İtalyancada geçmiş koşul kipi
Condizionale Passato
Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.
Kısaca
İtalyancada condizionale passato, avere veya essere yardımcı fiilinin koşul biçimiyle ana fiilin geçmiş ortaç biçiminden oluşur: avrei chiamato “arardım”, sarei venuto “gelirdim”. Geçmişte gerçekleşmemiş bir olasılığı, isteği ya da yapılması gereken bir şeyi anlatır. Ayrıca Ha detto che sarebbe arrivato alle tre “Saat üçte geleceğini söyledi” örneğindeki gibi, geçmişteki bir konuşma anına göre gelecekte olan bir olayı aktarır; bu kullanımda olayın gerçekleşmediği sonucu çıkmaz.
Genel bakış
“Vaktim olsaydı gelirdim”, “Keşke daha önce arasaydım”, “Bana haber vermeliydin” ve “Geleceğini söylemişti” cümleleri Türkçede birbirinden oldukça farklı görünür. İtalyancada bu anlamların önemli bir bölümü aynı fiil yapısıyla, condizionale passato ile ifade edilir. Buradaki kip, konuşanın bir olayı gerçek, istek, koşul veya olasılık olarak nasıl sunduğunu gösteren fiil özelliğidir. Dolayısıyla bu yapıyı yalnızca geçmiş zaman eki gibi düşünmek yeterli olmaz.
B2 düzeyinde öğrenilen bu yapı, B1 düzeyindeki condizionale presente bilgisine dayanır. Vorrei “isterim” biçimini biliyorsanız, avrei voluto “isterdim / istemiştim ama olmadı” yapısına geçmek kolaylaşır. Değişen şey yalnızca zaman değildir: konuşan çoğu kez gerçekleşmeyen bir beklentiye, kaçırılan bir fırsata ya da artık değiştirilemeyen bir duruma bakar.
Türkçe konuşanlar için asıl güçlük, tek bir İtalyanca biçimi her yerde aynı Türkçe ekle karşılamaya çalışmaktır. Sarei venuto bağlama göre “gelirdim”, “gelmiş olurdum” veya bir aktarma cümlesinde “gelecektim” anlamına yaklaşabilir. Önce cümlenin ne yaptığını belirlemek, sonra biçimi çözmek daha güvenilir bir yoldur.
Yapı nasıl kurulur?
İki parçalı temel yapı
Condizionale passato bir birleşik çekimdir, yani fiil anlamını iki parçayla kurar:
avere / essere fiilinin condizionale presente biçimi + participio passato
Yardımcı fiil, çekimi kurmaya yarayan avere veya essere fiilidir. Participio passato, burada “geçmiş ortaç” diyeceğimiz, parlato “konuşmuş”, visto “görmüş” ve partito “ayrılmış” gibi fiil biçimidir. Türkçedeki karşılıkları biçimi hatırlamaya yardımcı olur; ancak bunları her cümlede ayrı sözcükler gibi çevirmeyin.
Aşağıdaki tabloda kişi adları, özneyi, yani işi yapan ya da durumu yaşayan kişiyi gösterir. İtalyancada kişi fiilden anlaşıldığı için bu sözcükler çoğu cümlede söylenmez.
| Kişi | Avere ile: parlare | Essere ile: partire |
|---|---|---|
| Ben | io avrei parlato | io sarei partito/a |
| Sen | tu avresti parlato | tu saresti partito/a |
| O; resmî hitapta siz | lui/lei/Lei avrebbe parlato | lui/lei/Lei sarebbe partito/a |
| Biz | noi avremmo parlato | noi saremmo partiti/e |
| Siz | voi avreste parlato | voi sareste partiti/e |
| Onlar | loro avrebbero parlato | loro sarebbero partiti/e |
Avrei parlato bağlama göre “konuşurdum / konuşmuş olurdum”, sarei partito ise “ayrılırdım / ayrılmış olurdum” demektir. Tablodaki eğik çizgiler seçenekleri gösterir; gerçek bir cümlede tek bir uygun son kullanılır. Örneğin bir kadın “ayrılırdım” derken sarei partita söyler.
Avere mi, essere mi?
Genellikle passato prossimo çekiminde, yani ho parlato “konuştum” veya sono partito “ayrıldım” gibi geçmiş anlatımlarında kullandığınız yardımcı fiil burada da korunur:
- Ho lavorato → avrei lavorato: Çalıştım → çalışırdım.
- Ho visto → avrei visto: Gördüm → görürdüm.
- Sono arrivata → sarei arrivata: Geldim → gelirdim; konuşan kadın.
- Mi sono svegliato → mi sarei svegliato: Uyandım → uyanırdım; konuşan erkek.
Avere, mangiare “yemek”, leggere “okumak”, comprare “satın almak” gibi birçok fiille kullanılır. Essere, andare “gitmek”, venire “gelmek”, partire “ayrılmak” gibi bazı hareket fiilleriyle ve rimanere “kalmak” gibi durum bildiren bazı fiillerle kullanılır. Fakat “hareket varsa essere gelir” diye bir kural yoktur: avrei camminato “yürürdüm” doğrudur. Yardımcı fiili, fiille birlikte öğrenin.
Dönüşlü fiillerde, yani kişinin kendisiyle ilgili bir eylemi mi, ti, si gibi sözcüklerle kurduğu yapılarda essere kullanılır: mi sarei preparata “hazırlanırdım”. Dönüşlülük zamiri denen bu kısa sözcükler yardımcı fiilden önce gelir. Türkçedeki “hazırlanmak” tek sözcük olsa da İtalyancada prepararsi bu ek parçayı gerektirir.
Geçmiş ortaç ve uyum
Düzenli geçmiş ortaçlar çoğunlukla şöyle oluşur: parlare → parlato “konuşmak”, ricevere → ricevuto “almak”, dormire → dormito “uyumak”. Sık kullanılan düzensiz biçimler de vardır: fare → fatto “yapmak”, dire → detto “demek”, scrivere → scritto “yazmak”, prendere → preso “almak”, vedere → visto “görmek”. Yardımcı fiil değişse bile ortaç biçiminin temeli değişmez: ho scritto → avrei scritto “yazdım → yazardım”.
Essere ile geçmiş ortaç özneye göre uyum gösterir; yani tekil-çoğul ve dilbilgisel cinsiyete göre sonu değişir. Burada dilbilgisel cinsiyet, İtalyancadaki eril-dişil ayrımıdır; Türkçede böyle bir ayrım bulunmadığından bu sonları özellikle kontrol etmek gerekir.
| Özne | Örnek | Türkçesi |
|---|---|---|
| Bir erkek | Marco sarebbe venuto. | Marco gelirdi. |
| Bir kadın | Anna sarebbe venuta. | Anna gelirdi. |
| Erkeklerden oluşan veya karma bir grup | Marco e Anna sarebbero venuti. | Marco ile Anna gelirlerdi. |
| Yalnız kadınlardan oluşan bir grup | Anna e Giulia sarebbero venute. | Anna ile Giulia gelirlerdi. |
Avere ile ortaç normalde özneye göre değişmez: Anna avrebbe telefonato “Anna telefon ederdi”. Önüne gelen bazı nesne zamirleriyle uyum konusu ise aşağıdaki ileri kullanım bölümünde açıklanıyor.
Olumsuzluk ve soru
Olumsuzluk için non, yardımcı fiilden önce gelir: Non avrei accettato “Kabul etmezdim”. Araya bir zamir girerse sıra non + zamir + yardımcı fiil olur: Non gli avrei scritto “Ona yazmazdım”. Buradaki zamir, bir kişinin ya da şeyin adını tekrar etmeden onun yerini tutan sözcüktür; gli bu örnekte “ona” anlamındadır.
Soru kurmak için ayrı bir yardımcı fiil eklenmez: Avresti accettato? “Kabul eder miydin?” Sorunun geçmişteki bir teklifle ilgili olduğunu konuşmanın bağlamı gösterir.
Bağlam içinde örnekler
Aşağıdaki cümlelerde aynı yapı üç temel işe yarar: gerçekleşmemiş durum, geçmişe yönelik değerlendirme ve geçmişteki gelecek. Türkçe karşılıkların değişmesi bu yüzden doğaldır.
| İtalyanca | Türkçe | Açıklama |
|---|---|---|
| Sarei venuto, ma ero malato. | Gelirdim ama hastaydım. | Gelme isteği vardı, fakat gelinmedi. |
| Avrebbe dovuto chiamare. | Araması gerekirdi. | Geçmişte yapılması beklenen bir davranış. |
| Avresti potuto dirmelo prima! | Bunu bana daha önce söyleyebilirdin! | Kaçırılmış imkân ve sitem. |
| Ha detto che sarebbe arrivato alle tre. | Saat üçte geleceğini söyledi. | Geçmişteki konuşma anına göre gelecek. |
| Se avessi visto il messaggio, ti avrei risposto. | Mesajı görseydim sana cevap verirdim. | Gerçekleşmemiş koşul ve sonucu. |
| Avremmo prenotato un tavolo, ma il ristorante era chiuso. | Masa ayırtırdık ama restoran kapalıydı. | Yapılması düşünülen fakat yapılamayan iş. |
| Mi sarebbe piaciuto restare un altro giorno. | Bir gün daha kalmak isterdim. | Gerçekleşmemiş istek. |
| Non avrei mai immaginato una risposta simile. | Böyle bir cevap alacağımı asla düşünmezdim. | Şaşkınlık ve beklentiyle gerçek arasındaki fark. |
| Al tuo posto, non avrei firmato quel contratto. | Senin yerinde olsam o sözleşmeyi imzalamazdım. | Geçmişteki bir karar hakkında değerlendirme. |
| Sapevamo che il trasloco sarebbe stato difficile. | Taşınmanın zor olacağını biliyorduk. | Geçmişteki beklenti. |
| Ci saremmo svegliate prima, ma la sveglia non ha suonato. | Daha erken uyanırdık ama çalar saat çalmadı. | Konuşanların tamamı kadın; dönüşlü yapı. |
| Secondo il giornale, il ministro avrebbe lasciato il paese. | Gazeteye göre bakan ülkeden ayrılmış. | Doğruluğu kesinleştirilmeden aktarılan haber. |
Özellikle dördüncü ve onuncu örneğe dikkat edin. Bu cümleler, sözü edilen kişinin gelmediğini veya taşınmanın gerçekleşmediğini söylemez. Yapının görevi burada gerçekleşmemişlik değil, zaman ilişkisini kurmaktır.
Sık yapılan hatalar
1. Koşulun iki tarafında da condizionale kullanmak
- Yanlış: Se avrei avuto tempo, ti avrei aiutato.
- Doğru: Se avessi avuto tempo, ti avrei aiutato.
- Anlamı: Vaktim olsaydı sana yardım ederdim.
Geçmişe ilişkin gerçekleşmemiş bir koşulda se “eğer” bölümünde genellikle congiuntivo trapassato kullanılır: avessi avuto. Bu terim, burada “olsaydı / yapmış olsaydı” anlamındaki geçmiş koşulu kuran birleşik biçimi ifade eder. Sonuç bölümünde ise condizionale passato bulunur: avrei aiutato. Türkçede iki tarafta da koşulla bağlantılı ekler duyulması, İtalyancada aynı çekimin iki kez kullanılacağı anlamına gelmez.
2. Yardımcı fiili Türkçedeki anlama göre seçmek
- Yanlış: Avrei venuto, ma ero malato.
- Doğru: Sarei venuto, ma ero malato.
- Anlamı: Gelirdim ama hastaydım.
Venire “gelmek” birleşik çekimlerde essere alır. Burada sarei seçiminin nedeni cümlenin pişmanlık bildirmesi değil, fiilin yardımcı fiil özelliğidir. Konuşan kadınsa doğru biçim sarei venuta olur.
3. Essere ile uyumu unutmak
- Yanlış: Giulia sarebbe arrivato prima.
- Doğru: Giulia sarebbe arrivata prima.
- Anlamı: Giulia daha erken gelirdi.
Giulia tekil ve dişil olduğu için arrivata gerekir. Türkçedeki “gelirdi” biçimi kişinin cinsiyetine göre değişmediğinden, bu hata Türkçe konuşanlarda kolayca gözden kaçabilir.
4. Geçmişteki gelecek için otomatik olarak presente kullanmak
- Yanlış: Ieri Luca ha detto che verrebbe oggi. — amaç yalnızca dünkü sözü aktarmaksa.
- Doğru: Ieri Luca ha detto che sarebbe venuto oggi.
- Anlamı: Luca dün bugün geleceğini söyledi.
Geçmişte verilmiş bir sözü standart biçimde aktarırken sarebbe venuto kullanılır. Verrebbe “gelirdi” başka bir örtük koşulu anlatabilir; bu yüzden iki biçim her bağlamda birbirinin yerine geçmez. Ayrıca oggi “bugün” sözcüğü, burada mutlaka şimdiki zamana göre bir çekim kullanmanız gerektiğini göstermez: esas alınan nokta dünkü konuşmadır.
5. Geçmişteki bir zorunluluğu şimdiki tavsiyeyle karıştırmak
- Yanlış: Dovresti chiamare ieri.
- Doğru: Avresti dovuto chiamare ieri.
- Anlamı: Dün araman gerekirdi.
Dovresti chiamare “aramalısın” şu anki veya gelecekteki bir davranışa yönelik öneridir. Dün kaçırılan bir sorumluluğu anlatmak için avresti dovuto chiamare gerekir. Geçmiş ortaç olan sözcük dovutodur; ardından gelen chiamare, yani “aramak”, mastar biçiminde, kişi ve zaman eki almadan kalır.
Kullanım notları
Pişmanlık, sitem ve geçmişe dönük tavsiye
Avrei voluto “isterdim”, mi sarebbe piaciuto “hoşuma giderdi / isterdim” ve avrei preferito “tercih ederdim” geçmişe yönelik istekleri anlatmanın yaygın yollarıdır:
- Avrei voluto salutarti prima della partenza. — Yola çıkmadan önce seninle vedalaşmak isterdim.
- Avrei preferito parlarne di persona. — Bunu yüz yüze konuşmayı tercih ederdim.
Bu cümleler çoğu bağlamda isteğin gerçekleşmediğini düşündürür. Fakat istek bildiren fiillerde bağlamı bütünüyle göz ardı etmeyin. Örneğin Avrei voluto chiederti una cosa “Sana bir şey soracaktım” sözü, o anda sorulacak soruya nazik bir giriş de olabilir. Yapının her kullanımını “artık mümkün değil” diye okumak fazla katıdır.
Başkasına yöneltilen avresti dovuto “yapmalıydın” ve avresti potuto “yapabilirdin” ifadeleri eleştiri gibi duyulabilir. Avresti potuto avvisarmi “Bana haber verebilirdin” cümlesi yalnızca imkândan söz etmez; çoğu zaman “Neden haber vermedin?” sitemini taşır. Ses tonu ve ilişkinin yakınlığı önemlidir.
Konuşma dili ve yazı dili
Bu yapı yalnızca resmî yazıda kullanılmaz. Günlük konuşmada Non l'avrei mai detto! “Hiç tahmin etmezdim!” gibi ifadeler çok doğaldır. Türkçede kısa bir “Kim derdi!” tepkisinin karşılığı bile İtalyancada birleşik bir çekimle gelebilir.
Samimi konuşmada gerçekleşmemiş geçmiş koşulları için iki tarafta da imperfetto, yani geçmişteki durum ve alışkanlıkları anlatan çekim duyulabilir: Se lo sapevo, non venivo “Bilseydim gelmezdim”. Bunu duyunca anlamanız yararlıdır; ancak özenli yazıda ve sınavlarda Se l'avessi saputo, non sarei venuto biçimini tercih edin. Bu, geçmiş koşul ile sonucu açıkça ayırır.
İleri kullanım ve önemli ayrımlar
Geçmişteki gelecek: biçim geçmiş, olay daha sonra
Bu kullanımda iki zaman noktası vardır: geçmişteki söyleme, düşünme veya bilme anı ve ona göre daha sonra gerçekleşmesi beklenen olay. Ha detto che sarebbe arrivato alle tre “Saat üçte geleceğini söyledi” cümlesinde varış, söyleme anından sonradır.
Olayın gerçekleşip gerçekleşmediğini ayrıca söyleyebilirsiniz:
- Ha detto che sarebbe venuto, e infatti è arrivato alle tre. — Geleceğini söyledi; gerçekten de saat üçte geldi.
- Ha detto che sarebbe venuto, ma poi ha annullato. — Geleceğini söyledi ama sonra iptal etti.
Her ikisinde de sarebbe venuto vardır. Dolayısıyla bu biçim tek başına tutulmamış söz anlamına gelmez. Türkçede “geleceğini söyledi” ifadesi bu tarafsız zaman ilişkisini genellikle “gelirdi” karşılığından daha iyi yansıtır.
Doğrudan söz ile aktarılan sözü karşılaştırın:
- Luca ha detto: «Tornerò presto». — Luca “Yakında döneceğim” dedi.
- Luca ha detto che sarebbe tornato presto. — Luca yakında döneceğini söyledi.
Söyleme fiili şimdiki zamandaysa ilişki değişir: Luca dice che tornerà presto “Luca yakında döneceğini söylüyor”. Birleşik koşul biçimini yalnızca Türkçede “-eceğini” gördüğünüz için seçmeyin; önce söyleme anının geçmişte olup olmadığına bakın.
Koşul cümlesi olmadan koşullu anlam
Condizionale passato kullanmak için cümlede mutlaka se bulunması gerekmez. Koşul bazen bir söz öbeğiyle verilir, bazen konuşmadan anlaşılır:
- Con più tempo, avremmo visitato anche Siena. — Daha çok vaktimiz olsaydı Siena'yı da gezerdik.
- Io non avrei accettato. — Ben olsam kabul etmezdim.
İkinci cümlede konuşan, genellikle daha önce verilmiş bir kararı değerlendirir. Türkçede “ben olsam” demeyi doğal bulduğumuz yerde İtalyanca yalnızca vurgulu io ile yetinebilir.
Her koşulun zamanı aynı olmak zorunda da değildir. Se fossi più organizzato, non avrei perso il treno “Daha düzenli biri olsaydım treni kaçırmazdım” cümlesinde genel bir özellik ile geçmişteki sonuç birleşir. Buradaki fossi, geçmişte tamamlanmış bir olayı değil, varsayılan bir özelliği anlatır. Önce temel geçmiş koşul kalıbını öğrenmek, sonra bu zaman farklarını incelemek daha kolaydır.
Potere, dovere ve volere ile yardımcı fiil
Potere “yapabilmek”, dovere “gerekmek” ve volere “istemek” başka bir fiille birlikte kullanıldığında anlam ekler. Geçmiş ortaç biçimleri sırasıyla potuto, dovuto, voluto olur:
- Avrei potuto telefonarti. — Sana telefon edebilirdim.
- Avresti dovuto studiare di più. — Daha çok çalışmalıydın.
- Avremmo voluto restare. — Kalmak isterdik.
Diğer fiil essere gerektiriyorsa yardımcı fiil seçimi daha esnektir. Sarei dovuto partire ile avrei dovuto partire “ayrılmam gerekirdi” anlamında kullanılabilir. İlk biçim partire fiilinin essere seçimini izler ve özneyle uyum gösterir: bir kadın sarei dovuta partire der. İkinci biçimde avere ile dovuto değişmez. Bu çeşitliliği bilmek, duyduğunuz biçimleri gereksiz yere yanlış saymanızı önler.
Dönüşlü zamirin yeri de seçimi etkiler: mi sarei dovuta alzare ve avrei dovuto alzarmi, bir kadın konuştuğunda “kalkmam gerekirdi” demenin iki yoludur. İlkinde mi yardımcı fiilin önünde, ikincisinde -mi mastarın sonundadır. İlk öğrenme aşamasında bir düzeni seçip tutarlı kullanmak yeterlidir.
Nesne zamirleriyle uyum
Doğrudan nesne, “neyi?” veya “kimi?” sorusunun karşılığıdır. Avrei comprato le scarpe “Ayakkabıları alırdım” cümlesinde le scarpe bu görevde bulunur. Bu nesne, yardımcı fiilden önce gelen lo, la, li, le zamirlerinden biriyle karşılanırsa geçmiş ortaç da ona uyar:
- Le scarpe? Le avrei comprate, ma erano troppo care. — Ayakkabılar mı? Alırdım ama çok pahalıydılar.
- Il biglietto? L'avrei comprato ieri. — Bilet mi? Onu dün alırdım.
Buradaki uyumu belirleyen kişi değil, ayakkabılar veya bilet gibi nesnedir. Buna karşılık gli avrei scritto “ona yazardım” örneğindeki gli, “kime?” sorusuna cevap verir; bu tür bir zamir ortaçta aynı uyumu doğurmaz.
Haberde mesafe ve edilgen yapı
Gazete dilinde condizionale passato, yazarın doğruluğunu kendi adına kesinleştirmediği bir haberi aktarabilir: Il sospettato avrebbe lasciato la città “Şüpheli şehirden ayrılmış / iddiaya göre şehirden ayrılmış”. Bu, sıradan bir “ayrılırdı” varsayımı değildir. Haberin doğruluğuna mesafe koyar; mutlaka yalan olduğu veya yazarın inanmadığı anlamına da gelmez.
Edilgen yapı, işi yapan yerine işten etkilenen kişiyi veya şeyi öne çıkarır. Burada essere fiilinin condizionale passato biçimine bir geçmiş ortaç daha eklenir: La proposta sarebbe stata accettata “Teklif kabul edilirdi / kabul edilmiş olurdu”. Proposta tekil ve dişil olduğu için hem stata hem accettata bu özelliğe uyar. Haber bağlamında aynı biçim “Teklifin kabul edildiği ileri sürülüyor” anlamına da gelebilir; yine bağlam belirleyicidir.
Çalışma önerileri
- Aynı fiille üç anlam kurun. Örneğin venire “gelmek” için önce “Gelirdim ama hastaydım”, sonra “Geleceğini söyledi”, ardından “Daha erken gelmeliydin” cümlelerini yazın. Karşılıkları sarei venuto/a, sarebbe venuto/a ve saresti dovuto/a venire olur. Her cümlenin yanına “gerçekleşmeyen durum”, “geçmişteki gelecek” veya “eleştiri” notu düşün. Böylece biçim ile anlamı ayırmaya alışırsınız.
- Kendi geçmişinizden koşul-sonuç çiftleri üretin. “Mesajı görseydim…”, “Daha erken çıksaydık…” gibi üç başlangıç seçin. İtalyanca sonuçlarını yazdıktan sonra se bölümünün çekimini, yardımcı fiili ve ortaç uyumunu ayrı ayrı kontrol edin. Tek bir genel “doğru mu?” kontrolü yerine bu üç küçük kontrol daha etkilidir.
- Duyduğunuz her biçimi gerçekleşmemiş saymayın. Bir İtalyanca haber veya söyleşide avrebbe ve sarebbe biçimlerini bulun. Kimin konuştuğunu ve olayın hangi zamana göre daha sonra olduğunu belirleyin. Ardından doğal bir Türkçe karşılık yazın: “yapardı”, “yapacağını söyledi” ya da “yapmış olduğu ileri sürülüyor” seçeneklerinden hangisinin bağlama uyduğunu gerekçelendirin.
İlgili konular
- Önceki adım: İtalyancada şimdiki koşul kipi — avrei ve sarei gibi yardımcı fiil biçimlerinin temelini ve vorrei “isterim” gibi kullanımları öğrenin.
- Daha ayrıntılı inceleme: İtalyancada geçmişteki gelecek — Geçmişteki bir bakış noktasından geleceği anlatmayı ve aktarılan sözlerde zaman ilişkilerini derinleştirin.