B1

Câu trần thuật gián tiếp trong tiếng Anh

Reported Statements

Bài viết này thuộc cây ngữ pháp Tiếng Anh trên Settemila Lingue.

Tóm tắt nhanh

Câu trần thuật gián tiếp dùng để kể lại điều ai đó nói, không cần nhắc nguyên văn: He said he was tired. nghĩa là “Anh ấy nói rằng anh ấy mệt”. Khi kể lại bằng said hoặc told, ta thường lùi thì, chẳng hạn am → was, will → would, và điều chỉnh cách gọi người, thời gian, địa điểm theo hoàn cảnh mới. Dùng say + nội dung, nhưng tell + người nghe + nội dung; việc đổi các từ còn lại phụ thuộc vào ý nghĩa, không phải lúc nào cũng đổi máy móc.

Tổng quan

Bạn đọc một tin nhắn rồi kể lại cho đồng nghiệp, thuật lại lời bác sĩ cho người nhà, hoặc giải thích quản lý đã thông báo gì: đó đều là tình huống dùng lời nói gián tiếp. Câu trần thuật là câu nêu thông tin, bao gồm cả khẳng định lẫn phủ định, chứ không phải câu hỏi hay mệnh lệnh. Chẳng hạn, “Tôi không thể giúp” vẫn là một câu trần thuật.

Ở trình độ B1, bạn bắt đầu cần kể lại không chỉ nội dung mà cả quan hệ thời gian: người đó đang mệt lúc nói, đã làm xong việc trước lúc nói, hay sẽ đến sau lúc nói. Tiếng Anh thể hiện những quan hệ này qua dạng động từ. Vì vậy, học câu gián tiếp không chỉ là thêm “anh ấy nói rằng” vào đầu câu.

Người Việt có một lợi thế: cách dùng “rằng” và cách đổi “tôi” thành “anh ấy”, “chị ấy” khá dễ liên hệ. Điểm khác là tiếng Việt không chia động từ theo thì: “Nam nói Nam mệt” không buộc từ “mệt” đổi dạng. Trong tiếng Anh, Nam said he was tired dùng was vì người kể nhìn trạng thái mệt từ một thời điểm nói trong quá khứ. Điều đó không tự động có nghĩa bây giờ Nam đã hết mệt.

Cách tạo câu và điều chỉnh lời kể

1. Tách lời dẫn và nội dung được thuật lại

So sánh:

  • Trực tiếp: Nam said, “I am tired.” — Nam nói: “Tôi mệt.”
  • Gián tiếp: Nam said (that) he was tired. — Nam nói rằng anh ấy mệt.

Trong câu thứ hai, Nam said là lời dẫn; he was tired là mệnh đề nội dung, tức một cụm có chủ ngữ và động từ để diễn đạt điều được nói. Chủ ngữ là người hoặc sự vật mà câu đang nói đến; ở đây he chỉ Nam.

Không đặt nội dung gián tiếp trong ngoặc kép. That có nghĩa gần với “rằng”, thường có thể bỏ sau say và tell mà nghĩa không thay đổi. Dấu ngoặc trong (that) chỉ hai cách viết có thể dùng, không phải dấu cần chép vào câu thật.

2. Phân biệt cách dùng của say và tell

Cả hai có thể dịch là “nói”, nhưng cách nối với người nghe khác nhau.

Mẫu tiếng Anh Cách hiểu và cách dùng
She said (that) she was busy. Cô ấy nói rằng cô ấy bận. Không cần nêu người nghe.
She said to me (that) she was busy. Cô ấy nói với tôi rằng cô ấy bận. Nếu nêu người nghe sau say, cần to.
She told me (that) she was busy. Cô ấy nói với tôi rằng cô ấy bận. Tell đi thẳng với người nghe, không thêm to.

Khi thuật lại một phát biểu theo mẫu này, tell cần có người nhận lời: me, us, him, her, them, hoặc tên người. Các từ như me và us là đại từ tân ngữ: từ thay cho người nhận hành động, ở đây là người được nói cho biết.

Các dạng thường gặp là say – said – said và tell – told – told. Không chọn say hay tell chỉ bằng cách dịch từng từ “nói” trong tiếng Việt.

3. Lùi thì khi động từ dẫn ở quá khứ

Lùi thì là đổi dạng động từ trong nội dung được kể để nhìn sự việc từ thời điểm nói trong quá khứ. Bảng dưới nêu các cặp thường gặp khi lời dẫn là said hoặc told. Dấu mũi tên chỉ cách chuyển từ lời gốc sang lời kể.

Dạng trong lời gốc Lời nói trực tiếp Lời kể gián tiếp thường gặp
Hiện tại đơn: trạng thái hoặc thói quen “I work at home.” She said she worked at home.
Hiện tại tiếp diễn: việc đang diễn ra “I am waiting.” She said she was waiting.
Hiện tại hoàn thành: việc đã xảy ra, có liên hệ với hiện tại “I have sent the email.” She said she had sent the email.
Quá khứ đơn: việc xảy ra trong quá khứ “I saw the film.” She said she had seen the film.
Quá khứ tiếp diễn: việc đang diễn ra ở một lúc trong quá khứ “I was cooking.” She said she had been cooking.
Quá khứ hoàn thành: việc đã xảy ra trước một mốc quá khứ khác “I had finished.” She said she had finished.
Tương lai với will “I will call.” She said she would call.
Khả năng với can “I can help.” She said she could help.

Chẳng hạn, They said they had seen the movie nghĩa là “Họ nói rằng họ đã xem bộ phim ấy”. Việc xem phim xảy ra trước lúc họ nói. Had seen gồm had + quá khứ phân từ, tức dạng động từ dùng sau have/had; với see, dạng đó là seen, không phải saw.

Câu phủ định cũng chuyển theo cùng nguyên tắc:

  • “I don't know.” → He said he didn't know. — Anh ấy nói rằng anh ấy không biết.
  • “I can't help.” → He said he couldn't help. — Anh ấy nói rằng anh ấy không thể giúp.

Đừng thêm did vào một động từ đã chia quá khứ. Cụm đúng là didn't know, không phải didn't knew.

4. Đổi đại từ theo người thực sự được nhắc đến

Đại từ là từ thay cho tên người hoặc sự vật, như I, you, she, they. Không có quy tắc tuyệt đối “I luôn đổi thành he”: phải biết ai đã nói và ai đang kể.

Giả sử Lan nói với Minh: “I will send you my notes.” — “Tớ sẽ gửi cậu phần ghi chép của tớ.”

  • Minh kể lại: Lan told me she would send me her notes. — Lan nói với tôi rằng cô ấy sẽ gửi tôi phần ghi chép của cô ấy.
  • Một người khác kể với Minh: Lan told you she would send you her notes. — Lan nói với bạn rằng cô ấy sẽ gửi bạn phần ghi chép của cô ấy.

My → her ở đây vì phần ghi chép thuộc về Lan. Những từ chỉ sự sở hữu như my, your, our cũng cần kiểm tra, không chỉ những từ đứng đầu câu.

Nếu tự thuật lại lời của mình, I có thể giữ nguyên: I said I was tired. — Tôi đã nói rằng tôi mệt.

5. Đổi mốc thời gian và địa điểm khi góc nhìn thay đổi

Trong tiếng Việt, “mai” của hôm qua chính là “hôm nay”. Tiếng Anh cũng phải giữ đúng mốc thực tế. Bảng sau là các cách chuyển thường dùng khi kể vào lúc khác hoặc ở nơi khác, không phải danh sách bắt buộc đổi trong mọi câu.

Trong lời gốc Cách kể thường gặp Ý nghĩa
now then / at that moment lúc ấy
today that day ngày hôm đó
tonight that night tối hôm đó
yesterday the day before / the previous day ngày trước đó
tomorrow the next day / the following day ngày hôm sau
last week the week before / the previous week tuần trước mốc đang kể
next week the following week tuần sau mốc đang kể
two days ago two days before / two days earlier hai ngày trước mốc đang kể
here there ở đó, nếu người kể không còn ở nơi ấy
this / these that / those cái đó / những cái đó, nếu không còn ở gần hoặc không còn được chỉ trực tiếp

Ví dụ, thứ Hai Mai nói: “I'll send it tomorrow.” — “Mai tôi sẽ gửi.” Đến thứ Tư, bạn kể: Mai said she would send it the following day. — Mai nói rằng cô ấy sẽ gửi vào ngày hôm sau. Ngày được nhắc tới vẫn là thứ Ba. Bạn cũng có thể nói rõ on Tuesday — “vào thứ Ba” — để tránh người nghe phải tự tính.

Nếu bạn kể ngay trong thứ Hai, tomorrow vẫn có thể đúng. Tương tự, đang đứng tại chính văn phòng được nói đến thì here có thể giữ nguyên.

Ví dụ trong ngữ cảnh

Các câu dưới đây dùng trong đời sống, công việc và trao đổi thông tin. Bản dịch ưu tiên cách nói tự nhiên trong tiếng Việt, không cố thêm “đã” chỉ vì tiếng Anh có dạng quá khứ.

Câu tiếng Anh Nghĩa tiếng Việt Điểm cần chú ý
He said he was tired. Anh ấy nói rằng anh ấy mệt. Trạng thái tại lúc nói.
She told me she would come. Cô ấy nói với tôi rằng cô ấy sẽ đến. Có người nghe sau told; will thành would.
They said they had seen the movie. Họ nói rằng họ đã xem bộ phim ấy. Việc xem xảy ra trước lời nói.
He said he couldn't help. Anh ấy nói rằng anh ấy không thể giúp. Can't thành couldn't.
The receptionist said the doctor was seeing another patient. Nhân viên lễ tân nói bác sĩ đang khám cho một bệnh nhân khác. Giữ ý đang diễn ra tại thời điểm được kể.
Linh told us she had already booked the tickets. Linh nói với chúng tôi rằng cô ấy đã đặt vé rồi. Had booked chỉ việc hoàn tất trước lúc nói.
My brother said he didn't need a lift. Anh trai tôi nói anh ấy không cần đi nhờ xe. Nội dung phủ định vẫn là câu trần thuật.
The supplier told me the order would arrive the next day. Nhà cung cấp nói với tôi rằng đơn hàng sẽ đến vào ngày hôm sau. Tương lai nhìn từ một mốc quá khứ.
They said they had been waiting for an hour. Họ nói rằng họ đã chờ suốt một tiếng. Việc chờ kéo dài tới lúc họ nói.
I told her I would send her the receipt. Tôi nói với cô ấy rằng tôi sẽ gửi cô ấy biên lai. I giữ nguyên vì tôi tự kể lời của mình.
The guide said the museum closes on Mondays. Hướng dẫn viên nói bảo tàng đóng cửa vào các ngày thứ Hai. Có thể giữ hiện tại nếu lịch này vẫn áp dụng.
Nam says he has lost his keys. Nam nói anh ấy làm mất chìa khóa rồi. Lời dẫn ở hiện tại, không tự động lùi thì.

Những lỗi thường gặp

1. Dùng said rồi nối thẳng với người nghe

  • Sai: She said me she was busy.
  • Đúng: She told me she was busy. — Cô ấy nói với tôi rằng cô ấy bận.
  • Cũng đúng: She said to me that she was busy. — Cùng nghĩa trên.

Với say, cần to trước người nghe. Với tell, không dùng to ở vị trí đó.

2. Bỏ người nghe sau told

  • Sai: He told that the shop was closed.
  • Đúng: He told us that the shop was closed. — Anh ấy nói với chúng tôi rằng cửa hàng đã đóng cửa.
  • Hoặc: He said that the shop was closed. — Anh ấy nói rằng cửa hàng đã đóng cửa.

Lỗi này nói riêng về mẫu thuật lại một phát biểu. Đừng suy ra rằng mọi cách dùng khác của tell đều phải theo đúng mẫu này; chẳng hạn tell a story nghĩa là “kể một câu chuyện”.

3. Đổi thì nhưng quên đổi người

Lan nói: “I lost my phone.” — “Tôi làm mất điện thoại rồi.”

  • Sai khi người khác đang kể về Lan: Lan said I had lost my phone.
  • Đúng: Lan said she had lost her phone. — Lan nói rằng cô ấy đã làm mất điện thoại của mình.

Câu đầu không sai về cấu trúc, nhưng sai ý: nó nói rằng người kể làm mất điện thoại. Luôn kiểm tra từng đại từ theo người thật.

4. Lùi thì hai lần hoặc dùng sai dạng sau had

  • Sai: They said they had saw the film.
  • Đúng: They said they had seen the film. — Họ nói rằng họ đã xem bộ phim đó.

Sau had, dùng quá khứ phân từ. Nếu lời gốc đã là had seen, khi kể lại vẫn là had seen; không có bước lùi tiếp thành một chuỗi had dài hơn.

5. Đổi từ thời gian mà không kiểm tra ngày thực tế

Bối cảnh: thứ Hai cô ấy hẹn đến vào thứ Ba; thứ Tư bạn kể lại.

  • Sai ý: She said she would come tomorrow. — Câu này chỉ thứ Năm nếu “ngày mai” tính từ thứ Tư.
  • Đúng: She said she would come the following day. — Cô ấy nói sẽ đến vào ngày hôm sau, tính từ lúc cô ấy nói.
  • Rõ nhất: She said she would come on Tuesday. — Cô ấy nói sẽ đến vào thứ Ba.

6. Tưởng was có nghĩa là hiện tại chắc chắn không còn đúng

  • Cách suy luận sai: He said he was married có nghĩa chắc chắn bây giờ anh ấy đã ly hôn.
  • Cách hiểu đúng: “Anh ấy nói rằng anh ấy đã kết hôn.” Câu này tự nó không cho biết tình trạng hôn nhân hiện nay.

Dạng quá khứ có thể chỉ phản ánh cách lùi thì. Muốn biết sự việc hiện còn đúng hay không, cần thêm ngữ cảnh.

Lưu ý khi sử dụng

Khi nào không bắt buộc lùi thì?

Nếu lời dẫn ở hiện tại, thường không lùi thì chỉ vì đang thuật lời người khác:

  • She says she is busy. — Cô ấy nói cô ấy đang bận.
  • He tells me he works nearby. — Anh ấy nói với tôi rằng anh ấy làm việc gần đây.

Với lời dẫn quá khứ, có thể giữ hiện tại khi người kể xem thông tin vẫn đúng hoặc vẫn có hiệu lực:

  • The teacher said water freezes at 0°C. — Giáo viên nói nước đóng băng ở 0°C.
  • Lan said she lives near the station. — Lan nói cô ấy sống gần nhà ga; người kể xem đây vẫn là nơi cô ấy sống.

Lan said she lived near the station cũng có thể thuật lại cùng thông tin mà không khẳng định cô ấy đã chuyển đi. Giữ hiện tại thường làm tính hiện hành của thông tin nổi bật hơn; lùi thì là cách kể trung tính rất phổ biến.

Trong bài tập yêu cầu chuyển câu mà không cho ngữ cảnh, dạng lùi thì thường là đáp án được chờ đợi. Trong giao tiếp, phải ưu tiên ý nghĩa và thời điểm thực tế.

Văn nói, văn viết và mức độ chính xác

Trong hội thoại, bỏ that sau said/told rất tự nhiên. Trong báo cáo hoặc câu dài, giữ that có thể giúp người đọc nhận ra nội dung được dẫn bắt đầu ở đâu. Không đặt dấu phẩy giữa said that và nội dung theo thói quen của cách trích nguyên văn.

Kể gián tiếp cũng cho phép tóm tắt. Không nhất thiết giữ mọi từ đệm hay lặp lại từng câu, nhưng phải giữ đúng người, thời gian, mức độ chắc chắn và nội dung phủ định. He said he might come — “Anh ấy nói có thể anh ấy sẽ đến” — không được kể thành một lời hứa chắc chắn.

Mở rộng: những trường hợp cần xét thêm

Động từ tình thái không phải lúc nào cũng lùi giống nhau

Động từ tình thái là những từ như can, must, might, giúp diễn đạt khả năng, sự bắt buộc hoặc mức độ chắc chắn. Một số thường đổi, một số thường giữ nguyên.

Lời gốc Lời kể Ý nghĩa và lưu ý
“I may be late.” She said she might be late. Cô ấy nói có thể sẽ đến muộn. May chỉ khả năng thường thành might.
“I must leave.” She said she had to leave. Cô ấy nói phải đi. Must chỉ nghĩa vụ thường thành had to.
“It must be a mistake.” She said it must be a mistake. Cô ấy nói hẳn đó là một sự nhầm lẫn. Must chỉ suy đoán thường giữ nguyên.
“You should rest.” She told me I should rest. Cô ấy bảo tôi nên nghỉ. Should thường giữ nguyên.
“I might apply.” She said she might apply. Cô ấy nói có thể sẽ nộp đơn. Might thường giữ nguyên.
“I would help.” She said she would help. Cô ấy nói cô ấy sẽ giúp. Would không tự động đổi tiếp.

Could thường cũng giữ nguyên khi đã có trong lời gốc. Vì vậy, cùng một could trong lời kể có thể xuất phát từ can đã lùi thì, hoặc từ could có sẵn. Cần ngữ cảnh nếu muốn phục dựng chính xác câu ban đầu.

Quá khứ đơn đôi khi vẫn được giữ

Quá khứ đơn không phải lúc nào cũng bắt buộc chuyển thành quá khứ hoàn thành. Khi mốc thời gian rõ, giữ quá khứ đơn rất thường gặp:

  • She said she met him in 2020. — Cô ấy nói cô ấy gặp anh ấy vào năm 2020.
  • She said she had met him in 2020. — Cũng thuật lại việc gặp vào năm 2020, với dạng quá khứ hoàn thành làm rõ việc ấy xảy ra trước lời nói.

Đây không phải lý do bỏ qua had + quá khứ phân từ. Khi có nhiều sự việc quá khứ và dễ nhầm thứ tự, quá khứ hoàn thành giúp người nghe nhận ra việc nào xảy ra trước. Khi làm bài chuyển đổi cơ bản, hãy nắm mẫu chuẩn trước rồi mới xét lựa chọn theo ngữ cảnh.

Would không chỉ diễn đạt điều kiện

Trong She told me she would come, would diễn đạt một việc còn ở tương lai so với thời điểm cô ấy nói. Câu này tự nó không có nghĩa “cô ấy sẽ đến nếu…”. Đó là lý do không nên dịch would bằng một từ cố định trong mọi câu; ở đây dịch tự nhiên là “sẽ”.

Come, go và hướng di chuyển

Không phải cứ gặp come là phải đổi thành go. Việc chọn từ tùy nơi người kể và người nghe đang ở, hoặc nơi họ coi là điểm đến chung.

He said he would come to my office — “Anh ấy nói sẽ đến văn phòng tôi” — hoàn toàn tự nhiên nếu văn phòng tôi là điểm đến được lấy làm mốc. Chỉ đổi từ khi góc nhìn thật sự đòi hỏi, giống như với here và there.

Không nhầm câu trần thuật với lời yêu cầu

So sánh hai mẫu khác nghĩa:

  • She told me that she was waiting. — Cô ấy nói với tôi rằng cô ấy đang chờ.
  • She told me to wait. — Cô ấy bảo tôi chờ.

Mẫu thứ hai là thuật lại yêu cầu, không phải câu trần thuật. To wait là dạng nguyên mẫu có to, tức dạng động từ chưa chia theo người hay thời gian đứng sau to. Đừng thay một phát biểu bằng mẫu yêu cầu chỉ vì cả hai đều dùng told me.

Tương tự, He said he was ready — “Anh ấy nói đã sẵn sàng” — nêu thông tin; He asked if I was ready — “Anh ấy hỏi tôi đã sẵn sàng chưa” — thuật lại câu hỏi. Hai loại cần học riêng.

Gợi ý luyện tập

  1. Tập bằng ba câu hỏi trước khi đổi từ. Ai nói với ai? Bạn đang kể vào lúc nào? Bạn đang ở đâu? Ghi câu trả lời rồi mới sửa động từ, đại từ, thời gian và địa điểm. Cách này hiệu quả hơn việc thuộc một danh sách mũi tên.
  2. Kể cùng một tin nhắn ở hai thời điểm. Với “I'll call you tomorrow” — “Mai tôi sẽ gọi bạn” — hãy thử thuật lại ngay hôm đó rồi thuật lại hai ngày sau. Dùng tên ngày cụ thể để kiểm tra xem tomorrow hoặc the following day có trỏ đúng ngày không.
  3. Luyện theo cặp say/tell và tự giải thích. Viết năm câu có said, rồi đổi sang told bằng cách thêm đúng người nghe. Sau đó gạch chân mọi đại từ và dạng động từ; giải thích mỗi chỗ đổi bằng một câu tiếng Việt. Nếu không giải thích được, kiểm tra lại ngữ cảnh thay vì đoán theo hình thức.

Các chủ điểm liên quan

  • Nền tảng: Thì quá khứ hoàn thành — hiểu cách dùng had + quá khứ phân từ để chỉ việc xảy ra trước một mốc quá khứ.
  • Học tiếp: Câu hỏi gián tiếp — thuật lại điều người khác hỏi và phân biệt với cách kể một phát biểu.

Điều kiện tiên quyết

Thì quá khứ hoàn thành trong tiếng AnhB1

Các khái niệm xây dựng trên khái niệm này

Thêm khái niệm B1

Khái niệm này trong các ngôn ngữ khác

So sánh qua tất cả ngôn ngữ