A1

Dürfen i sollen w języku niemieckim

Modalverben: dürfen, sollen

Ten artykuł jest częścią drzewa gramatyki języka niemiecki w Settemila Lingue.

W skrócie

Dürfen oznacza przede wszystkim „mieć pozwolenie”, a nicht dürfen — „nie wolno”. Sollen wyraża to, co ktoś ma zrobić zgodnie z czyimś poleceniem, oczekiwaniem lub zaleceniem. Porównaj: Du darfst gehen — „Możesz iść, wolno ci” oraz Du sollst gehen — „Masz iść”. W zwykłym zdaniu odmieniasz czasownik modalny, a drugi czasownik zostawiasz na końcu w formie podstawowej: Du sollst mehr schlafen — „Powinieneś więcej spać”.

Co wyrażają te czasowniki?

Czasowniki modalne to słowa, które pokazują, czy jakaś czynność jest możliwa, konieczna, dozwolona lub oczekiwana. Same nie opisują więc tylko działania: dodają do niego informację o warunkach jego wykonania. Dürfen i sollen poznaje się już na poziomie A1, ponieważ przydają się w prostych pytaniach o zasady, podczas wizyty u lekarza, w pracy i w codziennych ustaleniach.

Dla osoby polskojęzycznej największą trudnością nie jest sama odmiana, lecz wybór znaczenia. Polskie „mogę” może oznaczać zarówno umiejętność, jak i pozwolenie. Niemiecki wyraźniej rozdziela te sensy: do umiejętności służy przede wszystkim können, a do pozwolenia — dürfen. Podobnie polskie „powinienem” nie zawsze odpowiada sollen: przy delikatnej radzie często lepsza jest forma sollte.

Na początek wystarczą trzy skojarzenia: wolno — dürfen, nie wolno — nicht dürfen, mam coś zrobić według czyichś wskazówek — sollen. Dalsze części pokazują odmianę i szyk, a na końcu znajdziesz wyraźnie oddzielone znaczenia bardziej zaawansowane.

Jak budować zdania?

Odmiana w czasie teraźniejszym

W liczbie pojedynczej dürfen traci przegłos, czyli dwie kropki nad samogłoską: ü → a. Formy ich oraz er/sie/es są identyczne. Tak samo jest z sollen, choć tutaj nie zmienia się samogłoska.

Osoba dürfen sollen
ja ich darf ich soll
ty du darfst du sollst
on / ona / ono er/sie/es darf er/sie/es soll
my wir dürfen wir sollen
wy ihr dürft ihr sollt
oni / one sie dürfen sie sollen
pan / pani / państwo Sie dürfen Sie sollen

Zwróć uwagę na ihr dürft: tutaj ü pozostaje. Grzecznościowe Sie zapisujemy wielką literą i łączymy z taką samą formą czasownika jak wir oraz sie w liczbie mnogiej.

Drugi czasownik trafia na koniec

Bezokolicznik, czyli nieodmieniona forma czasownika, taka jak warten — „czekać”, stoi zwykle na końcu zdania. Po dürfen i sollen nie dodajemy zu.

  • Ich darf heute früher gehen. — Dzisiaj mogę wyjść wcześniej, mam na to pozwolenie.
  • Wir sollen vor dem Eingang warten. — Mamy czekać przed wejściem.

W zdaniu oznajmującym odmieniony czasownik zajmuje drugą pozycję. Chodzi o drugi składnik zdania, niekoniecznie drugi wyraz. Jeśli na początku pojawi się określenie czasu lub miejsca, osoba wykonująca czynność stoi za czasownikiem:

  • Heute darf ich früher gehen. — Dzisiaj mogę wyjść wcześniej.
  • Vor dem Eingang sollen wir warten. — Mamy czekać przed wejściem.

Po polsku można swobodnie powiedzieć „Dzisiaj ja mogę…”. W prostym niemieckim zdaniu nie ustawiaj jednak kolejno Heute ich darf….

Pytania o pozwolenie i oczekiwania

W pytaniu wymagającym odpowiedzi „tak” lub „nie” czasownik modalny stoi na początku:

  • Darf ich hier sitzen? — Czy mogę tu usiąść?
  • Sollen wir draußen warten? — Czy mamy czekać na zewnątrz?

Jeżeli pytanie zaczyna się od słowa takiego jak wo — „gdzie” albo wann — „kiedy”, czasownik stoi zaraz po nim:

  • Wo dürfen wir parken? — Gdzie wolno nam zaparkować?
  • Wann soll ich kommen? — Kiedy mam przyjść?

Soll ich…? często służy też do proponowania pomocy. Soll ich das Fenster schließen? oznacza „Czy mam zamknąć okno?”, a w odpowiedniej sytuacji po prostu „Zamknąć okno?”. Nie jest to pytanie o pozwolenie, tylko o to, czego rozmówca sobie życzy.

Przeczenie: zakaz to nie brak obowiązku

Zapamiętaj cały zwrot nicht dürfen, a nie tylko osobne znaczenia słów. Wyraża on zakaz:

  • Du darfst hier nicht rauchen. — Nie wolno ci tutaj palić.
  • Du musst hier nicht warten. — Nie musisz tutaj czekać.

Pierwsze zdanie zabrania czynności. Drugie zwalnia z konieczności jej wykonania. To rozróżnienie jest szczególnie ważne przy przepisach i zaleceniach lekarskich.

Du sollst nicht rauchen znaczy natomiast „Masz nie palić” lub „Nie powinieneś palić”. Może przekazywać stanowcze zalecenie albo polecenie. O tym, jak mocno brzmi, decydują sytuacja i ton głosu. Nie traktuj więc nicht sollen automatycznie jako łagodniejszej wersji każdego zakazu.

Czym sollen różni się od müssen?

Sollen często odsyła do czyjejś woli, wskazówki lub ustalenia. Müssen podkreśla konieczność. Nie jest to jednak sztywny podział na „obowiązek od człowieka” i „obowiązek wynikający z sytuacji”: również polecenie szefa można przedstawić za pomocą müssen, jeśli mówiący akcentuje jego obowiązkowy charakter.

  • Ich soll den Bericht heute abgeben. — Mam dzisiaj oddać raport; ktoś tego ode mnie oczekuje.
  • Ich muss den Bericht heute abgeben. — Muszę dzisiaj oddać raport; przedstawiam to jako konieczność.

Dlatego sollen nie jest po prostu słabszym müssen. Często mówi przede wszystkim, skąd pochodzi oczekiwanie.

Przykłady w codziennych sytuacjach

W poniższych zdaniach zwróć uwagę nie tylko na polski odpowiednik, lecz także na sytuację. To ona pomaga wybrać właściwy czasownik.

Zdanie niemieckie Znaczenie po polsku Kiedy tak powiesz?
Darf ich hier rauchen? Czy mogę tutaj palić? Pytasz o pozwolenie.
Hier darf man nicht parken. Tutaj nie wolno parkować. Informujesz o zakazie.
Du sollst mehr schlafen. Powinieneś więcej spać. Przekazujesz zalecenie; zależnie od tonu może brzmieć stanowczo.
Dürfen wir mit Karte bezahlen? Czy możemy zapłacić kartą? Pytasz, czy dana forma płatności jest dopuszczalna.
Die Kinder dürfen bis acht draußen spielen. Dzieci mogą bawić się na dworze do ósmej. Rodzice wyznaczyli granicę pozwolenia.
Ihr dürft die Tür nicht öffnen. Nie wolno wam otwierać drzwi. Ostrzegasz kilka osób.
Sie dürfen jetzt eintreten. Może pan / pani teraz wejść. Udzielasz pozwolenia w uprzejmej formie.
Ich soll diese Tabletten nach dem Essen nehmen. Mam przyjmować te tabletki po posiłku. Przekazujesz zalecenie lekarza.
Was soll ich mitbringen? Co mam przynieść? Pytasz o oczekiwania organizatora.
Soll ich Ihnen helfen? Czy mam panu / pani pomóc? Oferujesz pomoc.
Wir sollen morgen um neun im Büro sein. Jutro o dziewiątej mamy być w biurze. Przekazujesz ustalenie lub polecenie.
Du sollst dein Passwort nicht weitergeben. Masz nie udostępniać swojego hasła. Przekazujesz zasadę bezpieczeństwa.

Słowo man w zdaniu o parkowaniu oznacza ludzi ogólnie: nie wskazuje konkretnej osoby. Po polsku naturalniej powiedzieć „nie wolno parkować” niż tłumaczyć je osobnym zaimkiem.

Najczęstsze błędy

1. Regularna końcówka tam, gdzie jej nie ma

  • Błędnie: Er dürft hier warten.
  • Poprawnie: Er darf hier warten. — On może tutaj czekać, ma pozwolenie.

Forma dla er, sie i es jest taka sama jak dla ich: darf oraz soll. Końcówkę -t znajdziesz natomiast przy ihr: ihr dürft, ihr sollt.

2. Dodawanie zu po czasowniku modalnym

  • Błędnie: Ich soll morgen zu kommen.
  • Poprawnie: Ich soll morgen kommen. — Mam przyjść jutro.

Po sollen i dürfen drugi czasownik występuje w bezokoliczniku bez zu. Nie przenoś tu zasad poznanych przy innych niemieckich konstrukcjach.

3. Polski szyk zamiast niemieckiego

  • Błędnie: Heute ich darf länger bleiben.
  • Poprawnie: Heute darf ich länger bleiben. — Dzisiaj mogę zostać dłużej.

Określenie heute zajmuje pierwszą pozycję, a odmienione darf musi zająć drugą. Bezokolicznik bleiben zostaje na końcu.

4. Zakaz zamiast braku konieczności

  • Błędnie, jeśli chodzi o „nie musisz”: Du darfst morgen nicht kommen.
  • Poprawnie: Du musst morgen nicht kommen. — Nie musisz jutro przychodzić.

Zdanie z darfst nicht jest gramatyczne, ale znaczy „Nie wolno ci jutro przyjść”. To inna wiadomość, a nie drobna różnica stylistyczna.

5. Pozwolenie zamiast umiejętności

  • Błędnie, jeśli chodzi o umiejętność: Ich darf schwimmen.
  • Poprawnie: Ich kann schwimmen. — Umiem pływać.

Ich darf schwimmen znaczy „Wolno mi pływać”, na przykład po zgodzie lekarza. Polskie „mogę pływać” jest mniej jednoznaczne, więc przed wyborem niemieckiego słowa ustal, co dokładnie chcesz powiedzieć.

6. Zbyt stanowcza rada

  • Niezręcznie jako delikatna sugestia: Du sollst eine Pause machen.
  • Łagodniej: Du solltest eine Pause machen. — Powinieneś zrobić sobie przerwę.

Pierwsze zdanie nie jest błędne gramatycznie. Może jednak zabrzmieć jak przekazywanie polecenia lub upominanie. Do samodzielnej, życzliwej rady zwykle lepiej pasuje solltest.

Uwagi o użyciu i uprzejmości

Dürfen i können w rzeczywistych rozmowach

Können bywa używane także w pytaniach o pozwolenie: Kann ich hier sitzen? — „Czy mogę tutaj usiąść?”. To naturalne zdanie, a nie błąd. Darf ich hier sitzen? wyraźniej podkreśla jednak, że pytasz o zgodę, a nie o praktyczną możliwość.

Podobnie przy płaceniu kartą częste jest Kann ich mit Karte bezahlen? — „Czy mogę zapłacić kartą?”. W tym przypadku rozmówcę interesuje zwykle dostępność takiej płatności. Forma z dürfen jest możliwa, ale mocniej przedstawia sprawę jako pytanie o to, co dopuszczalne.

Uważaj na ton sollen

Du sollst… może brzmieć jak polecenie od rodzica, nauczyciela czy przełożonego. Jeśli tylko przekazujesz informację, wskaż jej źródło:

  • Die Ärztin sagt, ich soll mehr trinken. — Lekarka mówi, że mam więcej pić.
  • Mein Chef sagt, wir sollen früher anfangen. — Szef mówi, że mamy zacząć wcześniej.

W pytaniu Was soll das? — „Co to ma znaczyć?” — chodzi zwykle o irytację lub sprzeciw. Nie jest to neutralny sposób pytania o cel działania. Warto rozpoznawać ten zwrot jako całość.

Pomijanie oczywistej czynności

Jeśli sytuacja jest jasna, drugi czasownik może zniknąć:

  • Darf ich? — Czy mogę?
  • Du darfst nach Hause. — Możesz iść do domu.

W drugim przykładzie ruch do domu wynika z wyrażenia nach Hause. Takie zdania są normalne w rozmowie. Na początku nauki można jednak używać pełnego Du darfst nach Hause gehen — „Możesz iść do domu”, bo łatwiej wtedy kontrolować budowę zdania.

Dalej niż podstawy: formy i znaczenia na później

Poniższe zastosowania nie są potrzebne do opanowania podstaw A1. Warto je jednak znać, aby nie tłumaczyć każdego dürfen jako pozwolenia, a każdego sollen jako obowiązku.

Sollte i dürfte: rada, uprzejmość, przypuszczenie

Sollte oraz dürfte mogą należeć do Konjunktiv II, czyli trybu używanego między innymi do łagodzenia wypowiedzi i mówienia o sytuacjach niepewnych lub wyobrażonych.

  • Du solltest dich ausruhen. — Powinieneś odpocząć.
  • Dürfte ich kurz telefonieren? — Czy mógłbym na chwilę zadzwonić?
  • Das dürfte reichen. — To powinno wystarczyć / To prawdopodobnie wystarczy.

Odmiana tych form wygląda następująco:

Osoba Łagodna rada i inne użycia Uprzejme pytanie lub przypuszczenie
ja ich sollte ich dürfte
ty du solltest du dürftest
on / ona / ono er/sie/es sollte er/sie/es dürfte
my wir sollten wir dürften
wy ihr solltet ihr dürftet
oni / one; pan / pani / państwo sie/Sie sollten sie/Sie dürften

W znaczeniu przypuszczenia dürfte często odpowiada polskiemu „prawdopodobnie”, a nie „wolno”. Przeczenie również dotyczy wtedy prawdopodobieństwa: Das dürfte nicht reichen — „To prawdopodobnie nie wystarczy”. Nie ma tu zakazu.

Przeszłość: durfte i sollte

Präteritum to czas przeszły tworzony za pomocą jednej odmienionej formy czasownika. Przy czasownikach modalnych występuje często także w codziennych rozmowach.

  • Als Kind durfte ich lange aufbleiben. — Jako dziecko mogłem długo nie kłaść się spać; pozwalano mi na to.
  • Ich sollte gestern anrufen, habe es aber vergessen. — Miałem wczoraj zadzwonić, ale o tym zapomniałem.

Dürfen ma tu formy: ich durfte, du durftest, er/sie/es durfte, wir durften, ihr durftet, sie/Sie durften. Nie ma przegłosu: durfte opisuje przeszłe pozwolenie, a dürfte może wyrażać uprzejmość lub przypuszczenie.

Formy przeszłe sollen są identyczne z podanymi wyżej formami sollte. Odczytanie „miałem coś zrobić” albo „powinienem coś zrobić” zależy więc od kontekstu.

W Perfekt, czyli czasie przeszłym złożonym, używa się czasownika pomocniczego haben. Jeśli występuje też drugi czasownik w bezokoliczniku, pojawiają się dwa bezokoliczniki: Ich habe dort parken dürfen — „Mogłem tam zaparkować, miałem pozwolenie”. Przy samodzielnym użyciu możliwe są formy gedurft i gesollt, ale do prostego opowiadania o przeszłości zwykle wygodniejsze będą durfte i sollte.

Sollen jako wiadomość z drugiej ręki

W bardziej zaawansowanym użyciu sollen wskazuje, że informacja pochodzi od innych osób. Mówiący nie przedstawia jej jako osobiście sprawdzonego faktu:

  • Das Restaurant soll sehr gut sein. — Podobno ta restauracja jest bardzo dobra.
  • Er soll schon angekommen sein. — Podobno już przyjechał.

W drugim zdaniu połączenie angekommen sein odnosi wiadomość do wcześniejszego zdarzenia. Żadne z tych zdań nie mówi, co restauracja lub dana osoba ma obowiązek zrobić.

Niespełniona rada i plan, który był przewidziany

Porównaj dwa podobne zdania:

  • Ich sollte gestern anrufen. — Miałem wczoraj zadzwonić.
  • Ich hätte gestern anrufen sollen. — Powinienem był wczoraj zadzwonić.

Pierwsze przekazuje wcześniejsze oczekiwanie i samo w sobie nie rozstrzyga, czy telefon się odbył. Drugie w typowym kontekście wyraża żal lub ocenę, że należało zadzwonić, ale się tego nie zrobiło.

W opowiadaniach trafisz też na sollte zapowiadające późniejszy rozwój wydarzeń: Das sollte sich bald ändern — „To miało się wkrótce zmienić”. Nie jest to rada dla rzeczy, lecz spojrzenie narratora na to, co później nastąpiło.

Szyk po weil i dass

W zdaniu podrzędnym, czyli części większego zdania zależnej od innej części, odmieniony czasownik zwykle trafia na koniec. Dotyczy to na przykład zdań po weil — „ponieważ” oraz dass — „że”:

  • Ich gehe, weil ich hier nicht warten darf. — Wychodzę, ponieważ nie wolno mi tutaj czekać.
  • Sie sagt, dass ich morgen kommen soll. — Ona mówi, że mam jutro przyjść.

Przy podstawowych formach teraźniejszych bezokolicznik stoi wtedy przed czasownikiem modalnym: warten darf, kommen soll. Konstrukcje z dwoma bezokolicznikami w czasach złożonych mają dodatkowe reguły szyku, których warto uczyć się osobno.

Jak ćwiczyć?

  1. Rozdziel „mogę” na dwa pytania. Zapisz kilka własnych zdań z tym słowem i ustal: „umiem / mam możliwość” czy „mam pozwolenie”? Dopiero potem wybierz können albo dürfen. Przykład: „Mogę prowadzić samochód” może opisywać zarówno umiejętność, jak i zgodę na skorzystanie z czyjegoś auta.
  2. Ćwicz trzy komunikaty do jednej sytuacji. Dla parkowania ułóż: Du darfst hier parken — „Wolno ci tu parkować”, Du darfst hier nicht parken — „Nie wolno ci tu parkować” i Du musst hier nicht parken — „Nie musisz tu parkować”. Powtarzaj, aż zakaz i brak obowiązku przestaną się mylić.
  3. Zmieniaj polecenie w pytanie i radę. Zacznij od Du sollst früher kommen — „Masz przyjść wcześniej”. Następnie ułóż Soll ich früher kommen? — „Czy mam przyjść wcześniej?” oraz Du solltest früher kommen — „Powinieneś przyjść wcześniej”. Sprawdź pozycję odmienionego czasownika i obecność bezokolicznika na końcu.

Powiązane zagadnienia

  • Przydatne podstawy: Czasowniki modalne können i müssen — umiejętność, możliwość i konieczność; szczególnie ważne przy rozróżnianiu „nie muszę” i „nie wolno mi”.

Wymagania wstępne

Czasowniki modalne können i müssen w niemieckimA1

Więcej koncepcji A1