Động từ nguyên mẫu và danh động từ trong tiếng Anh
Infinitive vs Gerund
Bài viết này thuộc cây ngữ pháp Tiếng Anh trên Settemila Lingue.
Ghi nhớ nhanh
Sau một động từ, không thể tùy ý chọn to + động từ hay động từ thêm -ing: hãy học cả cụm, chẳng hạn want to learn (muốn học) và enjoy learning (thích học). Sau giới từ, nếu dùng động từ thì thường dùng dạng -ing, như interested in learning (quan tâm đến việc học). Một số động từ nhận cả hai dạng nhưng đổi nghĩa: stop smoking là ngừng hút thuốc, còn stop to smoke là dừng việc đang làm để hút thuốc.
Tổng quan
Trong tiếng Việt, ta nói “muốn học”, “thích học”, “quyết định học” mà không cần đổi dạng từ “học”. Tiếng Anh lại yêu cầu dạng khác nhau: want to learn, enjoy learning, decide to learn. Vì vậy, dịch từng từ từ tiếng Việt thường chưa đủ; cần biết từ đứng trước đi với mẫu nào.
Động từ nguyên mẫu là dạng cơ bản của động từ, chưa chia theo người hay thời gian, như go (đi), learn (học). Bài này chủ yếu xét nguyên mẫu có to: to go, to learn. Danh động từ là dạng -ing dùng để gọi tên một hoạt động, như swimming trong I enjoy swimming (Tôi thích bơi). Tuy nhiên, không phải cứ thấy -ing là danh động từ: trong I am swimming (Tôi đang bơi), dạng này thuộc cấu trúc diễn tả hành động đang diễn ra.
Đây là điểm ngữ pháp trọng tâm ở trình độ B1, giúp bạn nói về mong muốn, sở thích, kế hoạch và thói quen. Trước hết, hãy nắm các nhóm thường gặp và quy tắc sau giới từ; những cặp đổi nghĩa và dạng phức tạp hơn được tách riêng bên dưới.
Cách chọn và tạo dạng
1. Học mẫu đi kèm, đừng chỉ học nghĩa
Có thể dùng bảng sau làm điểm xuất phát. Các từ trong cùng nhóm giống nhau về mẫu cơ bản, nhưng không nhất thiết giống nhau trong mọi cấu trúc khác.
| Mẫu tiếng Anh | Nghĩa | Cách nhận biết |
|---|---|---|
| want / hope / plan / decide + to do | muốn / hy vọng / dự định / quyết định làm | Nhóm thường đi với nguyên mẫu có to |
| agree / promise / refuse / manage + to do | đồng ý / hứa / từ chối / xoay xở làm được | Học nguyên cụm cùng động từ |
| enjoy / avoid / finish / keep + doing | thích / tránh / làm xong / tiếp tục làm | Nhóm thường đi với dạng -ing |
| consider / suggest / admit / mind + doing | cân nhắc / đề nghị / thừa nhận / thấy phiền khi làm | Không tự ý thay bằng nguyên mẫu có to |
| be interested in / be good at + doing | quan tâm đến / giỏi làm việc gì | Dạng -ing đứng sau giới từ |
Ví dụ: We decided to leave early — Chúng tôi quyết định đi sớm. Nhưng We avoided leaving during rush hour — Chúng tôi tránh đi vào giờ cao điểm. Hai câu đều nói về việc đi, nhưng chính decide và avoid quyết định dạng của động từ theo sau.
Đừng biến nhận xét “nguyên mẫu hay nói về mục tiêu, danh động từ hay nói về hoạt động” thành quy tắc tuyệt đối. Enjoy nói về sở thích nên dùng enjoy reading (thích đọc), nhưng want cũng có thể nói về một mong muốn hiện tại mà vẫn dùng want to read (muốn đọc). Mẫu từ vựng mới là căn cứ chính.
2. Cách viết và phủ định
Nguyên mẫu có to: giữ nguyên dạng cơ bản sau to, không thêm -s hay chia quá khứ. She wants to study abroad — Cô ấy muốn đi du học. Chỉ wants thay đổi theo người nói đến; study vẫn giữ nguyên.
Dạng -ing: thường thêm -ing, nhưng cần chú ý chính tả: work → working (làm việc), write → writing (viết, bỏ e câm), run → running (chạy, gấp đôi phụ âm cuối), lie → lying (nằm, đổi ie thành y). Không phải động từ nào cũng gấp đôi phụ âm; nên tra cả dạng viết khi học từ mới.
Để phủ định, thường đặt not trước phần động từ thứ hai:
- I decided not to go. — Tôi quyết định không đi.
- She admitted not knowing the answer. — Cô ấy thừa nhận không biết câu trả lời.
Phạm vi phủ định có thể đổi nghĩa: I didn't decide to go là “Tôi đã không quyết định đi”, chưa chắc đã có quyết định ở lại; I decided not to go là “Tôi quyết định không đi”.
3. Sau giới từ dùng dạng -ing
Giới từ là từ nối một thành phần với phần đi sau, thường diễn tả quan hệ như thời gian, nguyên nhân hoặc đối tượng: after (sau), without (không có), about (về), in (trong). Khi một hoạt động đứng ngay sau giới từ, dùng dạng -ing:
- Wash your hands before eating. — Hãy rửa tay trước khi ăn.
- He left without saying goodbye. — Anh ấy đi mà không chào tạm biệt.
- Thank you for helping me. — Cảm ơn bạn đã giúp tôi.
Quy tắc này cũng áp dụng khi giới từ thuộc một cụm cố định: think about moving (nghĩ đến chuyện chuyển nhà), give up smoking (bỏ thuốc lá), succeed in finding a job (tìm được việc).
Đặc biệt chú ý từ to. Nó có thể là dấu hiệu của nguyên mẫu, nhưng cũng có thể là giới từ:
- I want to meet you. — Tôi muốn gặp bạn. Ở đây dùng nguyên mẫu.
- I look forward to meeting you. — Tôi mong được gặp bạn. Ở đây to thuộc cụm look forward to, nên theo sau là -ing.
- I'm used to getting up early. — Tôi quen dậy sớm. To cũng là giới từ.
Đừng nhầm câu cuối với I used to get up early — Trước đây tôi thường dậy sớm. Cấu trúc nói về thói quen trước kia dùng dạng cơ bản sau used to, không có -ing.
4. Khi có người thực hiện hành động thứ hai
Tân ngữ là phần chỉ người hoặc vật mà động từ hướng tới. Trong I want you to stay (Tôi muốn bạn ở lại), you vừa là người được nhắc đến sau want, vừa là người thực hiện việc ở lại.
Mẫu động từ + người + to + động từ rất thường gặp với want (muốn), ask (yêu cầu), tell (bảo), invite (mời), encourage (khuyến khích), allow (cho phép):
- They asked me to wait outside. — Họ yêu cầu tôi đợi bên ngoài.
- The teacher encouraged us to speak English. — Giáo viên khuyến khích chúng tôi nói tiếng Anh.
Một số động từ đổi mẫu tùy việc có nêu người hay không:
- They don't allow smoking here. — Ở đây không cho phép hút thuốc.
- They don't allow visitors to smoke here. — Họ không cho phép khách hút thuốc ở đây.
Với suggest, không dùng mẫu “người + to + động từ”: She suggested taking a taxi — Cô ấy đề nghị đi taxi; hoặc She suggested that we take a taxi — Cô ấy đề nghị chúng tôi đi taxi.
5. Khi cả hai dạng đều có thể dùng
Begin và start thường nhận cả hai dạng mà nghĩa cơ bản không thay đổi: It started raining và It started to rain đều là “Trời bắt đầu mưa”. Trong It's starting to rain (Trời đang bắt đầu mưa), nguyên mẫu thường tự nhiên hơn vì tránh hai dạng -ing liền nhau.
Like, love, hate và prefer cũng thường nhận cả hai dạng. I like cooking nhấn vào việc thích nấu ăn; I like to check the door before bed nhấn vào thói quen mà người nói thấy nên làm: “Tôi có thói quen kiểm tra cửa trước khi ngủ”. Đây là khuynh hướng, không phải ranh giới cứng; nhiều câu có thể dùng cả hai mà khác biệt rất ít.
Riêng mẫu would like / would love / would prefer + to do là lựa chọn thông thường khi nói về mong muốn trong một tình huống: I'd like to sit by the window — Tôi muốn ngồi cạnh cửa sổ.
Ví dụ trong tình huống thực tế
Các câu dưới đây cho thấy cùng một hành động có thể mang dạng khác nhau tùy cụm đứng trước và điều người nói muốn diễn đạt.
| Tiếng Anh | Tiếng Việt | Điểm cần chú ý |
|---|---|---|
| I want to learn English. | Tôi muốn học tiếng Anh. | Mong muốn đi với nguyên mẫu có to |
| I enjoy playing tennis. | Tôi thích chơi quần vợt. | Sở thích sau enjoy dùng -ing |
| We hope to finish the report today. | Chúng tôi hy vọng hoàn thành báo cáo hôm nay. | Mẫu đi với hope |
| Have you finished packing? | Bạn xếp hành lý xong chưa? | Mẫu đi với finish |
| I'm interested in learning. | Tôi quan tâm đến việc học hỏi. | Sau giới từ in |
| She left without checking the address. | Cô ấy đi mà không kiểm tra địa chỉ. | Sau giới từ without |
| I'm looking forward to seeing my family. | Tôi rất mong được gặp gia đình. | To ở đây là giới từ |
| They asked us to arrive ten minutes early. | Họ yêu cầu chúng tôi đến sớm mười phút. | Nêu người thực hiện hành động thứ hai |
| I stopped smoking. | Tôi đã bỏ thuốc lá. | Chấm dứt chính hoạt động hút thuốc |
| We stopped to buy some water. | Chúng tôi dừng lại để mua nước. | Dừng việc đang làm nhằm làm việc khác |
| Remember to lock the door. | Nhớ khóa cửa nhé. | Việc cần thực hiện |
| I remember locking the door. | Tôi nhớ là mình đã khóa cửa. | Ký ức về việc đã làm |
| Try restarting your phone. | Thử khởi động lại điện thoại xem. | Thử một cách giải quyết |
| I'd like to book a table for two. | Tôi muốn đặt bàn cho hai người. | Cách bày tỏ mong muốn lịch sự |
Những lỗi thường gặp
1. Dùng nguyên mẫu sau mọi động từ
- Sai: I enjoy to cook.
- Đúng: I enjoy cooking. — Tôi thích nấu ăn.
- Vì sao: Tiếng Việt giữ nguyên “nấu” sau “thích”, nhưng tiếng Anh yêu cầu -ing sau enjoy. Học cụm “thích làm gì” cùng đúng mẫu, không chỉ học một từ riêng lẻ.
2. Thêm -ing sau động từ cần nguyên mẫu
- Sai: We decided staying home.
- Đúng: We decided to stay home. — Chúng tôi quyết định ở nhà.
- Vì sao: Sau decide, dùng to + động từ. Không có quy tắc “hai động từ đứng cạnh nhau thì động từ sau thêm -ing”.
3. Coi mọi từ to đều mở đầu nguyên mẫu
- Sai: I look forward to hear from you.
- Đúng: I look forward to hearing from you. — Tôi mong nhận được tin từ bạn.
- Vì sao: To thuộc cụm cố định và là giới từ. Ngược lại, trong I hope to hear from you — Tôi hy vọng nhận được tin từ bạn — to hear là nguyên mẫu.
4. Dùng mẫu của want cho suggest
- Sai: She suggested me to take a break.
- Đúng: She suggested taking a break. — Cô ấy đề nghị nghỉ một lát.
- Hoặc: She suggested that I take a break. — Cô ấy đề nghị tôi nghỉ một lát.
- Vì sao: Suggest không nhận mẫu này dù tiếng Việt nói “đề nghị tôi làm gì” rất tự nhiên.
5. Chọn đúng dạng nhưng sai ý muốn nói
- Không đúng ý “bỏ uống cà phê”: I stopped to drink coffee.
- Đúng: I stopped drinking coffee. — Tôi đã ngừng uống cà phê.
- Vì sao: Câu đầu đúng ngữ pháp nhưng nghĩa là “Tôi dừng lại để uống cà phê”. Khi sửa câu, cần kiểm tra cả nghĩa, không chỉ hình thức.
6. Thêm to sau động từ khuyết thiếu
- Sai: I can to swim.
- Đúng: I can swim. — Tôi biết bơi.
- Vì sao: Động từ khuyết thiếu là nhóm như can, must, should, dùng để diễn tả khả năng, sự bắt buộc hoặc lời khuyên. Sau chúng là nguyên mẫu không có to, không phải một trong hai mẫu chính đang đối chiếu trong bài.
Lưu ý khi sử dụng
Mục đích không giống mẫu đi sau động từ
I went to the shop to buy milk — Tôi đến cửa hàng để mua sữa. Ở đây to buy trả lời câu hỏi “để làm gì?”, chứ không phải vì go luôn bắt buộc một nguyên mẫu theo sau. Phân biệt điều này sẽ giúp bạn hiểu stop to buy: dừng lại để mua.
Không dùng for buying thay cho to buy trong câu nói về mục đích chuyến đi trên. Tuy nhiên, for + -ing có thể nói công dụng: This knife is for cutting bread — Con dao này dùng để cắt bánh mì.
Đứng đầu câu và sau tính từ
Dạng -ing có thể làm chủ ngữ, tức phần cho biết câu đang nói về ai hoặc việc gì: Learning a language takes time — Học một ngôn ngữ cần thời gian. Nguyên mẫu cũng làm được việc này, nhưng trong giao tiếp, người ta thường dùng cách mở đầu bằng it: It's useful to learn common phrases — Học các cụm thông dụng rất hữu ích.
Tính từ là từ mô tả đặc điểm hoặc trạng thái, như happy (vui), difficult (khó). Sau nhiều tính từ có thể dùng nguyên mẫu: I'm happy to help — Tôi rất vui được giúp. Nếu tính từ đi với giới từ, dùng -ing: She's good at explaining things — Cô ấy giỏi giải thích mọi việc.
Mức độ trang trọng
Cả hai dạng đều dùng rộng rãi trong nói và viết; không thể chọn chỉ dựa vào việc một câu “trang trọng hơn”. Sau một số động từ, dạng -ing có thể đi với my, his, your để nêu người thực hiện: Do you mind my opening the window? — Bạn có phiền nếu tôi mở cửa sổ không? Cách dùng này thường trang trọng hơn Do you mind me opening the window?, vốn rất phổ biến trong hội thoại.
Mở rộng: các cặp đổi nghĩa và dạng nâng cao
Những động từ cần hiểu theo hai cách
Phần này đáng học theo từng cặp câu. Bản dịch tiếng Việt đôi khi cần thêm “để”, “đã”, “nhớ là” hoặc “thử xem” mới thể hiện rõ khác biệt.
| Cặp mẫu tiếng Anh | Nghĩa tiếng Việt | Sự khác biệt |
|---|---|---|
| stop doing / stop to do | ngừng làm / dừng lại để làm | Dừng chính hoạt động ấy hoặc dừng hoạt động khác nhằm làm việc này |
| remember doing / remember to do | nhớ đã làm / nhớ làm | Ký ức về việc trước đó hoặc không quên nhiệm vụ |
| forget doing / forget to do | quên việc đã làm / quên làm | Mất ký ức về việc trước đó hoặc bỏ sót nhiệm vụ |
| try doing / try to do | thử làm xem / cố làm | Thử một giải pháp hoặc nỗ lực thực hiện |
| go on doing / go on to do | tiếp tục làm / chuyển sang làm | Tiếp tục việc cũ hoặc sang việc tiếp theo |
| mean doing / mean to do | đồng nghĩa với, kéo theo việc / định làm | Hệ quả của việc gì hoặc ý định của người nào |
| regret doing / regret to say | hối tiếc đã làm / rất tiếc phải nói | Nhìn lại việc trước đó hoặc mở đầu thông báo không vui |
Nhớ và quên: I forgot to send the email — Tôi quên gửi thư, tức là đã không gửi vì quên. I'll never forget meeting her — Tôi sẽ không bao giờ quên lần gặp cô ấy: cuộc gặp đã xảy ra. Với remember doing, hành động thường có trước lúc nhớ, nhưng -ing không tự nó có nghĩa là quá khứ.
Thử và cố gắng: I tried to open the jar, but I couldn't — Tôi cố mở lọ nhưng không được. Try putting the lid under warm water — Thử để nắp lọ dưới nước ấm xem. Dạng nguyên mẫu không tự khẳng định thành công hay thất bại; phần còn lại của câu cho biết kết quả.
Tiếp tục và chuyển bước: She went on talking — Cô ấy tiếp tục nói. She went on to explain the costs — Sau đó cô ấy chuyển sang giải thích các khoản chi phí.
Hệ quả và ý định: Taking this job means moving to another city — Nhận việc này đồng nghĩa với việc phải chuyển sang thành phố khác. I didn't mean to upset you — Tôi không có ý làm bạn buồn.
Hối tiếc và thông báo: I regret telling him — Tôi hối tiếc vì đã nói với anh ấy. We regret to inform you that your application was unsuccessful — Chúng tôi rất tiếc phải thông báo rằng hồ sơ của bạn không được chấp thuận. Mẫu thứ hai thường xuất hiện trong thông báo trang trọng; không nên suy rộng thành mọi trường hợp với regret.
Need: cần làm hay cần được làm?
I need to clean the kitchen — Tôi cần dọn bếp: người nói sẽ dọn. The kitchen needs cleaning — Bếp cần được dọn: căn bếp không tự làm hành động ấy. Mẫu need + -ing mang nghĩa bị động, tức chủ thể nhận hành động, và thường gặp đặc biệt trong tiếng Anh Anh. Có thể diễn đạt rõ bằng The kitchen needs to be cleaned — Bếp cần được dọn.
Dạng hoàn thành và bị động
Dạng to do và doing còn có các dạng mở rộng. Hoàn thành ở đây giúp nhìn một việc như đã xảy ra trước mốc đang nói đến; nó không phải cách chia quá khứ thông thường.
- She seems to have forgotten the address. — Có vẻ cô ấy đã quên địa chỉ. Mẫu to have + dạng quá khứ phân từ nhìn lại việc trước đó. Quá khứ phân từ là dạng như done, seen, forgotten, thường dùng sau have hoặc trong cấu trúc bị động.
- He admitted having made a mistake. — Anh ấy thừa nhận đã mắc lỗi. Dạng having made làm rõ việc mắc lỗi xảy ra trước khi thừa nhận; He admitted making a mistake cũng rất tự nhiên.
- I want to be informed. — Tôi muốn được thông báo. Mẫu to be + quá khứ phân từ là nguyên mẫu bị động.
- She dislikes being interrupted. — Cô ấy không thích bị ngắt lời. Mẫu being + quá khứ phân từ là dạng -ing bị động.
Khi nguyên mẫu không có to xuất hiện
Ngoài nhóm can, must, should, còn có let và make trong mẫu có người thực hiện hành động: Let me explain — Để tôi giải thích; They made us wait — Họ bắt chúng tôi đợi. Khi chuyển câu sau sang bị động, to xuất hiện trở lại: We were made to wait — Chúng tôi bị bắt phải đợi.
Với help, thường dùng được cả hai: She helped me carry the bags hoặc She helped me to carry the bags — Cô ấy giúp tôi xách các túi đồ.
Sau động từ chỉ cảm nhận như see (thấy), có một đối chiếu khác: I saw him cross the road — Tôi thấy anh ấy băng qua đường, nhìn sự việc như một hành động trọn vẹn; I saw him crossing the road — Tôi thấy anh ấy đang băng qua đường, nhấn vào lúc hành động diễn ra. Dạng -ing ở đây không phải danh động từ gọi tên hoạt động như sau enjoy. Không nên gộp mọi dạng -ing vào cùng một quy tắc.
Gợi ý luyện tập
- Ghi cụm thay vì ghi từ đơn. Chia sổ thành ba nhóm: decide to do (quyết định làm), avoid doing (tránh làm), look forward to doing (mong được làm). Mỗi ngày thêm ba cụm và viết câu gắn với công việc hoặc sinh hoạt của mình.
- Luyện đổi nghĩa bằng cặp câu. Với stop, remember và try, viết hai câu rồi dịch sang tiếng Việt. Nếu hai bản dịch giống hệt nhau, kiểm tra xem đã thể hiện được “dừng để”, “nhớ đã” hay “thử xem” chưa.
- Tự kiểm tra trước khi nói hoặc viết. Hỏi lần lượt: từ ngay trước là động từ hay giới từ? Cụm này yêu cầu mẫu nào? Đổi sang dạng kia có làm đổi nghĩa không? Có thể luyện bằng ba chỗ trống: enjoy ___ (thích đọc), hope ___ (hy vọng đi), without ___ (không đợi). Đáp án là reading, to go, waiting.
Kiến thức liên quan
- Nền tảng: Thì hiện tại đơn — giúp phân biệt động từ được chia theo chủ ngữ, như wants, với dạng theo sau, như to learn hoặc learning.