Rozbudowane przydawki imiesłowowe w niemieckim
Erweiterte Partizipialattribute
Ten artykuł jest częścią drzewa gramatyki języka niemiecki w Settemila Lingue.
W skrócie
Niemiecka rozbudowana przydawka imiesłowowa to określenie rzeczownika, w którym imiesłów wraz z dodatkowymi informacjami stoi przed rzeczownikiem: der in Berlin lebende Mann — „mężczyzna mieszkający w Berlinie”. Dodatkowe informacje poprzedzają imiesłów, a sam imiesłów otrzymuje końcówkę taką jak przymiotnik. Konstrukcja pozwala zastąpić zdanie typu „który mieszka…” zwartym określeniem, szczególnie częstym w tekstach pisanych.
Na czym polega ta konstrukcja?
Przydawka to określenie rzeczownika, czyli wyrazu nazywającego osobę, rzecz lub zjawisko. W wyrażeniu „ciepły chleb” przydawką jest „ciepły”. Imiesłów to forma utworzona od czasownika, która może opisywać osobę lub rzecz podobnie jak przymiotnik: „czekający”, „kupiony”, „upieczony”. W niemieckim określenie takie można rozbudować o miejsce, czas, wykonawcę czynności i inne informacje. Powstaje wówczas erweitertes Partizipialattribut, czyli rozbudowana przydawka imiesłowowa.
Na poziomie B2 warto nauczyć się przede wszystkim sprawnie ją rozpoznawać. Pojawia się w artykułach prasowych, opisach produktów, korespondencji urzędowej i tekstach naukowych. Zamiast osobnego zdania „chleb, który upiekła moja matka” niemiecki może umieścić wszystkie te informacje przed słowem Brot: das von meiner Mutter gebackene Brot — „chleb upieczony przez moją matkę”.
Dla osoby polskojęzycznej sama idea nie jest obca. Mówimy przecież „wczoraj kupiona gazeta” albo „mieszkający w Berlinie mężczyzna”. Różnica polega na tym, że polski znacznie swobodniej umieszcza dłuższe określenia po rzeczowniku: „mężczyzna mieszkający od lat w Berlinie”. Niemiecka przydawka omawianego typu pozostaje przed rzeczownikiem, nawet gdy robi się długa. Dlatego podczas czytania trzeba nieraz poczekać kilka wyrazów, aby dowiedzieć się, kogo lub czego dotyczy opis.
Jak budować i odczytywać przydawkę?
1. Rozpoznaj ramę całego wyrażenia
Podstawowy układ to:
rodzajnik lub inne słowo określające + dodatkowe informacje + imiesłów z końcówką + rzeczownik
Rodzajnik to słowo takie jak der, die, das lub ein, które poprzedza rzeczownik i pomaga rozpoznać jego formę gramatyczną. W polskim nie ma bezpośredniego odpowiednika rodzajników, ale w niemieckim są one ważną częścią tej konstrukcji.
| Niemieckie wyrażenie | Znaczenie | Podział konstrukcji |
|---|---|---|
| der in Berlin lebende Mann | mężczyzna mieszkający w Berlinie | rodzajnik + miejsce + imiesłów + rzeczownik |
| das von meiner Mutter gebackene Brot | chleb upieczony przez moją matkę | rodzajnik + wykonawca czynności + imiesłów + rzeczownik |
| die gestern gekaufte Zeitung | gazeta kupiona wczoraj | rodzajnik + czas + imiesłów + rzeczownik |
Te trzy grupy wyrazów nie są jeszcze pełnymi zdaniami: same nie mówią na przykład, co robi opisany mężczyzna albo gdzie leży gazeta. Mogą jednak pełnić rolę jednego składnika pełnego zdania:
Die gestern gekaufte Zeitung liegt auf dem Tisch. — „Gazeta kupiona wczoraj leży na stole”.
Najpierw ustal, że chodzi o gazetę. Następnie odczytaj jej określenie: została kupiona wczoraj. Dopiero potem połącz całą tę grupę z informacją, że leży na stole.
2. Wybierz Partizip I albo Partizip II
Partizip I to niemiecki imiesłów, który zwykle przedstawia osobę lub rzecz jako wykonującą daną czynność. Tworzy się go zazwyczaj przez dodanie -d do bezokolicznika, czyli podstawowej formy czasownika, takiej jak leben — „żyć, mieszkać”: leben → lebend. Przed rzeczownikiem dochodzi jeszcze końcówka przymiotnikowa: der lebende Mann — „żyjący mężczyzna”.
Partizip II to imiesłów znany między innymi z niemieckich form czasu przeszłego: gekauft — „kupiony”, gebacken — „upieczony”. Przed rzeczownikiem również otrzymuje końcówkę. Przy czasownikach takich jak „kupować” lub „piec” opisuje zwykle rzecz, na której wykonano czynność, albo jej rezultat.
| Konstrukcja | Po polsku | Co opisuje? |
|---|---|---|
| die auf den Bus wartende Frau | kobieta czekająca na autobus | Kobieta sama czeka. |
| der einen Bericht schreibende Mitarbeiter | pracownik piszący sprawozdanie | Pracownik sam pisze. |
| der von einer Mitarbeiterin geschriebene Bericht | sprawozdanie napisane przez pracownicę | Sprawozdanie jest wynikiem pisania. |
| die gestern angekommenen Gäste | goście, którzy przyjechali wczoraj | Zakończone przybycie, nie czynność wykonana na gościach. |
Ostatni przykład pokazuje ważne ograniczenie uproszczenia „Partizip I = czynny, Partizip II = bierny”. Niektóre czasowniki opisujące zmianę miejsca lub stanu także tworzą przydawki z Partizip II: angekommen — „przybyły”, eingeschlafen — „taki, który zasnął”. Nie mają one znaczenia biernego, czyli nie przedstawiają kogoś jako odbiorcy cudzej czynności.
3. Zachowaj informacje wymagane przez czasownik
Rozbudowując przydawkę, nie zmieniasz dowolnie związków między jej wyrazami. Czasownik nadal narzuca potrzebne formy:
- auf den Bus warten — „czekać na autobus” → die auf den Bus wartende Frau — „kobieta czekająca na autobus”;
- den Patienten helfen — „pomagać pacjentom” → die den Patienten helfende Ärztin — „lekarka pomagająca pacjentom”;
- sich um die Kinder kümmern — „opiekować się dziećmi” → der sich um die Kinder kümmernde Vater — „ojciec opiekujący się dziećmi”.
W drugim przykładzie den Patienten oznacza „pacjentom”, bo tego wymaga helfen. W trzecim zostaje sich, czyli zaimek odpowiadający tu polskiemu „się”. Nie znika tylko dlatego, że czasownik zmienił się w imiesłów.
Jeżeli określenie mówi, kto wykonał czynność, często używa się von: die von der Ärztin empfohlene Behandlung — „leczenie zalecone przez lekarkę”. Nie należy jednak dodawać von mechanicznie do każdego polskiego wyrażenia z „przez”; wybór niemieckiego przyimka zależy od tego, czy chodzi o wykonawcę, przyczynę, środek czy drogę działania.
4. Dodaj końcówkę jak do przymiotnika
Końcówka zależy od rodzaju gramatycznego, liczby i przypadku, czyli formy pokazującej rolę wyrażenia w zdaniu. Znaczenie ma również poprzedzający rodzajnik lub inne słowo określające. Długość przydawki niczego tu nie zmienia.
Poniżej odmiana wyrażenia der in Berlin lebende Mann — „mężczyzna mieszkający w Berlinie” — z rodzajnikiem określonym:
| Przypadek i jego rola w przykładzie | Niemiecki | Polski |
|---|---|---|
| Mianownik — kto? | Der in Berlin lebende Mann ruft an. | Dzwoni mężczyzna mieszkający w Berlinie. |
| Biernik — kogo widzę? | Ich sehe den in Berlin lebenden Mann. | Widzę mężczyznę mieszkającego w Berlinie. |
| Celownik — z kim rozmawiam po niemieckim mit? | Ich spreche mit dem in Berlin lebenden Mann. | Rozmawiam z mężczyzną mieszkającym w Berlinie. |
| Dopełniacz — czyj adres? | Das ist die Adresse des in Berlin lebenden Mannes. | To adres mężczyzny mieszkającego w Berlinie. |
Polskie i niemieckie przypadki nie zawsze sobie odpowiadają: niemieckie mit łączy się z celownikiem, chociaż polskie „z kim?” wymaga narzędnika.
Przy innych słowach określających albo bez nich zmieniają się końcówki, lecz nie kolejność składników:
- ein in Berlin lebender Mann — „pewien mężczyzna mieszkający w Berlinie”;
- mit einem in Berlin lebenden Mann — „z pewnym mężczyzną mieszkającym w Berlinie”;
- frisch gebackenes Brot — „świeżo upieczony chleb”;
- mit frisch gebackenem Brot — „ze świeżo upieczonym chlebem”.
Dodatkowa informacja, taka jak frisch — „świeżo”, opisuje tu pieczenie i nie otrzymuje końcówki przymiotnikowej. Odmieniasz gebacken, ponieważ to ono określa chleb.
5. Sprawdź konstrukcję za pomocą zdania z „który”
Zdanie względne to zdanie dopowiadające coś o osobie lub rzeczy, często odpowiadające polskiemu zdaniu z „który”. Porównanie obu wersji pomaga sprawdzić sens przydawki:
| Zdanie względne | Przydawka imiesłowowa | Wspólne znaczenie |
|---|---|---|
| der Mann, der in Berlin lebt | der in Berlin lebende Mann | mężczyzna, który mieszka w Berlinie |
| das Brot, das meine Mutter gebacken hat | das von meiner Mutter gebackene Brot | chleb, który upiekła moja matka |
| die Zeitung, die gestern gekauft wurde | die gestern gekaufte Zeitung | gazeta, którą kupiono wczoraj |
W pierwszej parze mężczyzna sam mieszka w Berlinie, więc potrzebny jest Partizip I. W dwóch kolejnych chleb i gazeta nie wykonują czynności, lecz są jej przedmiotem, dlatego pojawia się Partizip II. Przy skracaniu znika osobowa forma czasownika, taka jak lebt, hat czy wurde. Nie zostawiaj jej wewnątrz przydawki.
Przykłady w kontekście
Poniższe zdania pokazują przydawki w sytuacjach codziennych i w tekstach użytkowych. Warto za każdym razem znaleźć najpierw opisywany rzeczownik.
| Niemiecki | Polski | Na co zwrócić uwagę |
|---|---|---|
| Der in Berlin lebende Mann arbeitet als Übersetzer. | Mężczyzna mieszkający w Berlinie pracuje jako tłumacz. | Miejsce zamieszkania przed imiesłowem. |
| Das von meiner Mutter gebackene Brot ist noch warm. | Chleb upieczony przez moją matkę jest jeszcze ciepły. | Wykonawca czynności z von. |
| Die gestern gekaufte Zeitung liegt im Zug. | Gazeta kupiona wczoraj leży w pociągu. | Określenie czasu należy do przydawki. |
| Die seit einer Stunde vor der Praxis wartenden Patienten werden unruhig. | Pacjenci czekający od godziny przed gabinetem zaczynają się niecierpliwić. | Czas i miejsce w jednym określeniu. |
| Ich suche eine für unsere Abteilung geeignete Software. | Szukam oprogramowania odpowiedniego dla naszego działu. | Geeignet ma tu znaczenie przymiotnikowe: „odpowiedni”. |
| Bitte unterschreiben Sie den Ihnen gestern zugesandten Vertrag. | Proszę podpisać umowę przesłaną Panu/Pani wczoraj. | Ihnen wskazuje odbiorcę przesyłki. |
| Wir sprechen mit der seit Mai in der Klinik arbeitenden Ärztin. | Rozmawiamy z lekarką pracującą w klinice od maja. | Końcówka -en po mit der. |
| Die sich auf die Prüfung vorbereitenden Teilnehmer brauchen Ruhe. | Uczestnicy przygotowujący się do egzaminu potrzebują spokoju. | W przydawce zostaje sich. |
| Die bei dem Unfall verletzte Radfahrerin wurde ins Krankenhaus gebracht. | Rowerzystkę ranną w wypadku przewieziono do szpitala. | Partizip II opisuje skutek zdarzenia. |
| Die gestern aus Wien zurückgekehrten Kollegen sind heute im Büro. | Koledzy, którzy wrócili wczoraj z Wiednia, są dziś w biurze. | Partizip II bez znaczenia biernego. |
| Bitte beachten Sie die auf der Verpackung angegebenen Hinweise. | Proszę zwrócić uwagę na wskazówki podane na opakowaniu. | Typowa forma w instrukcji. |
| Wir besprechen die von der Kundin vorgeschlagenen Änderungen. | Omawiamy zmiany zaproponowane przez klientkę. | Długi opis nadal stoi przed rzeczownikiem. |
Najczęstsze błędy
1. Przenoszenie przydawki za rzeczownik według polskiego wzoru
- Błędnie w tej konstrukcji: Der Mann in Berlin lebende arbeitet hier.
- Poprawnie: Der in Berlin lebende Mann arbeitet hier. — „Mężczyzna mieszkający w Berlinie pracuje tutaj”.
- Dlaczego: cała przydawka stoi przed Mann. Jeśli chcesz najpierw wymienić mężczyznę, użyj zdania względnego: Der Mann, der in Berlin lebt, arbeitet hier. — „Mężczyzna, który mieszka w Berlinie, pracuje tutaj”.
2. Brak końcówki imiesłowu
- Błędnie: das von meiner Mutter gebacken Brot
- Poprawnie: das von meiner Mutter gebackene Brot — „chleb upieczony przez moją matkę”.
- Dlaczego: przed rzeczownikiem imiesłów odmienia się jak przymiotnik. Forma gebacken bez końcówki występuje w innych konstrukcjach, ale tutaj potrzebne jest gebackene.
3. Pozostawienie czasownika pomocniczego
- Błędnie: die gestern gekauft wurde Zeitung
- Poprawnie: die gestern gekaufte Zeitung — „gazeta kupiona wczoraj”.
- Dlaczego: wurde należy do pełnego zdania: die Zeitung, die gestern gekauft wurde — „gazeta, którą kupiono wczoraj”. Przydawka imiesłowowa nie zawiera takiej osobowej formy czasownika.
4. Mylenie wykonawcy z rzeczą poddaną czynności
- Błędnie w znaczeniu „pracownik sprawdzający dokumenty”: der die Unterlagen geprüfte Mitarbeiter
- Poprawnie: der die Unterlagen prüfende Mitarbeiter — „pracownik sprawdzający dokumenty”.
- Dlaczego: to pracownik sprawdza dokumenty, więc potrzebny jest Partizip I. Z kolei die vom Mitarbeiter geprüften Unterlagen oznacza „dokumenty sprawdzone przez pracownika”: dokumenty są tym, co zostało sprawdzone.
5. Pomijanie „się” lub wymaganego przyimka
- Błędnie: die auf die Prüfung vorbereitenden Teilnehmer — jeśli chodzi o uczestników przygotowujących samych siebie.
- Poprawnie: die sich auf die Prüfung vorbereitenden Teilnehmer — „uczestnicy przygotowujący się do egzaminu”.
- Dlaczego: punktem wyjścia jest sich auf die Prüfung vorbereiten — „przygotowywać się do egzaminu”. Przydawka zachowuje sich i auf. Bez sich forma sugerowałaby przygotowywanie kogoś innego, a nie przygotowywanie się uczestników.
6. Oddzielanie przydawki przecinkami
- Błędnie: Die, gestern gekaufte, Zeitung liegt hier.
- Poprawnie: Die gestern gekaufte Zeitung liegt hier. — „Gazeta kupiona wczoraj leży tutaj”.
- Dlaczego: zintegrowanej przydawki przed rzeczownikiem nie wydziela się przecinkami. Inaczej jest ze zdaniem względnym: Die Zeitung, die gestern gekauft wurde, liegt hier. — „Gazeta, którą kupiono wczoraj, leży tutaj”.
Kiedy jej używać?
W piśmie rozbudowana przydawka pomaga skupić dużo informacji w jednym określeniu. W instrukcjach zwroty typu die in der Anleitung beschriebenen Schritte — „kroki opisane w instrukcji” — są zupełnie zwyczajne. Również krótkie połączenia, takie jak das frisch gebackene Brot — „świeżo upieczony chleb”, nie brzmią urzędowo.
Formalne wrażenie rośnie wraz z długością konstrukcji. W rozmowie łatwiej powiedzieć die Frau, die neben uns wohnt — „kobieta, która mieszka obok nas” — niż budować kilka warstw określeń przed rzeczownikiem. Nie chodzi więc o to, by zawsze wybierać imiesłów zamiast zdania względnego. Celem jest czytelność i styl pasujący do sytuacji.
Przy tłumaczeniu na polski nie musisz zachowywać niemieckiego szyku ani imiesłowu. Die Ihnen gestern zugesandten Unterlagen można oddać jako „dokumenty przesłane Panu/Pani wczoraj” albo „dokumenty, które przesłano Panu/Pani wczoraj”. Obie wersje mogą być dobre. Szczególnie długie niemieckie określenie często staje się po polsku naturalniejsze po rozbiciu na zdanie z „który”.
Dalsze zagadnienia i subtelności
Imiesłów nie wyznacza samodzielnie czasu
Nie utożsamiaj Partizip I automatycznie z teraźniejszością. Zwykle przedstawia czynność jako trwającą w czasie istotnym dla opisu, ale ten czas może należeć do przeszłości:
Die damals in Berlin lebende Autorin zog später nach Hamburg. — „Pisarka mieszkająca wówczas w Berlinie przeprowadziła się później do Hamburga”.
Mieszkanie w Berlinie dotyczy okresu wskazanego przez damals — „wówczas”, a nie chwili obecnej. Partizip II często wskazuje wcześniejsze zakończenie czynności lub jej skutek, ale nie koduje wszystkich informacji, które można zawrzeć w pełnym zdaniu względnym. Wybór zależy od znaczenia całego opisu, nie tylko od polskiego czasu czasownika.
Nie każdy czasownik daje swobodnie taką przydawkę
Nie wystarczy wziąć dowolnej formy Partizip II i dopisać końcówkę. Najbardziej naturalne są konstrukcje opisujące rzecz poddaną czynności oraz wybrane zmiany miejsca lub stanu.
Der gestern angekommene Gast — „gość, który przyjechał wczoraj” — jest poprawne, ale dla „mężczyzny, który wczoraj pracował” nie tworzymy zwykłej przydawki der gestern gearbeitete Mann. Można powiedzieć der Mann, der gestern gearbeitet hat — „mężczyzna, który wczoraj pracował”. Sam fakt, że czynność odbyła się w przeszłości, nie wystarcza do użycia Partizip II przed rzeczownikiem.
Podobnie nie każdą informację ze zdania względnego da się zachować bez straty. Jeśli ważne są przypuszczenie, warunek, dokładny czas albo wyraźne „musiał”, pełne zdanie bywa lepsze i precyzyjniejsze.
Konstrukcja „zu + Partizip I”
W tekstach formalnych spotkasz pokrewną formę, np. die bis Freitag zu erledigenden Aufgaben — „zadania, które należy wykonać do piątku”. Choć zawiera formę przypominającą Partizip I, nie znaczy, że zadania same coś wykonują. Wyraża konieczność lub możliwość wykonania czynności, zależnie od kontekstu.
Porównaj trzy etapy:
- die zu prüfenden Unterlagen — „dokumenty do sprawdzenia”;
- die gerade geprüften Unterlagen — „dokumenty właśnie sprawdzane” lub „właśnie sprawdzone”, zależnie od kontekstu;
- die bereits geprüften Unterlagen — „dokumenty już sprawdzone”.
Przy czasowniku rozdzielnym, czyli takim, którego pierwsza część może odłączać się w zdaniu, zu wchodzi do środka: ausfüllen → das auszufüllende Formular — „wypełniać → formularz do wypełnienia”. Tę konstrukcję warto rozpoznawać w poleceniach i przepisach; nie jest konieczna w zwykłej rozmowie.
Kilka informacji w jednym określeniu
Rozbudowa może obejmować nie tylko czas i miejsce, lecz także odbiorcę, wykonawcę czy zakres czynności:
Die den Mitgliedern gestern per E-Mail zugesandte Einladung enthält einen Fehler. — „Zaproszenie przesłane członkom wczoraj pocztą elektroniczną zawiera błąd”.
Rzeczownikiem głównym jest Einladung — „zaproszenie”. Den Mitgliedern wskazuje odbiorców, gestern czas, a per E-Mail sposób przesłania. Wszystko to należy do zugesandte, a nie do późniejszego enthält — „zawiera”. Końcówka -e wynika z formy die Einladung, niezależnie od długości wstawionego opisu.
Takie nagromadzenie jest gramatyczne, lecz może męczyć odbiorcę. Jeśli samodzielnie piszesz tekst i musisz kilka razy wracać wzrokiem do początku grupy, rozważ zdanie względne lub dwa krótsze zdania.
Jak ćwiczyć?
- Czytaj od rzeczownika. Wybierz pięć zdań z niemieckiej instrukcji albo artykułu. Podkreśl rzeczownik, zaznacz stojący przed nim imiesłów i dopiero potem przyporządkuj pozostałe informacje. Przy die vor zwei Wochen bestellten Ersatzteile ustal kolejno: „części zamienne”, „zamówione”, „dwa tygodnie temu”.
- Przekształcaj w obie strony. Zapisz die Frau, die im dritten Stock wohnt — „kobieta, która mieszka na trzecim piętrze” — i przekształć na die im dritten Stock wohnende Frau. Potem zrób odwrotnie z die gestern reparierte Heizung — „ogrzewanie naprawione wczoraj”. Zawsze sprawdzaj, kto wykonuje czynność, a co jej podlega.
- Zmieniaj rolę tej samej grupy w zdaniu. Przećwicz der hier arbeitende Student — „student pracujący tutaj”, następnie Ich kenne den hier arbeitenden Studenten — „Znam studenta pracującego tutaj”, a potem Ich spreche mit dem hier arbeitenden Studenten — „Rozmawiam ze studentem pracującym tutaj”. Kontroluj osobno końcówkę imiesłowu i formę rzeczownika; długość przydawki nie zwalnia z odmiany żadnego z nich.
Powiązane zagadnienia
- Podstawa: Partizip II w funkcji przymiotnika — tworzenie i odmiana określeń takich jak „napisany”, „otwarty” czy „ugotowany”; rozbudowana przydawka dodaje do nich dalsze informacje.