B1

Cụm động từ cơ bản trong tiếng Anh

Basic Phrasal Verbs

Bài viết này thuộc cây ngữ pháp Tiếng Anh trên Settemila Lingue.

Tóm tắt nhanh

Cụm động từ kết hợp một động từ với từ ngắn như up, down, on, off, out, in để tạo nghĩa riêng: give up là “từ bỏ”, không phải “cho lên”. Với cụm tách được như turn off, có thể nói turn off the light hoặc turn the light off, nhưng nếu thay “đèn” bằng it thì phải nói turn it off. Với cụm không tách được như look after, giữ nguyên thứ tự: look after her — “chăm sóc cô ấy”.

Tổng quan

Trong giao tiếp tiếng Anh, những việc rất quen như bật đèn, đón người nhà, tìm chìa khóa hay hết sữa thường được diễn đạt bằng cụm động từ. Nếu chỉ biết nghĩa của từng từ riêng lẻ, bạn có thể hiểu sai cả câu. Chẳng hạn, pick up có thể là “nhặt lên”, nhưng trong câu nói về việc đón ai ở ga, nó lại có nghĩa “đón”.

Ở trình độ B1, điều cần nắm không chỉ là danh sách nghĩa. Mỗi cụm còn có cách dùng riêng: có cần người hoặc vật theo sau không, có được đặt người hoặc vật ấy vào giữa không, và nếu dùng từ thay thế như it thì đặt ở đâu. Học cả nghĩa lẫn mẫu câu ngay từ đầu sẽ giúp bạn dùng được cụm từ, thay vì chỉ nhận ra nó khi đọc.

Tiếng Việt cũng có những cách nói như “nhặt lên”, “đặt xuống”, “đi ra”. Đây là điểm tựa hữu ích để hiểu nghĩa chỉ hướng. Tuy nhiên, đừng suy ra rằng mọi up đều là “lên”, hoặc lấy thứ tự tiếng Việt áp thẳng sang tiếng Anh: “tắt nó” tương ứng với turn it off, không phải turn off it.

Cấu tạo và cách dùng

Động từ đi với tiểu từ

Động từ là từ chỉ hành động hoặc trạng thái. Tiểu từ ở đây là từ ngắn đi cùng động từ để góp phần tạo nghĩa, thường có hình thức như up, down, on, off, out, in. Một số cụm giữ nghĩa khá dễ đoán; một số khác phải học như một đơn vị từ vựng.

Cụm và ví dụ Nghĩa tiếng Việt Điểm cần nhớ
pick up — Pick up the pen. Nhặt bút lên. Có nghĩa chỉ chuyển động khá rõ.
put down — Put down the box. Đặt thùng xuống. Hạ vật đang cầm xuống.
turn on — Turn on the fan. Bật quạt lên. Làm thiết bị hoạt động.
turn off — Turn off the fan. Tắt quạt đi. Làm thiết bị ngừng hoạt động.
go out — We rarely go out. Chúng tôi hiếm khi ra ngoài chơi. Không phải lúc nào cũng chỉ việc bước ra cửa.
give up — Don't give up. Đừng bỏ cuộc. Không thể cộng nghĩa từng từ để suy ra.

Trong tài liệu học, tên gọi “cụm động từ” thường còn bao gồm các kết hợp như look for — “tìm”, look after — “chăm sóc”, và run out of — “hết, không còn”. Theo cách phân loại ngữ pháp chặt chẽ hơn, một số cụm thuộc nhóm động từ đi với giới từ. Giới từ là từ nối với thành phần theo sau để thể hiện quan hệ. Với người học, điều quan trọng trước mắt là nhớ nguyên cụm và vị trí của phần theo sau, không phải tranh luận về tên nhóm.

Ba mẫu câu cần phân biệt

Tân ngữ là phần chỉ người hoặc vật mà hành động tác động tới. Trong Turn off the light, phần the light là tân ngữ: đó là thứ được tắt.

Kiểu dùng Ví dụ tiếng Anh Nghĩa tiếng Việt
Không cần tân ngữ The car broke down. Xe bị hỏng.
Có tân ngữ, tách được Please turn the radio off. Làm ơn tắt đài đi.
Có tân ngữ, không tách được I look after my nephew. Tôi chăm cháu trai của mình.

Nội động từ là động từ không nhận tân ngữ trực tiếp; ngoại động từ là động từ nhận tân ngữ trực tiếp. Bạn có thể gặp hai thuật ngữ này khi tra từ điển. Tuy nhiên, đừng gắn nhãn cố định cho cả một cụm mà bỏ qua nghĩa đang dùng: The plane took off nghĩa là “Máy bay cất cánh”, còn She took off her coat nghĩa là “Cô ấy cởi áo khoác”. Mẫu thứ hai có tân ngữ và tách được; mẫu thứ nhất không có tân ngữ.

Cụm tách được: vị trí của danh từ và đại từ

Với turn on/off, pick up, put down ở các nghĩa đang học, một danh từ hoặc cụm danh từ — từ hoặc nhóm từ gọi tên người, vật — có thể đứng sau cả cụm hoặc chen giữa hai phần:

  • Turn off the light. — Tắt đèn đi.
  • Turn the light off. — Tắt đèn đi.
  • Pick up your bag. — Nhấc túi của bạn lên.
  • Pick your bag up. — Nhấc túi của bạn lên.

Hai vị trí đều đúng với các tân ngữ ngắn này. Nhưng đại từ — từ dùng thay cho tên người hoặc vật, như it, them, him, her — phải nằm giữa động từ và tiểu từ:

  • Turn it off. — Tắt nó đi.
  • Pick them up. — Nhặt chúng lên.
  • Put it down. — Đặt nó xuống.

Đây là quy tắc nên luyện thành phản xạ. Không nói turn off it, pick up them hoặc put down it trong các nghĩa trên.

Cụm không tách được: giữ nguyên các phần

Với look for, look after, get over, tân ngữ đứng sau toàn bộ cụm, dù là tên người, tên vật hay đại từ:

  • I'm looking for my keys. — Tôi đang tìm chìa khóa.
  • I'm looking for them. — Tôi đang tìm chúng.
  • Can you look after her? — Bạn chăm sóc cô ấy giúp được không?
  • He got over the flu. — Anh ấy đã khỏi cúm.

Ở đây get over mang nghĩa hồi phục sau bệnh; cụm này cũng có thể nói về việc vượt qua một cú sốc hoặc nỗi buồn. Không chuyển tân ngữ vào giữa thành look her after hay get the flu over để diễn đạt các nghĩa ấy.

Với cụm ba từ run out of, giữ cả out of trước thứ đã hết: We ran out of milk — “Chúng tôi hết sữa”.

Chia động từ: chỉ phần động từ thay đổi

Khác với tiếng Việt, tiếng Anh thay đổi hình thức động từ theo thời gian và cấu trúc câu. Trong cụm động từ, phần động từ thay đổi; tiểu từ giữ nguyên.

Câu tiếng Anh Nghĩa tiếng Việt Cách dùng
She turns off the lights every night. Tối nào cô ấy cũng tắt đèn. Hiện tại đơn, diễn tả thói quen.
She turned them off last night. Tối qua cô ấy đã tắt chúng. Quá khứ đơn, việc đã xảy ra.
She's turning them off now. Bây giờ cô ấy đang tắt chúng. Đang diễn ra tại thời điểm nói.
She has turned them off. Cô ấy đã tắt chúng rồi. Việc đã hoàn tất và có liên quan đến hiện tại.
Did she turn them off? Cô ấy đã tắt chúng chưa? Sau từ trợ giúp đặt câu hỏi did, dùng turn.

Các động từ bất quy tắc — những động từ không tạo dạng quá khứ bằng cách thêm -ed — vẫn giữ cách biến đổi riêng: give → gave, run → ran, get → got, take → took. Vì vậy có gave up, ran out of, got over, took off. Không thêm -ed vào cuối cả cụm.

Khi theo sau là một hoạt động

Với give up mang nghĩa “từ bỏ”, phần theo sau có thể là tên một thứ hoặc một hoạt động. Nếu là động từ chỉ hoạt động đó, dùng dạng -ing:

  • She gave up smoking. — Cô ấy đã bỏ hút thuốc.
  • I've given up eating late at night. — Tôi đã bỏ thói quen ăn khuya.

Trong các câu này, smoking và eating gọi tên hoạt động bị từ bỏ, không có nghĩa “đang” như trong câu tiếp diễn. Không suy rộng rằng mọi cụm động từ đều nhận dạng -ing; cần học mẫu của từng cụm.

Ví dụ trong tình huống thực tế

Các câu dưới đây gắn với sinh hoạt, đi lại và công việc. Chú ý cả nghĩa lẫn vị trí của người hoặc vật theo sau.

Tiếng Anh Tiếng Việt Điểm cần chú ý
Turn off the light. Tắt đèn đi. Tên vật đứng sau cả cụm.
It's too hot. Can you turn the fan on? Nóng quá. Bạn bật quạt lên được không? Tên vật đứng giữa hai phần.
Your phone is ringing. Pick it up. Điện thoại của bạn đang reo kìa. Nghe máy đi. Đại từ nằm giữa; ở đây là nghe điện thoại.
I'll pick you up outside the station at six. Sáu giờ tôi sẽ đón bạn bên ngoài nhà ga. Nghĩa “đón”, không phải nhấc một người lên.
This box is heavy. Put it down here. Thùng này nặng đấy. Đặt nó xuống đây đi. Đại từ bắt buộc đứng giữa.
I'm looking for my keys. Tôi đang tìm chìa khóa. Không tách cụm mang nghĩa “tìm”.
My sister looks after our father during the day. Ban ngày chị tôi chăm sóc bố. Người được chăm sóc đứng sau cả cụm.
It took her a week to get over the flu. Cô ấy mất một tuần mới khỏi cúm. Hồi phục sau bệnh.
She gave up smoking. Cô ấy đã bỏ hút thuốc. Hoạt động được diễn đạt bằng dạng -ing.
We ran out of milk. Chúng tôi hết sữa rồi. Giữ đủ ba phần của cụm.
The children woke up early. Bọn trẻ thức dậy sớm. Không có tân ngữ.
Please wake me up at seven. Làm ơn đánh thức tôi lúc bảy giờ. Cùng cụm nhưng có người được đánh thức.
The printer broke down just before the meeting. Máy in bị hỏng ngay trước cuộc họp. Diễn tả máy móc ngừng hoạt động.
We don't go out much during the week. Trong tuần chúng tôi ít ra ngoài chơi. Thói quen được diễn đạt ở hiện tại đơn.

Những lỗi thường gặp

1. Đặt đại từ sau tiểu từ của cụm tách được

  • Sai: Please turn off it.
  • Đúng: Please turn it off. — Làm ơn tắt nó đi.
  • Vì sao: Với nghĩa “tắt”, đại từ it phải đứng giữa turn và off. Quy tắc này khác với thứ tự “tắt nó” trong tiếng Việt.

2. Tách một cụm không cho phép tách

  • Sai: Can you look my son after?
  • Đúng: Can you look after my son? — Bạn trông con trai tôi giúp được không?
  • Vì sao: Look after giữ nguyên trước người được chăm sóc. Nếu thay tên người bằng đại từ, vẫn nói look after him — “chăm sóc cậu bé”.

3. Bỏ mất một phần của cụm ba từ

  • Sai: We ran out milk.
  • Đúng: We ran out of milk. — Chúng tôi hết sữa rồi.
  • Vì sao: Khi nêu thứ đã hết, cần đủ run out of. Nếu không nêu thứ đó và ngữ cảnh đã rõ, có thể nói We've run out — “Chúng tôi hết rồi”.

4. Dùng sai dạng động từ sau “give up”

  • Sai: She gave up to smoke.
  • Đúng: She gave up smoking. — Cô ấy đã bỏ hút thuốc.
  • Vì sao: Khi nói từ bỏ một hoạt động, dùng give up + dạng -ing. Không dùng dạng to + động từ trong mẫu này.

5. Quên đưa động từ về dạng cơ bản sau “did”

  • Sai: Did you picked them up?
  • Đúng: Did you pick them up? — Bạn đã đón họ chưa?
  • Vì sao: Did đã thể hiện quá khứ trong câu hỏi. Pick trở về dạng cơ bản; vị trí của them vẫn giữ nguyên.

6. Nhầm hành động tìm với kết quả tìm thấy

  • Sai khi muốn nói “Tôi đã tìm thấy chìa khóa”: I looked for my keys.
  • Đúng với ý đó: I found my keys. — Tôi đã tìm thấy chìa khóa.
  • Vì sao: Look for là tìm kiếm, chưa nói có tìm thấy hay không. I looked for my keys, but I couldn't find them nghĩa là “Tôi đã tìm chìa khóa nhưng không tìm thấy”. Đây là khác biệt về nghĩa, không phải câu đầu sai ngữ pháp.

Lưu ý khi sử dụng

Thông dụng không có nghĩa là suồng sã

Cụm động từ xuất hiện rất nhiều trong lời nói, tin nhắn và thư trao đổi công việc. Please turn off your phone — “Vui lòng tắt điện thoại” — hoàn toàn phù hợp trong thông báo lịch sự. Không cần thay mọi cụm động từ bằng một từ dài hơn chỉ để câu trông trang trọng.

Một số cụm có từ gần nghĩa thường gặp trong văn bản trang trọng hơn: find out — “tìm hiểu, biết được” — có thể gần với discover; put off — “hoãn” — gần với postpone. Tuy nhiên, không phải lúc nào cũng thay thế nguyên xi được: cần kiểm tra cả nghĩa cụ thể và cấu trúc đi kèm.

Tân ngữ dài thường đặt sau tiểu từ

Dù cụm cho phép tách, đặt một tân ngữ dài vào giữa có thể khiến câu khó theo dõi. Khi mới học, hãy giữ động từ + tiểu từ cạnh nhau nếu phía sau là một nhóm từ dài:

Please turn off all the lights in the rooms upstairs. — Vui lòng tắt tất cả đèn trong các phòng trên tầng.

Đây là lựa chọn để câu dễ đọc, không phải quy tắc cấm tách mọi tân ngữ dài. Với đại từ ngắn như it hoặc them, vẫn phải đặt vào giữa cụm tách được.

Tiểu từ chỉ gợi ý, không bảo đảm nghĩa

Up có thể gợi hướng lên trong pick up, hoặc sự hoàn tất trong use up — “dùng hết”. Off có thể gợi sự ngừng hoạt động trong turn off. Nhưng give up là “từ bỏ”, còn look up a word là “tra một từ”. Vì vậy, dùng liên tưởng để nhớ sau khi đã biết nghĩa; đừng dùng nó để đoán chắc một cụm chưa gặp.

Mở rộng ngoài kiến thức cơ bản

Một cụm có nhiều nghĩa và nhiều kiểu dùng

Khả năng tách phụ thuộc vào nghĩa và cấu trúc đang dùng, không chỉ vào hai từ bạn nhìn thấy. Với pick up, hãy học riêng ít nhất ba tình huống:

  • She picked up the coin. — Cô ấy nhặt đồng xu lên.
  • She picked up her mother at the airport. — Cô ấy đón mẹ ở sân bay.
  • Business is picking up. — Tình hình kinh doanh đang khởi sắc.

Hai câu đầu có tân ngữ và tách được: picked it up — “nhặt nó lên”, picked her up — “đón bà ấy”. Câu thứ ba không có tân ngữ. Đây là lý do một bản dịch duy nhất cạnh cụm từ thường chưa đủ để học cách sử dụng.

Thể bị động vẫn giữ tiểu từ

Thể bị động là cách đặt người hoặc vật chịu tác động làm trọng tâm, thay vì người thực hiện hành động. Nhiều cụm có tân ngữ dùng được theo cách này:

  • Someone turned off the lights. — Có người đã tắt đèn.
  • The lights were turned off. — Đèn đã được tắt.

Cần giữ off vì nó thuộc nghĩa “tắt”. Một số kết hợp với giới từ cũng có thể dùng ở thể bị động: The children are well looked after — “Bọn trẻ được chăm sóc chu đáo”. Tuy nhiên, không phải cụm nào cũng tạo câu bị động tự nhiên; với người học B1, ưu tiên nhận ra cấu trúc này trước khi tự dùng rộng rãi.

Câu hỏi có thể để từ ngắn ở cuối

Trong câu hỏi, phần hỏi về người hoặc vật có thể chuyển lên đầu, còn phần còn lại của cụm ở phía sau:

  • What are you looking for? — Bạn đang tìm gì?
  • Who are you looking after? — Bạn đang chăm sóc ai?
  • What time will you pick me up? — Mấy giờ bạn sẽ đón tôi?

Việc for hay after đứng cuối trong hai câu đầu không có nghĩa là bạn được đặt tân ngữ giữa look và chúng trong câu kể. Mẫu vẫn là look for something — “tìm thứ gì đó”, look after someone — “chăm sóc ai đó”.

Khi cụm có ba từ

Ngoài run out of, bạn sẽ gặp look forward to — “mong chờ”, và put up with — “chịu đựng”. Không tự bỏ từ cuối hoặc áp dụng quy tắc tách của put down sang put up with:

  • We can't put up with this noise. — Chúng tôi không thể chịu nổi tiếng ồn này.
  • I'm looking forward to seeing you. — Tôi rất mong được gặp bạn.

Ở câu thứ hai, to là giới từ nên hoạt động theo sau dùng dạng -ing. Đây là kiến thức mở rộng: hãy ghi nhớ cả mẫu look forward to doing something — “mong được làm việc gì” — thay vì cho rằng sau mọi to đều là dạng động từ cơ bản.

Gợi ý luyện tập

  1. Ghi cụm từ kèm hai mẫu, không chỉ kèm nghĩa. Với turn off, ghi turn off the light / turn it off — “tắt đèn / tắt nó”. Với look after, ghi look after my mother / look after her — “chăm sóc mẹ tôi / chăm sóc bà ấy”. Khi ôn, che một mẫu rồi tự viết lại; cách này kiểm tra được cả nghĩa lẫn vị trí đại từ.

  2. Tập chuyển từ tên vật sang từ thay thế. Bắt đầu bằng Put down the bag — “Đặt túi xuống”, rồi đổi thành Put it down — “Đặt nó xuống”. Tiếp theo đổi I'm looking for my glasses — “Tôi đang tìm kính” — thành I'm looking for them — “Tôi đang tìm chúng”. Xen kẽ hai nhóm để tránh thói quen đưa mọi đại từ vào giữa.

  3. Viết một đoạn nhật ký ngắn rồi kiểm tra ba điểm. Chọn bối cảnh thật như chuẩn bị đi làm, đón người thân hoặc nấu ăn. Với mỗi cụm đã dùng, hỏi: nghĩa này có đúng không, có đủ các phần không, tân ngữ ở đúng vị trí chưa? Chẳng hạn, We ran out of milk, so I went out to buy some — “Chúng tôi hết sữa nên tôi ra ngoài mua thêm”. Chỉ cần vài câu chính xác và dùng lại nhiều lần sẽ hữu ích hơn học một danh sách dài mà không đặt câu.

Các chủ điểm liên quan

  • Ôn nền tảng: Thì hiện tại đơn — củng cố cách chia động từ, đặt câu hỏi và phủ định trước khi kết hợp với tiểu từ.
  • Học tiếp: Cụm động từ nâng cao — mở rộng các nghĩa khó đoán và lựa chọn cụm phù hợp với ngữ cảnh.
  • Mở rộng vốn diễn đạt: Thành ngữ nâng cao — làm quen với những cách nói cần hiểu cả cụm thay vì từng từ.

Điều kiện tiên quyết

Thì hiện tại đơn trong tiếng AnhA1

Các khái niệm xây dựng trên khái niệm này

Thêm khái niệm B1

Khái niệm này trong các ngôn ngữ khác

So sánh qua tất cả ngôn ngữ