu yüzden lette kullanılır. Buna karşılık Avendo letto le lettere… — “Mektupları okumuş olduğum için…” biçiminde, isim grubu fiilden sonra geldiğinde ortaç temel biçimindedir.

Çalışma önerileri

  1. Türkçe karşılığı değil, ilişkiyi seçin. Beş kısa cümle yazın: biri zaman, biri neden, biri yöntem, biri koşul, biri “rağmen” anlamı taşısın. Her cümleyi önce mentre, perché, se veya uygun başka bir açık bağlantıyla kurun; sonra zarf-fiile dönüştürün. Anlam değişiyorsa kısa biçimi zorlamayın.
  2. Her örnekte iki öznenin altını çizin. Uscendo, ho incontrato un amico — “Çıkarken bir arkadaşımla karşılaştım” gibi bir cümlede iki eylemi de “ben”in yaptığını kontrol edin. Ana özneyi değiştirdiğinizde mentre ile açık bir cümle kurmayı deneyin. Bu çalışma, en sık görülen özne hatasını önler.
  3. Önce–sonra çiftleri hazırlayın. Leggendo il rapporto, ho trovato un errore — “Raporu okurken bir hata buldum” ile Avendo letto il rapporto, posso discuterne — “Raporu okuduğum için onun hakkında konuşabilirim” örneklerini karşılaştırın. Ardından aynı çalışmayı arrivare ve dönüşlü bir fiille yapın; yardımcı seçimini, zamirin yerini ve ortaç uyumunu ayrıca denetleyin.

İlgili konular

Ön koşul

İtalyancada Stare + Gerundio: Sürmekte Olan EylemlerB1

Diğer B2 kavramları